Islam álemin alańdatqan problema

«Bul forým álemdik deń­geı­degi sarap­shylardyń kúsh salyp, jumyl­dyrýymen ótip jatyr. Álemde 800 mln adam ashtyqtyń tyrnaǵyna ilindi. Pan­demııa bul problemany tereń­detip jiberdi. Ortaq sheshim qabyldanbasa, mu­nyń zar­daby uzaq ýaqytqa sozy­la­ty­ny belgili bolyp qaldy. Bar­lyq múmkindik ashtyqtyń aldyn alýǵa jumyldyrylýy kerek. Bul rette Islam konferensııa­­syna múshe memleketterdiń agrar­lyq zertteý ýnıversıtetterin ortaq prob­lemany talqylaýdyń, birigip sheshýdiń platformasy retinde qarastyrý mańyzdy», dep atap ótti E.Qarın.

IYU azyq-túlik qaýip­siz­digin qam­ta­ma­syz etýdi jahan­dyq problema dep ta­nıdy. Atal­­ǵan uıym­ǵa ki­retin elder­de tabıǵı resýrs­tar jetkilikti bolsa da mú­she memle­ketterdiń basym kópshiligi azyq-túlik jetkiziliminiń halyqara­lyq nary­ǵyna táýeldi. Bas hatshy Hısseın Brahım Tahanyń pikiri­ne súıensek, koronavırýs pande­mııasy sııaqty uzaqmerzim­di daǵdarys kezeńi azyq-túlik qaýip­sizdigine zııan tıgizýi múm­kin. Se­bebi IYU elderindegi aýyl­sha­rýashylyq taýarlarynyń tap­shylyǵy 2012 jyldaǵy 50,9 mlrd dollarǵa jýyqtap qaldy.

Forýmda álemniń azyq-túlik tapshy­lyǵynan zardap shegetin álsiz elderdi anyqtaý, álemdegi klı­mattyq ózgeris­terdiń azyq-túlik­pen qamtamasyz etýge áserin baǵalaý jáne aýyspaly klımattyq jaǵdaılarda azyq-túlik óndirý tásilderin zerdeleý, álemdegi taǵam qaýipsizdiginiń jaı-kúıin jáne ony sheshý joldaryn baǵalaý, tamaq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń negizgi faktorlaryn anyqtaý máse­leleri talqylandy.

Forýmmen onlaın jelisi ar­qyly baılanysqan Birikken Arab Ámirlikteriniń Azyq-túlik jáne sý qaýipsizdigi mınıstri Ma­rııam Almheırı: «Aldaǵy on­jyl­dyq­tarda azyq-túlik ónimderin moly­nan óndirýge múmkindigi bar eks­port­taýshy memleketterdiń yqpaly kúsheıedi. Bizdiń kúsh-jige­ri­mizdi osy memleketterdiń múm­kin­­­digin adamzat ıgiligine paıda­­lanýǵa jumyldyrý kerek. Biz azyq-túlik máse­lesin talqyla­ǵan fo­rým­­­dardaǵy aıtylǵan pikirler­di qa­­perge alý úshin jınalyp otyr­myz», dedi.

Azyq-túlik qaýipsizdigi jónin­degi IYU (AQIU) Bas dırektory Erlan Baı­dáý­lettiń baıandaýyn­sha, bul forýmǵa 24 elden delega­sııa kelgen.

«Forým azyq-túlik tapshy­lyǵyn tehnologııanyń múmkin­digimen azaıtý máselesin kóterip otyr. Jıyn barysyn­da biraz kelisimge qol qoıyldy. Bul qu­jat­tar elimizdiń  aýyl sharýashylyǵy sektoryna ınvestısııa tartýǵa jol ashady. Búgingi forýmda arab elderinen kelgen delegasııalar­dyń pikirin sol elderdiń resmı kózqarasy dep qabyldaýǵa bolady», dedi E.Baıdáýlet.

Forýmnyń kelesi talqylaǵan taqy­ryby 19 mln-nan astam tur­ǵy­ny bar, 2050 jylǵa qaraı halqy­nyń sany shamamen 25 mln-nan asýy múmkin Qazaqstan keleshekte azyq-túlik ónimderin eksporttaýshy negizgi elderdiń qatarynan kórine ala ma degen baǵytqa aýdy.

