Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Eń basty ózgeris - baıaǵy zamandaǵy dala demokratııasynyń nátıjesinde birligi bekem bolyp, álemdegi toǵyzynshy terrıtorııaǵa ıe bolǵan halqymyz óz bolmysyna jat «sýperprezıdenttik» bılik nysanynan birjola qutylyp, endi el basqarýdyń kúshti Prezıdent - yqpaldy Parlament - esep beretin Úkimet júıesine kóshkeli otyr. Tarıhı sabaqtastyqtyń jarqyn kórinisindeı bolyp, Prezıdenttiń janynan Ulttyq quryltaı qurylmaqshy. Onyń alǵashqy otyrysy qıly zamanda ultymyzdyń basy qosylǵan Ulytaýda ótkiziletini de - jaqsy yrym.
Osy oraıda ortaǵa salar oı-pikirler de bar. Máselen, referendýmda halyq qoldaǵan zań jobasynda jer jáne onyń qoınaýyndaǵy qazba baılyqtar - burynǵydaı memlekettiń menshigi emes, halyqtyń menshigi bolyp jarııalanǵandyqtan, jergilikti ákimdikterdiń tabaldyryǵyn tozdyryp, ártúrli maqsatta paıdalanýǵa jer ala almaı, renishti bolyp júrgen adamdar osy konstıtýsııalyq ózgeriske úlken úmit artyp otyr.
Sondyqtan, elimizdiń jer qatynastary salasynda latıfýndıster men quzyretti sheneýnikterdiń kinásinen qalyptasqan kúrdeli jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý sharalaryn tezirek qolǵa alǵan jón. Bul salany Memleket basshysynyń osy jónindegi tapsyrmalaryn sozbaqqa salyp, latıfýndısterge búırekteri buryp turatyndyǵyn bildirgen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen alyp, Úkimetke nemese Prezıdentke tikeleı baǵynatyn Jer qatynastary agenttigin qurǵan jón sııaqty.
Referendým qorytyndysyna sáıkes Parlamenttiń qos palatasynyń quramy men fýnksııalary ózgeretin bolǵandyqtan, ári burynǵy proporsııalyq saılaý júıesine qosa, majorıtarlyq saılaý júıesi de engiziletindikten, Májilis pen barlyq deńgeıdegi máslıhattardyń kezekten tys saılaýyn kóp keshiktirmeı ótkizgen jón. Bul rette, árıne, qoldanystaǵy saılaý zańnamasyna saılaý prosesiniń barynsha ashyqtyǵy men ádildigin qamtamasyz etý maqsatynda saılaý komıssııalarynyń músheleri men baıqaýshylardyń mártebelerin aıqyndaıtyn, daýys berý barysyn jazyp-kórsetetin buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń quqyqtaryn keńeıtetin túzetýler engizý qajettigi pisip-jetilgenin eskerý kerek.
Sondaı-aq qazir jurtshylyqty Ulttyq quryltaı músheleri qalaı irikteletini qyzyqtyryp otyr. «Qoǵamdyq keńester sııaqty, Ulttyq quryltaıǵa da tek óńirler ákimderiniń «súıiktileri» múshe bolyp, alqaly jıynda maqtaý-madaqtaýdan basqa eshteńe aıtpaı, bul keńesshi organnyń da bedelin túsirmes pe eken?», degendeı alańdaýshylyq bar. Sondyqtan, bul máseleni de muqııat oılastyryp, Ulttyq quryltaıǵa el ishinde shynaıy bedelge ıe, azamattyq pozısııasymen kózge túsken belsendi azamattardyń múshe bolýyn qamtamasyz etken abzal. Bul iste «Bálenshekeń ákim, depýtat bolǵan eken, ataq-dárejesi de jer jarady» degen sııaqty eski kózqarastar ólshemshart bola almaıtyny sózsiz. О́ıtkeni eski Qazaqstanda kimniń qalaı ákim, depýtat bolǵanyn, ataq-marapatty qalaı alǵanyn jurttyń bári biledi.
Referendým nátıjesinde qarapaıym kisi túgili, Parlamenttiń jekelegen depýtatynyń da ótinishin qaramaıtyn Konstıtýsııalyq Keńestiń ornyna, shen-shekpenine qaramaı, kez kelgen azamat konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha tikeleı júgine alatyn Konstıtýsııalyq Sot qurylatyny – zań ústemdigin ornatý maqsatyn alǵa qoıǵan memleketimizdiń óte mańyzdy qadamy. Osyǵan oraı, onyń músheleri bolyp kimder jáne qalaı saılanatyny da mańyzdy. 1992-1995 jyldary jumys istegen alǵashqy Konstıtýsııalyq Sottyń barlyq múshesin Prezıdenttiń usynysymen Parlament saılaǵany belgili. Al Prezıdent usynǵan tulǵanyń saılanbaı qoımaıtyny da belgili. Sondaı-aq Konstıtýsııalyq Keńestiń Tóraǵasyn Prezıdent eshkimniń kelisiminsiz taǵaıyndap keldi. Referendýmda qoldaý tapqan zań jobasynda Konstıtýsııalyq Sottyń Tóraǵasyn Memleket basshysy Senattyń kelisimimen taǵaıyndaıdy, sondaı-aq Konstıtýsııalyq Sottyń tórt sýdıasyn Prezıdent, alty sýdıasyn Senat pen Májilis (árqaısysy úsh sýdıadan) taǵaıyndaıdy dep kórsetilgen. Álbette, bul norma yqpaldy Parlament qurý tujyrymdamasyna sáıkes keletini kúmán týdyrmasa kerek. Tek Konstıtýsııalyq Sot Tóraǵasy men sýdıalary bolyp halyq arasynda qara qyldy qaq jarǵan ádildigimen, berik azamattyq ustanymymen tanylǵan zańgerler taǵaıyndalatyndaı ashyq tetik qarastyrylsa, artyq bolmas edi.
