Qazaq jerinen qut-bereke tapqan balqar halqy taǵdyrdyń zobalań tustaryn qınala eske alǵanymen, búgingi tirlikterine táýbe deıdi
Iá, búginde qııamettiń kópirindeı bolǵan sol aralyqty keshegi kózi kórgen urpaq ókilderi de, onyń urpaqtary da qınala eske alady. Sonda ǵoı, jolaı qanshama shaǵyn stansalarda poıyzdyń jolyn aptalap kútýge týra kelgen. Bir tamshy sý tatyrmaǵan halyq qalaı kúızelmesin, qalaı kúıremesin. Solaqaı ýaqyttyń lańy munda kelgen soń da jalǵasty. О́zderi ash-jalańash olarǵa ne bastaryna baspana, ne tósenýge tósenish bermedi. Keıinirek te halyqtyń ózara aralasyp júrip-turmaýy úshin bir eldi mekennen ekinshisine komendant qoıyp, aýyrǵandardyń kóńilin suraýǵa, ólgenderin daýystap joqtaýǵa ruqsat etpedi.
– Men sol jyldary qaramaǵyna bes kolhoz kiretin 1-shi Almaty mańyndaǵy Frýnze aýyldyq keńesin basqaratynmyn, – dep eske alady Raqymjan Qasymov aqsaqal. – Maǵan bes kolhozǵa 5 vagon bolyp kelgen 50 otbasyn ornalastyrý tapsyryldy. Halyq álsiregen, arasynda qaıtys bolyp, sasyǵan ólikteri de shyqty. Solardyń betin jasyrǵan soń, ózderin júk mashınasyna, arbaǵa salyp ár kolhozǵa tarattyq. О́zimiz de ońyp otyrmasaq ta, eki jyl boıy elevatordan tıesili astyǵyn berip, olardy aman saqtap qaldyq.
...Negizinen, qarachaılar men balqarlardyń dini de, tili de bir, egiz qozydaı aǵaıyn halyq. Bizder otbasymyzben Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanyndaǵy, Jandosov aýylynda turatyn balqar jigiti Áziret pen qaıratker qyzdary, eks-depýtat Lıýdmıla Hısaıqyzymen aınymas dostarmyz. Olarda taý halyqtarynyń bolmys-bitimi, túr-túsindegi erekshelikteri bolmasa, quddy qazaq dersiz. Adamgershilikteri, jomarttyǵy, janashyrlyǵy, tipti, keıbir qazaqtaryńyzǵa bergisiz.
Dostarymyzdyń arqasynda maǵan osyndaı qaıǵy-qasiret arqalap, zorlyq-zombylyqtyń dámin az tatpaǵan, kóńili jarym halyqtyń úsh urpaǵynyń ókilimen sóılesýdiń sáti tústi. Kezinde óship-ólgenderdiń sarqytyndaı qalǵan kónekóz, ári osy qasiret-qaıǵyny kózimen kórip, qan jutyp, keýdesin óksik qysqan seksendi alqymdaǵan Lıýdmıla Hısaıqyzynyń týǵan naǵashy apasy Fatımat Musaıqyzy Telemoeva apaımen áńgimeleskende, shermen kóńildiń bir sheshilgeni bar.
«Eger meniń bir basymdaǵy ótken qaıǵysy bar, tartqyzǵan qasireti bar, qıynshylyǵy men azabyn aıtar bolsam, ony jazýǵa bir jazýshy azdyq etedi-aý. О́zim kolhoz tóraǵasynyń qyzy bolǵandyqtan, ákem meni 15 jasymda partııa qataryna ótkizdi. Osy alasapyran ýaqyt bastalǵanda bes balanyń anasy edim. Aýyldaǵy er-azamattardy ustap áketip jatqan soń kúıeýim «óz erkimizben berilgenshe, atajurtty qorǵap, qolynda óleıik», dep taýdaǵy partızandarǵa qosyldy. Sodan aýyldaǵy úsh qyzdy ustap, túrmege japty. Birde bizdi transheıa qazýǵa alyp barǵanda, sol jerde jumys jasap jatqan aýyldyń adamdaryn kórdik. «Bizge tamaq ákeledi dep kútip júrsek, jaýyzdar senderdi de qamap qoıǵan eken ǵoı», degeni sol edi, basymnan temirden jasalǵan qamshymen bir salǵanda, esimnen tanyp qulappyn.
Soǵys kezinde ishimizden satqyn shyǵyp, partızandardyń qaıda júrgenin bilip, olardy túgelimen tutqynǵa aldy. Onyń ishinde meniń kúıeýim de bar edi. Endi ol aıýandardyń istegen jaýyzdyǵyn aıtpańyz. О́zderine tereń or qazdyryp, ustaǵan barlyq partızandardy tirideı orǵa ıterip, topyraqpen kómip, ústinen tank júrgizgen. Olardy arshyp almas úshin úsh kún boıy sol arany qorshap, jan adamdy jolatpady. Sonda qara jer, shirkin, kúni boıy bulqynyp, qozǵalyp turyp tynshyǵan eken. Osy habardy estisimen kúıeýimniń eń bolmasa óligin arshyp alyp, óz qolymnan arýlap kómeıin degen oımen at-arba jegip kelsem, kórshi aýyldyń adamdary máıitterdi shyǵaryp, jekelep jerlepti. Sóıtip, 24 jasymda bes balamen jesir qaldym.
