AES bizge kerek pe?

On jyldan asa ýaqyt qajet

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyly 3 qyrkúıekte Reseıdiń Vladıvostok qalasynda ótken Shyǵys ekonomıka forýmynyń plenarlyq otyrysynda «Qazaqstanǵa atom elektr stansasy qajet» dep atap kórsetti. AES jobasyn qoldaýshy «Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS bas dırektory Tımýr Jantıkınniń aıtýynsha, bul másele 1990 jyldardan beri birneshe ret kóterilgen. AES óndiretin elektr energııasynyń tarıfi qandaı bolatyny ázirge belgisiz. Bul másele shyǵyndardy óteý týraly sheshim qabyldanatyn kezde anyqtalady. Ázirge naqtylap alatyn jaıttar jetkilikti. 2023 jylǵa qaraı tehnologııalardy jetkizip beretin taraptar naqtylanǵan soń 2025 jylǵa qaraı tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlenip, memlekettik saraptama júrgiziledi. 2025-2028 jyldary Úkimet AES salý týraly qaýly qabyldap bolǵan soń, jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip, saraptama taǵaıyndalady. 2034 jyly qurylys-montajdaý jumystary aıaqtalyp, 2035 jylǵa qaraı paıdalanýǵa beriledi. 2029 jylǵa qaraı qurylys-montajdaý jumystary bas­talyp, tehnologııalyq jab­dyqtar jetkiziledi. Jobanyń qury­lysy qashan bastalatyny beımálim. Al qoldanysqa berý merzimi – 2035 jyl. Elektr stansasyna salynǵan qarajattyń ózin ózi aqtaý kezeńi 20 jylǵa sozylady. Biraq tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi jasalǵan jobaǵa qatysty memleket áli óz ustanymyn aıtqan joq.

Qazir álem boıynsha 32 elde 441 atom elektr stansasy jumys istep tur. AQSh, Fransııa, Japonııa jáne Úndistan kóshbasshy elderdiń qatarynda. Aldaǵy onjyldyqtarda Belarýs, BAÁ, Bangladesh jáne Túrkııada salynbaq. Qazaqstan da daıyndyqty bastap jatyr. Jobany iske asyrý merzimi – sheshim qabyldanǵan kúnnen bastap shamamen 10-11 jyl. 2023 jyly reaktor jetkizýshi­sin anyqtasaq, 2035 jyly paıdalanýǵa berýimiz múmkin. Mamandar AES salý kezinde III jáne III+ býyndy ıadrolyq reak­torlardy qarastyrý qajet ekenin atap ótti. Bul álemde synalǵan jáne senimdi tehnologııalar.

T.Jantıkınniń baıandaýynsha, jylý elektr ortalyqtaryndaǵy tehnolo­gııalardyń 25-50 paıyzy tozǵan. Keıbir ortalyqtarda bul kórsetkish 75 paıyzǵa jaqyndap qalǵan. 2035 jylǵa deıingi energetıkalyq júıe týraly AES balamaly ssenarıı retinde qarastyrylǵan. 2035 jylǵa qaraı Soltústik-Ońtústik ózara baılanysy boıynsha bazalyq qýattylyq tapshylyǵy 3,2 GVt quraıdy. Tapshylyqty joıý úshin keminde qýaty 1 myńnan 1400 MVt bolatyn eki blokty atom elektr stansasyn salý qajet.

Radıoaktıvti qaldyqtardy qaıda saqtaıdy?

AES jobasyna qarsy 60 paıyz top­­tyń kóńilindegi kúdik osy. Muny qoldaý­shy tarap dóp basyp tanyp otyr. T.Jan­tıkın atap ótkendeı, atom elektr stan­sasyn salýdyń táýekeldi tustary jete­di. Naqtylasaq, dástúrli stansalarmen salystyrǵanda AES qymbat joba, kapıtaldyq shyǵyny men qurylysy da uzaqqa sozylady. Joǵary qýatty rezervteý úshin qosymsha elektr jelilik qurylysqa da qosymsha qarjy kerek. Qaýip­sizdik sharalary qatańdanyp, bu­rynǵy AES-terdiń reaktorlary zamanaýı jańa reaktorlarǵa aýyssa da radıoaktıvti qaldyqtardy ýtılızasııalaý máselesi áli sheshilgen joq. Iаǵnı ıadrolyq qoqys qaldyqtarynan bólingen ızotoptar myńdaǵan jyldar boıy qatań baqylaýda bolýy qajet. Al AES-ten shyqqan qal­dyq­tardyń uzaq ýaqyt boıy qaýipsiz bola­tynyna eshkim kepildik bermeıdi. Bul faktor atom elektr stansasy bar, terrı­torııasy shaǵyn elder úshin ózekti. Iаdrolyq qaldyqtardy saqtaý máselesi kelisimshartqa baılanysty. Bul qujat áli naqtylanbaǵandyqtan qaldyqtardy qaı tarap saqtaıtyny belgisiz.

