Talap bolmasa, tazalyq ta bolmaıdy

Árıne, tirshilik bolǵan soń turmystyq qatty qaldyqtar bolady. Oǵan daý joq. Al zańdastyrylǵan oryn bolmaǵannan keıin bul aýdandardyń turǵyndary qalaı amal­daýda?! Bar qaldyq, las dúnıe aýyl-aımaqtyń irgesinde aqjańqa bolyp shashylyp jatyr. Jalǵyz qaldyq qana emes, maldyń, ıt-qustyń óleksesi. Mal óleksesin bos júrgen ıt jep, aýrý taratpasyna kim kepil?!

Taıaýda Býrabaı aýdanyna qarasty Atameken aýyldyq okrýginiń Shıeli aýylynyń turǵyndary dabyl qaqty. Kýrort­ty aımaqtyń etegin basa qonys­tanǵan eldi mekenniń mańy adam kór­gi­siz. Aýyl turǵyndarynyń aıtýyna qa­ra­ǵanda, irgedegi Makınsk qalasynyń keıbir kásiporyndary men turǵyndary tur­mystyq qaldyqty osy aýyldyń mańyna ákelip tóge salatyn kórinedi. Sál jel tursa qolqany qabatyn sasyq ıisten dem alý múmkin emes. Ile okrýg ákimi Qa­naı Esekeımen sóılestik. Ákimniń aı­týyna qaraǵanda, okrýgtegi alty eldi meken ke­zek-kezegimen tazalanýda. Áıtse de bul maq­satqa arnaıy qarajat bólinbe­gen­dikten úlgere almaı jatqan kórinedi.

Dál osyndaı kórinis jalǵyz Shıeli aýylynda ǵana emes, oblystyń birqatar eldi mekeninde oryn alyp otyrǵanyn aıtýǵa tıistimiz. Bir sózben aıtqanda, eko­logııa máselesi ýshyǵyp tur. Qoqys po­lıgondarynyń jaı-kúıi erteden aıtylyp kele jatqanymen, áli bir júıege túspegeni, tártipke kóndikpegeni ókinishti. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardaǵy jyldar boıy qordalanyp qalǵan máseleni bylaı qoıǵanda, tabıǵaty tamyljyǵan Býrabaı baýraıynyń aıdaı ásem ajaryna syzat túsýde. Osy arada turǵyndardyń da jaýapkershiligi bolýy keregin aıta ketken jón. Osylaısha, qaldyqtardy bólek jınaý, óńdeý jáne túpkilikti tabıǵatqa da, adamǵa da zııany tımeıtindeı etip kómý qolǵa alynbaı otyr.

Qazir óńirde 130 qatty turmystyq qaldyqtar úıindisi bar. Onyń 24-i ǵana zańdas­tyrylǵandyǵyn joǵaryda aıtyp óttik. On aýdannyń ortalyǵynda zańdas­tyrylǵan qatty turmystyq qaldyqtar úıindisi joq ekenin eskeretin bolsaq, osy bir ózekti máselege qanshalyqty kó­ńil bólinip otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, bul máseleniń sheshilmeýi jobalyq qu­jattamanyń qymbattyǵynda eken. Eger osy másele sheshilse, óńirde polıgondar salyna bastamaq. Biraq onyń da óz tár­tibi bar. Qatty turmystyq qaldyqtar polı­­gonynyń astynan jerasty sýlary ótpeýi kerek. Aldymen osy jaıdy muqııat anyqtaǵan jón.

Zańsyz, beıbereket paıdalanylyp jatqan qoqys úıindileri jyl saıyn joıylyp jatady. Sanıtarlyq abattandyrý aılyqtary da uıymdastyrylýda. Biraq qıyn túıinniń kúrmeýi sheshiler emes. Bıyl tazalasa, endigi jyly turǵyndar taǵy bir jerden zańsyz turmystyq qal­dyq tógetin oryn taýyp alady. Osy arada jergilikti atqarýshy organdar tarapynan baqylaýdyń az ekenin moıyndaýǵa týra keledi. Osyndaı nemkettiliktiń sal­da­ry­nan kommýnaldyq qaldyqtardy polı­gon­­darda jınaý, tasymaldaý, ornalas­ty­rý boıynsha zaman talabyna saı ınfra­qurylym bolmaı otyr.