Jıyn barysynda táýelsiz sarapshy retinde sóz alǵan ekonomıst Ázimhan Satybaldın eki jyl buryn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Adamzat kovıdtik daǵdarystan keıin azyq-túlik tapshylyǵyna tap bolady» degen pikirin qaperge salyp ótti. Der kezinde sheshilýi tıis jaıttar ýaqytynda sheshilmegendikten kúr­delenip ketti. Álemdegi eń iri as­tyq ımportshysy Ýk­raına astyǵy jekelegen memleketterdiń saıa­sı múddeleriniń qyspaǵynda qaldy.

«Qazir halyqtyń qarnyn qalaı toı­dy­ramyz» degen másele álemdik trendke aınaldy. Qalǵan máse­leler osy prob­lemanyń kóleńke­sinen asa almaı otyr­ǵanyn kórip otyrmyz. Bıdaı tonnasy­nyń baǵasy 100 dollardan 350 dol­larǵa deıin kóterilip ketti. Ata-baba­myzdyń «altyn-kúmis tas eken, arpa-bıdaı as eken» degenin búgingi kózqaraspen tápsirlesek, «azyq-túlik problemasy bir oq shy­ǵyndamaı-aq kez kelgen memle­ketti, halyqty tize búktiredi.

Á.Satybaldın qazir jer be­tin­degi 7,5 mlrd halyqty qalaı toıyn­dyramyz degen másele ǵa­lam­dyq trendke aınalǵanyn jet­kizdi.

«Qazaqstannyń astyq áleýe­tiniń qan­daı ekenin álem kórip-bilip otyr. Álem­niń biraz eliniń shendi­leriniń búgingi jıynǵa kelý sebebi de osy. «Biz óz múmkin­di­gimizdi qalaı paıdalanyp otyr­myz?» degen másele bizdi mem­le­kettik deńgeıde tolǵandyrýy tıis. Bizdiń problema halyqaralyq mıg­rasııada emes, ishki mıgrasııada. Qazaqstannyń oblystarynyń bárinde jumyspen qamtý máselesi basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Memleket ońtústiktegi halyqty sol­tústik oblystarǵa kóshirýge únde­genimen, usynystarynyń ınves­­tısııalyq tartymdylyǵyn paı­­dalana almaı otyr. Úkimet soltús­­tikke kóship baramyn degen­der­diń basyna úı, aldyna mal salyp berýge daıyn. Soltús­tik­tiń shu­raıly jerleriniń basym kóp­shiligi olıgarhtardyń qolynda. Sol sebepti, Jańa Qazaq­stan­nyń qury­lysyn jeke adamdarǵa bólin­gen jerlerdi qaıta qaraýdan bas­taıyq. Alys-jaqyn shetel­derdiń tájirıbesin qaraıyq. Kó­ship barǵan aǵaıyndardyń beıim­diligine qaraı 1 nemese odan da kóp gektar jer bereıik. Astyq eksin, baý-baqsha eksin. Tym bolmasa aınalasynyń azyq-túlik qaýip­siz­digi máselesin sheshsin», deıdi Á.Sa­ty­baldın.

Sondaı-aq IKU-ny tek azyq-túlik máselesi emes, bilim, teh­no­lo­gııa, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymy ıntegrasııasy da tolǵan­dy­rýy kerek. Byltyr Qazaqstan­da qur­ǵaqshylyqtan mal qyry­lyp jat­qanda Birikken Arab Ámir­lik­terinde jasandy jańbyrdan el-jerdi sý alyp ketti. Sol tehnolo­gııany bizdiń jerge paıdalansa, qazaqtyń keýip jatqan shóleıt aımaqtarynyń kúre tamyryna qan júgirip, jasyl jelekke aına­lar edi. Biz jerimizdi keler urpaq­qa barynsha jaıly jaǵdaıda ­amanattaýymyz kerek. Azyq-túlik prob­lemasy alqymnan alyp jat­qan tusta aýyl sharýashylyǵy­nyń ınves­tısııalyq múmkindigin esten shyǵarmaýymyz kerek», dep sózin túıindedi Á.Satybaldın.

Eki kúnge jalǵasqan forým barysynda IYU sarapshylary, otandyq ǵalymdar azyq-túlik tapshylyǵy problemasyn sheshýde ǵylymnyń problemasy týraly oılarymen bólisti, agrosektordyń ıntegrasııalyq múmkindigi týraly másele memleketaralyq deńgeı­de talqylanýǵa tıis degen usta­nym­dy tolyq qoldaıtyndyqtaryn bildirdi.