Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jetpis jyl ana tilimizdegi aıtylatyn uly sózderdi, ulaǵattardy, maqaldardy uqpaı ósken urpaq, árıne qazir el aldynda ult atynan sóıleýge uıalady, qınalady jáne kóp nárseni bilmeıdi.
Adamzat tarıhy qatelikter men túzetýlerden turatyny ras. Qaı ǵasyrda da, qaı qoǵamda da aldymen qatelik, odan keıin ony jóndeý kúresi, aldymen kúres, odan keıin onyń qatelikteri, mine, osylaı almasyp júrip kele jatqan joldy eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Búginde ana til dep shyryldap otyrǵanymyzdyń úlken máni bar, árıne. Ana tilde aıtylǵan uly sózderdiń barlyǵy jadynda jattalmaǵan ulttyń ókilinen ana tilge qyzmet etý qıyndyǵy týady eken. Kezinde «Qaıyq adassa, kemeden jón suraıdy» dep aıtyp otyrǵan úlkenderdi tyńdap óstik. Búgingi tańda ómir teńizinde ketip bara jatqan qaıyqtar eshqandaı kemeden jón suraǵany baıqalmaıdy.
Ata-baba armandaǵan egemendikke jettik. Onyń da jetistigi men qateligin búgin salystyryp otyrmyz. «Jańa Qazaqstan» dep jas urpaqqa úmit arttyq. Jas balalardy basshylyqqa qoıyp jatyrmyz. Qýanyp, tilektes bolyp otyrmyz. Biraq sonyń aıaǵy qalaı bolady degen de oı mazalaıdy meni.
Erkin urpaq ósirdik, erkeletip otyrmyz. Biraq onyń aıaǵy qaıda baryp soǵady dep oılap otyrǵan qoǵam bar ma? Mynaý búrkenip júrgen qyzdarymyz qaı jaqqa baryp toqtaıdy? Olar ultqa qandaı urpaq beredi dep oılanyp otyrǵan basshylar bar ma?
Sahnany ashyp qoıyp erkin án salǵyzdyq. Ne aıtsa da, erkine jiberdik. Endi Kók Týdy tapap júrgenderdi sonsha zaldyń ortasynan betinen shapalaqpen tartyp jiberetin bireýdiń shyqpaǵany – meni tańǵaldyryp otyr.
Referendýmnan keıin «Jańa Qazaqstan» jańa jolǵa shyǵady dep búkil halyq eleńdep jáne úmit kútip otyr. Ásirese jas urpaqtyń saýaty, bilimi, tárbıesine kóńil bólinedi degen zor úmitte. Ásirese dala jastarynyń jaǵdaıy jaqsarsa degen úlken úmit kútip otyrǵanyn kórip otyrmyn.
Basqarsyn jastar dalasyn, qarsylyq joq. Basqarsyn jastar barlyq salany: sportyn, mádenıetin. Qarsylyq joq. Biraq sol, ásirese men jıi aralasatyn mádenıette qandaı jańalyqtar bar? Qandaı qıyndyqtar bar? Qandaı kemshilikter bar? Men, árıne soǵan toqtalsam dep edim.
Buryn da aıtqanmyn. Qazir kim bolsa sol ózi án jazady, ózi sóz jazady, ózi oryndaıdy. Ol sahna mádenıeti jaıly úlken oqý ornyn bitirmegen. Án jazý jaıly úlken tájirıbeden ótpegen. Úlken ustazdan eshqandaı sabaq almaǵandar. Osylardy sahnaǵa shyǵaryp qoıyp, qol soǵyp otyra bergen el-jurt qazir óz deńgeıin túsirip aldy. «Meniń júregim aýyrady» dep bul jaıly da janaıqaıymdy jazǵanmyn. Shyn máninde, solaı. Oılansaq qaıtedi, jastar?
Biz túrli kitaptardy oqydyq. Túrli qarııalardyń sózin tyńdadyq. Túrli jazýshylardyń jıyndarynda bolyp, olardyń kitaptarynan maǵlumattar alyp, oı túıdik. Mine, sol eske túskende qazirgilerdiń kitap oqymaǵany, mynaý 30 jylda óz betterimen ketip qalǵany, mekteptegi bilim deńgeıiniń túsip ketkeni, bári-bárine kóńil bóle almaı, bárin aqshaǵa jeńdirip alǵanymyz – aldymyzdan shyǵyp jatyr. Qazirgi urpaqty da, eldi de qınap otyrǵan osy bir jaıt sııaqty.