Sarapshylar da, resmı organdar da Almaty oblysyndaǵy Úlken aýyly atal­ǵan jobany júzege asyrýǵa qolaı­­ly degen toqtamǵa kelip otyr. Mun­da KSRO kezinde sý elektr stansa­syn salý qolǵa alynypty, tas pen sýdyń qura­myna deıin zerttelgen. Qazir Bal­qash kóli­niń aınalasyndaǵy eldi meken­der­diń ınf­raqurylymy qaıta qaralyp, jumys­shylar qalashyǵy salyna bastaǵan.

JEK – qymbat «oıynshyq»

Qazaqstannyń ınjener-energe­tık­teri oda­ǵynyń bas dırektory Marat Dul­qaıyrov Úkimet sońǵy 20 jyl boıy jańǵyrmaly qýat kózderin óndiremin degenderdiń bárine de qoldaý kórsetkenin jetkizdi. Qarjyny da aıaǵan joq. 2021 jyly jalpy qýattylyǵy 393 MVt bolatyn jańǵyrmaly energııa kózderiniń 19 jobasy naqty iske asyryldy. Inves­tısııalar kólemi shamamen 400 mln dollardy qurady. 2021 jyldyń aıaǵynda elde jalpy qýaty 2010 MVt jańǵyrmaly energııa kózderiniń 134 toraby jumys istedi. Biraq onyń 20 jyldaǵy úlesi áli 3 paıyzǵa da jetpepti. Syrt kóz jańǵyrmaly energııa kózderin óndirýdi arzan dep túsinedi. Bul – qate pikir. JEK – Qazaqstan úshin tym qymbatqa túsetin «oıynshyq». Bul joba da qymbat. Tehnologııa – ımport bolǵandyqtan, onyń baǵasy tarıfke áser etedi. Qazir elektr energııasy úshin 3-4 myń teńge tólesek, JEK-ke kóshsek, ol 30-40 myń teńgege kóbeıip ketedi.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, eki jyldan keıin eksporttalatyn barlyq ónimge transshekaralyq salyq tóleımiz. Onyń ishinde kómir de bar. Demek aldaǵy bes-alty jylda kómir generasııasynan bas tartýǵa týra keledi.

«Onyń ornyn gazben almastyramyz» dep oılaıtyndar bar. Biraq elimizdegi gaz qorynyń qýaty qazaq dalasyn jylý, jaryqpen qamtamasyz etýge jetpeıdi. Munaımen birge shyǵatyn ilespe gaz da máseleni sheshpeıdi. Sebebi munaı-ken oryndarynyń 80 paıyzy sheteldikterdiń úlesinde. Qysqasy, gaz joq, kómirdi paıda­lanýǵa quqymyz joq. Sý elektr stansalary bolǵanymen, transshekaralyq ózender máselesi sheshilgen joq. Sheshilgen kúnde de sý aǵymyn rettep otyratyn stansa salý quny da qymbat», deıdi M.Dulqaıyrov.

Ol AES salynǵanǵa deıin de ómir baryn qaperge salyp ótti. 2035 jylǵa deıin áli 13 jyl bar. Úkimet kúzge deıin Jambyldaǵy GRES-ke qatysty máseleni sheshýi kerek. Soltústik Qazaqstandaǵy energııa júıesi Reseı Federasııasymen parallel jumys istegendikten Balqashtyń joǵarǵy bóligine deıingi osy aımaqtarda energııa kózderi tapshy. Túrkistan oblysy, Almaty qalasy, Almaty oblysy men Batys Qazaqstan oblysy Qazaqstannyń energııa jelisimen baılanyspaǵan. Osy oblystar Qazaqstannan tys, Reseıdiń ortalyq Volgasymen qatar jumys istep jatyr. Elimizdegi energetıkalyq sek­tor­dyń jaı-kúıin zerdeleı alatyn maman ekonomıkalyq, energetıkalyq táýel­sizdikke ıemiz dep aıta almasy anyq.