Sońǵy jyldary «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UQ» AQ kómegimen turmystyq qaldyqtardy ruqsatsyz tógý oqıǵalaryn anyqtaý júzege asyrylýda. 2020 jyly geoportal arqyly osyndaı 1 593 qoqys orny anyqtalyp, 920-sy joıylǵan. Biraq ókinishke qaraı, ruqsat etilmegen polıgondar qaıtadan paıda bolyp, tabıǵatqa zalalyn keltirýde.

О́ńirdiń óńin ketirip turǵan ekologııa­lyq problemaǵa birqatar aýdanda káriz tazartý qurylystarynyń bolmaýy nemese onyń jetkiliksiz tazalanýy sebep bolýda. Bıyl alǵashqy bes aıda memle­kettik ekologııalyq baqylaý bólimi 52 ta­bıǵat paıdalanýshynyń jumysyn tekserdi. Tekseris nátıjesinde birqatar zań buzýshylyq anyqtalyp, 13 uıǵarym jasaldy. 175 mln teńgeden astam aıyppul salyndy, onyń 21 mln teńgeden astamy óndirilip alyndy. 154 mln teńgege taǵy bir ákimshilik aıyppul májbúrli túrde óndirildi.

Atmosferany baqylaý boıynsha jyl basynan beri ónerkásiptik kásiporyndar da tekserilgen. Bul oraıda da birqatar zań buzýshylyq belgili bolyp otyr. Olar­ǵa da qoldanystaǵy zańnamaǵa sáı­kes shara qoldanyldy. Sý resýrstaryn qorǵaý baǵytynda da tekserýler júrgi­zilýde. Oblys kásiporyndarynan 30 synama alynyp, 1 544 anyqtaý saraptama jasalǵan. Ishinara tekseriske alynǵan sý synamalarynan ıngredıenttik quramnyń mólsherden tys 128 jaǵdaıy anyqtalǵan.

Selınograd aýdanynyń sýmen jab­dyq­taý kommýnaldyq kásipornynyń sar­qyndy sýlardy jetkiliksiz tazartatyny anyqtaldy. Tekserý nátıjeleri bo­ıynsha jasalǵan eskertýden keıin ká­siporyn tazartý jabdyǵyn almastyryp, jónge keltirdi. Býrabaı aýdanynda aldyn alý, baqylaý qorytyndysy boıynsha qalany jylýmen qamtamasyz etetin kásiporynnyń atmosferaǵa las zattardy shyǵaryp jatqany belgili boldy. Der kezinde kemshilik joıylǵannan keıin kýrortty aımaqtyń aýasyna keri áserin tıgizý tyıyldy.

Aýyl-aımaqtyń mańaıyn muntazdaı taza ustap, tól tabıǵatymyzǵa taǵylyq ja­samaı, aıalaı bilý úshin eń aldymen, jal­paq jurtty jaqsy iske uıymdastyra bilý kerek. Árıne, ekologııa máselelerin ke­ńinen talqylaıtyn árqıly dóńgelek ús­telder men semınarlar ótkizilýde. Bir ǵa­na mysal keltire ketelik, óńirde 24 sáýir­den bastap «Birge – taza Qazaqstan» eko­logııalyq aksııasy ótkizildi. Sáýir aıy­nyń ózinde ǵana osy aksııaǵa 35 myń­nan astam adam qatysyp, eldi meken mańynan 7 152 tekshe metr qoqys jınalyp shyǵaryldy. Jaz boıy ózen-sýlardyń boıynda reıd uıymdastyrylyp, tabıǵat aıasynda dema­lýshylarǵa uqypty bolý týraly áńgi­meler ótkiziledi. Degenmen qyrýar jumys qam­tylyp jatqan tárizdi bola tura, qoqysqa batqan, aınalasy adam kór­­gisiz eldi mekender áli de bar.

Bizdińshe, qordalanyp qalǵan qyrýar máseleniń jalǵyz-aq sheshýi bar. Bul – zań­das­tyrylǵan qatty turmystyq qal­dyq­­tar polıgondaryn salý.

Aqmola oblysy