Sonaý kezdiń ózinde ómirde tájirıbeden ótken el aǵalary ábden shynyǵyp baryp bılikke otyratyn. Al búginde «ana jaqtan bitirip keldi», «myna jaqtan bitirip keldi» degen jeleýmen bir balalardy keıde súıep, súıemeldep ana orynnan myna orynǵa sekirtip, basshy qoıyp aldyq. Sol basshylarymyz qazir basshylyq kórsete alyp otyr ma?
Uly Muhtar Áýezov aıtatyn: «Jas basshy qolyna ustara alǵan balamen birdeı. Ne ol ózin kesip alady, ne ol bireýdi jaralaıdy». Endeshe, jas balaǵa bılik berý – jas balaǵa ustara berýmen birdeı. Ol kórgendiniń júregin jaralaıdy, kórmegenge ózi eshteńe kórsete almaıdy. Men keı jerlerde sonyń kýási bolǵandyqtan, qolyma qalam alyp otyrmyn.
Kishkentaı ǵana jıynda qarapaıym basshy úlkendi syılap, aldynan shyǵaryp jibermeıdi. Úlkendi syılap, sodan keıin sóılemeıdi. Joq, mindetti túrde ózi sóıleıdi, ózi aldynda bastap júredi, ózi aldyna shyǵady. Árıne, basshy bolǵan soń, halyq syılaıdy. Sonaý Nuh paıǵambar da: «Basshyǵa baǵynyńdar, basshyńdy syıla» degen. Keshegi Ábishtiń sózin tyńdasaq: «Baǵalaı bilmegenge – baq qonbaıdy, tabyna bilmegen – áýlıege jarymaıdy» deıdi. Nuh paıǵambardyń sózimen aıtsaq, ıá, basshyǵa baǵyný kerek, sóılesin, aıtsyn, úırensin, kórsin, oǵan qarsylyǵymyz joq.
Biraq, qaıda barsań, aqyl suramaı, «men bilemin» dep tós qaǵatyndy kóremin. Jap-jas bala. Aıtyp turǵan sóziniń mán-maǵynasyn bilmeıdi. Ol sózdi, sóılemdi qalaı quraýdy bilmeıdi. Jańaǵy ana tilden ketip qalǵan urpaq, kelesi ana tildi taǵy da oqı almaı, úsh tilde oqyp, basy qatyp júrgen urpaq solardyń sóılegeni durys eken dep qabyldap jatyr. Solardyń sózine eliktep jatyr. Solardyń jasap júrgeninen úlgi alyp jatyr. Úlkendi syılaý degen mádenıet birinshi júrýi kerek. Úlkendi syılaǵannan qor bolmaıdy. Ol, jalpy, qaı ǵasyrdyń da mádenıeti. Men Japonııada bolǵanda tek qana aqsaqalyn syılaǵandy kórdim. Japonııada bolǵanda áıel-ananyń urpaqqa «men jaýaptymyn» dep júgirgenin estidim. Men sol japon eliniń mádenıetine, tárbıesine tańǵalamyn.
Bizdiń Uly dalada da Japonnan kem emes Shyǵys mádenıeti bolǵan. «Úlkenniń aldyn kesip ótpe» degendi úırenip ósken balalardyń biri edik. Árıne, qazirgi asyǵys zamanda úlkenniń aldyn kesip ótip ketip jatyr. Sońǵy kezderi oqý oryndaryna baryp, esiginen attaǵanda arqasyndaǵy dorbasymen soǵyp ketpese, qaǵyp ketpese jarar edi degen oımen kiremin. Meniń ózim sol dálizderden keıde úreımen, qorqynyshpen ótemin. Apyr-aý, joǵary oqý ornynda oqyp jatqan qyzdar men uldar nege shashtaryn jaıyp alyp saǵan qarsy shabady? Nege olar úlken kele jatyr dep kishkene bolsyn ımenbeıdi, úlkenderge jol bermeıdi? «Osy tárbıeni aıtyp otyrǵan ustaz bar ma, áje bar ma, ana bar ma?» degen suraq – meni joǵary oqý ornynan shyǵyp úıime kelgenshe mazalaıtyn basty saýal.