«Soltústik pen ońtústik aımaqtardy úsh jeli baılanystyryp turǵanyn 30 jyldan beri aıtyp kelemin. Eger osy úsh jeliniń boıynda aqaý bolsa, aımaq jaryqsyz qalady. Qańtar aıynda tórt oblys birneshe saǵat boıy jaryqsyz qalǵanyn kórdik. Atalǵan máseleni tıimdi sheshý úshin elimizdiń ońtústik aýmaǵyna kómirli generasııa bazasyn salýdy, oǵan ınvestor izdeýdi keshiktirýge bolmaıdy. Bizde kómirge balama bolatyn, tolyqqandy jumys istep turǵan eshteńe joq. 30 jylda bir jańa gaz oryndaryn da taba almaǵan Energetıka mınıstrliginiń nemen aınalysyp otyrǵanyn bilmeımin. Tipti Jam­byl GRES-in gazben qamtamasyz ete almaı otyrmyz. 2021-2022 jyl Jambyl GRES-i tolyqtaı iske qosylady degen sóz bar edi. Biraq ol áli oryndalǵan joq. Demek bizge AES-ten ózge jol joq», deıdi M.Dulqaıyrov.

AES – bazalyq energııa kózi

Bizge turaqty hám senimdi energııa kózi retinde AES óte qolaıly ekeni daýsyz. Sarapshynyń baıandaýynsha, AES jobasy júıelense, ishki naryqtaǵy qajettiliktiń 60 paıyzyn AES óndiredi. Atom elektr stansalaryna qajet shıkizat – ýran qazirdiń ózinde bar. «Qazaqstandaǵy jylý elektr ortalyqtary eskirdi, eń kónesi 40 jyldan asyp ketti. Parıj kelisimi boıynsha 2026 jyldan bastap, transshekaralyq kómirtegi salyqtary engiziledi. Biz sol kezde JEO- elektr energııasyn kómirdi jaǵý arqyly óndirýdi qysqartamyz. Ázirge kómirden de, jańǵyrmaly energııa kózderinen de bas tartpaımyz. Biraq bizge AES bazalyq energııa kózi retinde qyzmet etedi. Stansa úshin shıkizatty ózimiz óndiremiz. Bul da tıimdi. Ýaqy­ty kel­gende AES bizge qutqarý jastyq­shasy qyz­metin atqarady», deıdi M.Dulqaıyrov.

Sarapshylardyń aldyn ala esebi bo­ıynsha, AES jobasynyń quny óte qymbat. Qazir 15 mlrd dollarǵa baǵa­lanyp otyrǵan jobanyń endi 10 jylda 25 mlrd dollar bolyp ósip ketpesine eshkim kepildik bermeıdi. «Bıýdjettiń túbi kórinip, Ulttyq qordyń alýǵa bolmaıtyn shegi jaqyndap qalǵanda mundaı qymbat joba salýdyń qajeti bar ma?» degen máselege kelgende taraptardyń pikiri ekige jarylady.

Ekonomıst Almas Chýkın máseleni aldymen baıyppen baǵamdap alý kerektigin aı­tady. Elektr energııasyna degen qajet­ti­ligi­miz jyl sanap artyp keledi: AES qu­ry­lysyn búgin bastaǵannyń ózinde 12 jyl­dan keıin ǵana toq kózin bere bastaı­dy. Mamandar AES-tiń jyldyq qýatty­ly­ǵy 2,4 gıgavatt ekenin aıtady. 2035 jy­ly paıdalanýǵa beriledi dep otyrǵan AES beretin, 2.4 gıgavatynyń bir bóligin Eki­bas­tuz GRES-i berip otyr. Toq kózine degen qajettiligimizdi salmaqtasaq, 2030 jylǵa qaraı bizge bir emes, kemi úsh AES kerek.

A.Chýkın AES jobasyn alǵa tartyp júrgen Úkimet qarjylandyrý máselesin, ońtaıly áserin áli de naqtylaı almaı otyrǵanyn da aıta ketti. AES-tiń óte qym­bat ekenin aıtqan sarapshy 15 mlrd dol­lardy kimnen, qandaı shartpen ala­tyny­myz áli kúnge deıin aıtylmaı otyr­ǵanyn jetkizdi. «Esterińizde bolsa, Reseı Belarýs pen О́zbekstanǵa óte jaıly ke­li­­simshartpen shyqqan. Naqtylasaq, Bela­rýs­ke AES shyǵyndarynyń 100 paıy­zyn, al О́zbekstanǵa qajetti 70 paıyzyn qar­j­ylandyrdy. Bizben dál qazir mun­daı kelisimshartqa otyrýǵa Reseıde múm­kindik joq. Dollarǵa, tehnologııaǵa baı­lanysty problemasy jetedi», deıdi ol.