Taǵdyrdyń tartqyzǵan taýqymeti, kórseter kóresisi osymen bitken shyǵar dep otyrǵanda, 1944 jyly jazda aýyldaǵy qalǵan kári-qurtań, bala-shaǵany jınap-terip, bir kúnde vagonǵa malsha tıep ala jóneldi. Jolda atam men ájem, bes jasar qyzymnan aıyryldym. Al áke-sheshem joldy kótere almaı, Jambyl oblysynyń Sverdlov aýdanyna kele sala dúnıe saldy.
Musylman eline – qazaq jerine, qazaq aǵaıyndarǵa kelgende es jınap, ómirimizde qıyndyq kórmegendeı boldyq. Qazaqtarmen bir anadaı, bir atadan týǵandaı syılastyq. Keıde otyryp oılanamyn, sondaı qazaqtar qazir de bar ma eken dep. Ne aıtaıyn, qazaq halqy túbi kósegesi kógeretin, násipti halyq. Endi basymyzǵa qara bult úıirilmesin, oq atylǵansha, toı kóp bolsyn. Sebebi, toıdy úlken de, kishi de, jas ta, kári de jaqsy kóredi ǵoı...».
Mine, osyndaı qııamettiń qıynyn kórgen halyqtar 1956 jyly ǵana qýǵyn-súrginnen arylyp, tolyq aqtalyp, týǵan jerge atbasyn buryp, kósh bastalyp ketedi. Eki týysqan halyq toı jasap, bir-birimen jylap aıyrylysady. Al atajurtqa barmaı qalǵandary qazir qazaqpen qyz alysyp, qyz berisip quda-qudandaly bolyp jatyr. Bir qýanyp aıtarlyq jaıt, Qazaqstannan ketken balqar-qarachaıdyń árbir ekinshisiniń joǵary bilimi boldy.
Birde Almatynyń tórinde «Mıngı taý» qoǵamdyq mádenı birlestiginiń ashylý saltanatynda balqarlardyń úlken-kishisi jınalyp, qazaq halqyna degen shyn peıilderin bildirgenine kýá bolǵanym bar. Sonda ǵoı «Bútindeı bir halyqtyń taǵdyry óz qoldarynda qalǵanda, bastaryna pana, jandaryna medeý bolǵan, keń qoltyq, adal peıildi, túbimiz bir qazaq týǵandardyń áli de bolsa bizdiń salt-sana, ata dástúrimizdi joǵaltpaı, keleshek urpaq – balalarymyzdyń, nemerelerimizdiń óz ana tilin, dinin, dilin umytpaı saqtaýyna jasap otyrǵan myna qamqorlyǵyna barsha halyqtyń, úlken-kishiniń atynan rahmet aıtamyz», degen edi.
Bıyl osy solaqaı saıasattyń saldarynan balqar halqynyń jer aýdarylǵanyna 8 naýryzda 70 jyl toldy. Osy dataǵa oraı Kabarda-Balqar Respýblıkasynda balqar halqyn zorlyqpen deportasııalaý qurbandarynyń 70 jyldyǵyna arnalǵan Eske alý qaraly mıtıngisi ótedi. Mine, sol qaraly jıynda qazaq halqyna resmı túrde rahmet aıtýǵa qaýly qabyldanyp, Qazaqstan halqy men Prezıdentine arnaıy hat joldaıdy. Sol hattyń mátinin «Egemenniń» oqyrmandaryna da usynýdy jón kórdik.
«Asa Qurmetti Elbasy
Nursultan Ábishuly!
Búgin, balqar halqynyń zorlyqpen jer aýdarylýynyń 70 jyldyǵyna oraı sol qasiret qurbandaryn Eske alý kúninde biz Qazaqstan Respýblıkasynyń halqyna shynaıy alǵysker júrekpen sóz arnaımyz.
Balqar halqynyń peshenesine jazylǵan taqsiretter men taýqymetter az bolǵan joq. Biraq solardyń ishindegi eń zulmatty qasirettisi – búkil halyqty atamekeninen tamyrymen julyp alyp, Otanynan aıyrǵan deportasııa boldy.
Biz, óz tarıhymyzdyń eń qaıǵyly kezeńinde – týǵan jerimizden qýǵyndalǵan jyldarda naq osynaý Qazaq halqynyń meıirbandy jan júreginen qoldaý men túsinistik tapqanymyzdy eshqashan umytpaımyz. Qazaq jeri baspana berdi, al qarapaıym qazaq eńbekkerleri ózderiniń bir túıir nanyn bizben bólisti, jyly sózderimen jubatty, aq peıilderimen, shýaqty izgilikterimen jylyndyrdy.
Balqarlar úshin asa qıyn bolǵan deportasııanyń alǵashqy jyldarynda qazaq halqy bizdi toryǵý men túńilýden, tyǵyryqtan qutqardy. Jer betinde jaqsylyq bar ekenine senýge, túbinde ádilettiń jeńetindigine senýge, sóıtip, erte me, kesh pe atajurtqa ıe bolatynymyzǵa senýimizge kómektesti.
Tilden, Otannan aıyrylý – kez kelgen halyq úshin orny tolmas alapat qasiret. Bizdiń árqaısysymyz úshin qasıetti mekenge aınalǵan qazaq jerinde bolǵan jyldarda halyq óziniń adamgershilik qundylyqtaryn joǵaltpady, tili men mádenıetin, óziniń ǵasyrlar boıǵy ádet-ǵuryptary men dástúrlerin saqtady. Munda Qazaq halqynyń úlken eńbegi bar.
Iá, halyqtardyń deportasııasy áldekimderdiń kinásinen, qateliginen bolǵan. Biraq, osy qateliktiń arqasynda biz teńdessiz rýh qudiretine, qajyr-qaırat pen qaısarlyqqa ıe boldyq, adamı qatynastardyń ásemdigin, dostyqqa adaldyq pen Otanǵa degen súıispenshilikti tanyp bildik. Taǵdyr synaǵy bizdi toptastyryp qana qoımaı, biz Qazaq jerinde jańa baýyrlarymyzdy taptyq.
Balqar halqy óziniń jer aýyp júrgen jyldarynda óz tarıhynyń jańa paraqtaryn jazdy. Qazaq jerindegi sonaý alys jyldarda balqarlyqtar respýblıkanyń qyzylsha, maqta jáne temeki ósiretin alqaptarynda basqa halyqtardyń ókilderimen qoıan-qoltyq eńbek etti. «Jer aýdarylǵan» degen tańbasyna qaramastan, solardyń kóbi eńbektegi tabystary úshin Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn, eldiń joǵary ordenderi men medaldaryn aldy. Búginde Qazaqstan Respýblıkasynyń qoǵamdyq-saıası, ekonomıkalyq ómiriniń túrli salalarynda bolyp jatqan shyn mánisindegi ozyq úrdisterdi baqylaı otyryp, biz Qazaq halqynyń tabystaryna shyn júrekten qýanamyz. Qazaq jerinde qazaq jáne basqa halyqtardyń ókilderimen qatar balqar halqynyń da uldary men qyzdary eńbek etip júrgenin kórý ǵanıbet. Biz I.D.Janǵorazov, L.H.Hochıeva jáne basqalar syndy qazaqstandyq balqarlardy maqtan tutamyz.
Asa qadirmendi
Nursultan Ábishuly!
Balqar halqyn zorlyqpen deportasııalaý qurbandaryn Eske alý kúniniń 70 jyldyǵyna arnalǵan qaraly mıtıngige qatysýshylar atynan jeke О́zińizge jáne Siz arqyly búkil Qazaqstan halqy men Úkimetine balqar halqyna Sizder kóp jyldar boıy kórsetip kele jatqan kómekterińiz ben qoldaýlaryńyz úshin shynaıy alǵys sózderin aıtýǵa ruqsat etińiz. Sizge shyn júrekten uzaq ómir Qazaqstannyń ıgiligi jolyndaǵy qyzmetińizde úlken tabystar tileımiz! Sizdiń otbasyńyz jáne Sizdiń tamasha halqyńyz beıbitshilik pen tynyshtyqta gúldenip, órkendeı bersin!
Balqar halqyn zorlyqpen deportasııalaý qurbandaryn Eske alý kúniniń 70 jyldyǵyna arnalǵan qaraly mıtıngide qabyldandy.
Kabarda-Balkar Respýblıkasy 8.03.2014» Tatýlyq – taptyrmas baqyt. Bul barlyq halyqtyń izgi arman-maqsaty men ortaq muraty bolsa kerek. Qazaqstan halqynyń qaımaǵy buzylmaı, el irgesi sógilmeı aýyzbirlikpen tirlik keshýi – Elbasymyzdyń berik ustanyp otyrǵan salıqaly saıasatynyń jemisi. Árıne, buǵan árbir qazaqstandyq azamattyń qosyp kele jatqan úlesi bar ekeni de daýsyz. Bul dostyqty máńgi qadirlep, qasıetin joǵaltpaý da árkimniń basty paryzy bola beredi. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». ––––––––––– Sýretterde: Mýhıddın Tılov eńbek ekpindisi, 1956 jyl; Chýkaı, Dýgerhan Hochıevter.