Elimizde on bes jyldaı qoldanylǵan proporsııalyq saılaý júıesiniń artyqshylyqtarymen qatar, olqylyqtary da anyq baıqalǵandyqtan, Parlament Májilisi men barlyq deńgeıdegi máslıhattar saılaýyna majorıtarlyq saılaý júıesin qaıtadan engizý uıǵarylyp otyr. Referendýmda halyqtyń qoldaýyna ıe bolǵan bul jańashyldyq barlyq deńgeıdegi ókildi organdardyń jumysyna sony serpin bereri daýsyz. Degenmen, majorıtarlyq saılaý júıesiniń de ózindik artyqshylyǵymen qatar, bizdiń elimizdiń jaǵdaıynda eskermeı bolmaıtyn kemshin tusy da bar. Bul – erterekte bir mandatty okrýgter boıynsha ótkizilgen saılaý kezinde ańǵarylǵan traıbalızm, ıaǵnı rýǵa, ataǵa bólinýshilik kórinisteri. Mundaı kemshilik keıingi jyldary engizilgen aýyl ákimderin saılaý barysynda da kózge shalynyp júrgeni belgili. Sondyqtan, ultymyzdyń boıynda bar osy qoǵamdyq kesel ortaq múddemizge zalalyn tıgizbeýi úshin saılaý prosesin utymdy uıymdastyrý talap etiledi. Aıtalyq, óńirlik telearnalar arqyly Májilis pen máslıhattar depýtattyǵyna úmitkerlerdiń debattaryn ótkizý jurtshylyqtyń kimniń kim ekenin tanýyna kómekteser edi. Buǵan qosa, majorıtarlyq júıe boıynsha saılaý kezinde jergilikti ákimderdiń ózderine qolaıly úmitkerlerdi ǵana dodaǵa qostyryp, solardyń jeńiske jetýi úshin ákimshilik resýrsty qoldanýyna qatań tyıym salý qajet. Bizdegi saılaýdyń mánin ketiretin de osy faktor ekendigi málim. Jańa Qazaqstanda mundaı belden basýshylyqtardyń tamyryna balta shabylýǵa tıis.
Budan bylaı Memleket basshysy oblystar, respýblıkalyq mańyzdaǵy qalalar men astananyń ákimderin taǵaıyndaýǵa tıisti máslıhattardyń kelisimin alý úshin keminde eki úmitkerdi usynatyny da jurtshylyqtyń kóńilinen shyǵyp otyr. «Tek sol eki úmitkerdiń bireýi qur balamalylyqty qamtamasyz etý úshin tańdap alynǵan kórineý osal tulǵa bolmasa eken», degen tilek bildirip jatqandar da bar. Bul da ótken ómir tájirıbesinen týyndaǵan oryndy pikir bolǵandyqtan, eskergen jón. О́ńirler basshylaryn saılaý qajettiligi týraly usynystar jıi aıtylyp júrgen qazirgi ýaqytta bul eksperımentke jete mán bergen lázim.
Referendým qorytyndysy boıynsha halyqqa joldaǵan Úndeýinde Memleket basshysy: «Ata Zańǵa ózgerister engizý reformalarymyzdyń sońǵy satysyn emes, endi bastalǵanyn bildiredi. Biz elimizdi jan-jaqty jańǵyrtýdy jalǵastyramyz. Jańartylǵan Konstıtýsııa negizinde bıliktiń barlyq ınstıtýty qyzmetiniń meılinshe tıimdi modelin qalyptastyramyz. Olardyń arasyndaǵy úılesim men tepe-teńdik mehanızmin nyǵaıtamyz», dedi.
«Aqyryn júrip, anyq bas,
Eńbegiń ketpes dalaǵa»,
dep uly Abaı aıtqandaı, Prezıdentimizdiń saıası reformalardy dáıekti júzege asyratynyna senimimiz zor. Memlekettik bıliktiń qaınar kózi bolyp sanalatyn halyqtyń qoldaýy – elimizdegi batyl ózgeristerdiń senimdi negizi bolatyny kámil.