KEGOS kompanııasynyń burynǵy basshysy, kásibı energetık, ekonomıst Áset Naýryzbaev basty problema tarıf, baǵa ekenin aıtady. Onyń esepteýleri boıynsha, bolashaq AES-ten alynatyn elektr energııasynyń kóterme quny bir kVt/saǵ úshin 60 teńgeni quraıdy. Salystyrý úshin aıtsaq, qazir qazaqstandyqtar bir kVt/saǵ úshin 20 teńge tóleıdi. Al memleket kún stansalarynda óndirilgen elektr energııasyn bir kVt/saǵ-yn 14 teńgeden satyp alady. AES jobasyna qatysýdan úmitti sheteldik kompanııalardyń elge jańa tehnologııa alyp kelerine eshkim kepildik bermeıdi. A.Naýryzbaevtyń baıandaýynsha, atom energetıkasynyń quny álemde qymbat. Reseıdiń jobasymen salynyp jatqan Túrkııadaǵy atom elektr stansasyndaǵy baǵa shamamen 12,5 sentti quraıdy. Qurylystyń qymbattaýyna baılanysty qazir baǵany ósirý týraly kelissóz júrip jatyr. 12,5 sent bizde shamamen 60 teńge. AES-tyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge kóp resýrs jumsalǵandyqtan tarıfke áser etedi.

Á.Naýryzbaev nazar aýdarǵan ekinshi másele – AES lokasııasy. «Biz AES lokasııasy týraly aıtqanda Balqashtaı biregeı kólimizdi umytamyz. Tótenshe jaǵ­daı bolyp, ınfraqurylymdy qalyp­qa keltirgenshe, Qazaqstannyń soltústigi men ońtústigi bir-birinen bólinip qalady. Sodan keıin T.Jantıkın myrza óz baıandamasynda ıadrolyq qaldyqtardy qalaı qorǵaıtynymyz týraly naqty eshteńe aıtpady. Iаdrolyq qaldyqtardyń syrtqa shyǵyp ketpeýine elden basqa eshkim múddeli bolmaıdy. AES múddesin alǵa jyljytyp júrgen top birinshi kezekte osy jaǵyna basymdyq berý kerek», dep atap ótti Á.Naýryzbaev.

Sarapshy atom stansasyna qatysty úreı tek qoǵamda ǵana emes, Úkimet­te de bar ekenin aıtty. Qoǵam onyń táýe­kelinen qoryqsa, Úkimet energetıkalyq daǵdarys­tan alyp shyǵatyn jalǵyz jol dep oılap, basqa múmkindikke bas aýyrtqysy kelmeıdi. «Biz AES salyp beremiz dep otyrǵan elderdiń ýádesine emes, qazirgi trendtterge de nazar aýdarýymyz kerek. Ilon Masktyń aınalymǵa engizgeli otyr­ǵan akkýmýlıatorynyń qýaty Qazaqstandy 10 kún boıy elektr energııasymen tolyq qamtamasyz etýge jetedi. Mundaı akkýmýlıatordy óndirý úshin nıkel nemese temir qajet. Bizdiń jerde lıtıı de toly, biraq ony óndirý kerek. Ilon Masktyń kompanııasy lıtııdi tuzdy jerlerden jınap, ony batareıalaryna paıdalanady. Sonymen qatar mundaı batareıalardyń quny ýaqyt ótken saıyn arzandaı beredi», deıdi Á.Naýryzbaev.

Túıin

«AES kerek pe?» dep talqylaıtyn ke­zeń­­nen biz áldeqashan ótip kettik. Eli­miz­diń energetıkalyq qaýipsizdigi men ózge­ler­diń tútinin jutyp, kóshte qalyp qoımaý, energetıkalyq tapshylyq qos búıirden qysqan kezde tyǵyryqtan alyp shyǵatyn múmkindikterin qazirden oılaýy mańyzdy. Úkimettiń ustanymy AES-ke basymdyq berse, sarapshylar ony bazalyq energııa kózi retinde qarastyryp, JEK, kómir men gaz­­­dyń da múmkindigin esten shyǵarmaý qa­jet­­tigin aıtyp otyr. Ýaqyt alǵa jyljyp, teh­­nologııa damyǵan saıyn Eýropa el­deri bas tartýǵa asyǵyp otyrǵan kómir men gaz­­dyń jańa qyrlary ashylar. Sol kezde qa­zaq­­tyń saıyn dalasyna qýat kózderin bere­tin jo­ba­nyń bári kerek. Sonyń ishinde AES te óte qundy strategııalyq nysan bolmaq.

ALMATY