El basqaryp otyrǵandar ózderi sol úlgini kórsetýi kerek. Iаǵnı ózderi kórsetpegen úlgini kitaptan da, kınodan da, ómirden de ala almaıdy. Al ómirde ondaı úlgi kórsetetin is-sharalar múlde azaıdy.
Bizdiń kózi ashyqtar Nostradamýsqa, bolmasa keshegi Vangaǵa júginedi. Al bizdiń dala fılosofııasy, dalanyń uly sózi qandaı edi?! Keshe Móńke bı aıtty dep bizge jetken sózder she? «Kirpish tastan úı shyqty, Bozbaladan bı shyqty». Ony keshegi jyraý Ábýbákir de qaıtalaǵan. Mine, sol qatar-qatar kirpish tastan úı shyqqandy kórdik, bozbaladan bı shyqqandy da kórdik. Endeshe, soǵan oılana qaraýdy eskertken eken babalar. Bozbala bıdiń aıtqany, bozbala bıdiń isi qazir bizdiń «Jańa Qazaqstandy» jańa deńgeıge kótere alar ma eken?! Joq, áli de ótkenderden úlgi kerek pe eken? Áli de ulttyq rýhqa burylý qajet pe eken? Sony qazirgilerdi oılandyratyn bir sabaqtar júrgizý kerek sııaqty. Dala ıdeologııasy, búgingi «Jańa Qazaqstan» ıdeologııasy osy bir jaǵynan aqsap turǵan sııaqty.
Jastarymyzda qazir ózim bilemdik paıda boldy. Olar ózgeden aqyl suraýdan qaldy. Aqshasy bardy aǵalap, bıligi bardy jaǵalap ketip bara jatyr. Bul úlgini de kúni keshe, egemendik alǵaly úırendi. Oǵan deıingi urpaqta anaǵa burylý, ata sózin qasterleý, Otandy súıý, tipti án aıtsa da «Meniń uly dalam bar!» dep keýde soǵý sııaqty taqyryptar júrip jatatyn edi. Qazirgi uly konsertterde de, merekelik konsertterde de osy nárseler joǵalyp ketken. Qazirgi konsertimiz – toıdaǵy aýyl úıdegi aıtatyn «áláláılar» bolyp ketti. О́ıtkeni bul konsertti uıymdastyrýshylar, oǵan qatysýshylar, ándi oryndaýshylar álemdik klassıkadan shet qaldy, oqýdan shet qaldy. Tek aqshamen úıtip-búıtip alǵan dıplom bularǵa qor jınaýǵa, mańyzdy ómir súrýge jetpeı jatyr. Osyny túbegeıli oılamasa, qoǵam bolmaıdy-aý.
Bul kúnde el basqaramyn degen basshy elmen sóılese bilýi kerek. Ol úshin ana tilge jetik bolyp, eldiń psıhologııasyn, jınalǵan halyqtyń hal-jaıyn jaqsy bilýi qajet. Al bizdiń basshylar áli de qashqalaqtap tur. Bizdiń halyq ózi tańdap saılaǵan depýtattar daıyndap qoıǵan esikten kirip, daıyndap qoıǵan jerge sóılep, sol jerden teledıdarǵa kórinedi de, halyqtyń arasyna jeke barýǵa qymsynady, seskenedi, jasqanady, halyqtyń arasyna kelmeıdi. Sol halyqtyń arasyndamyz dep otyrǵan biz sııaqtylarmen jolyǵyp, sóılesýden qashady. Sebebi qazirgi saılanǵan depýtattar – áli de halyqtyń qalaǵandary emes. Olardyń bári bolmaǵanymen, kóbi óz jaǵdaıy úshin júrgender. Halyqty oılaıtyn azǵantaılary ǵana bar, olardy halyq jaqsy biledi.
О́z basym «Jańa Qazaqstannyń» jas basshysy halyqtyń tilin biletin, úlkenin de, kishisin de túsinetin, olarmen sóılese alatyn jáne týǵan dalaǵa, kindik qany tamǵan babalar topyraǵyna ábden berilgen patrıot bolsa der edim. Endeshe, sondaı balalardy ósirýdiń jolyn búkil qoǵam bolyp oılaýymyz kerek. Oılanyńyzdar, jastar!
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn
