Qoǵam • 23 Maýsym, 2022

Áleýmettik jeliniń áleýeti zor

16 ret kórsetildi

Aqparat keńistigin zerttep júrgen otandyq sarapshylar 2020 jyldy «azamattardyń qoǵamdyq-saıası belsendiligin damytýdyń betburys kezeńi» dep sanaıdy. Sebebi «Osy jyly saıası belsendilik áleýmettik jeliler arqyly bastaý alyp, artty. Halyq arasynda saıası belsendiliktiń artýy saıası partııalardy tirkeýge ótinishterdiń kóbeıýinen jáne pandemııa kezinde ózara kómek kórsetý úshin ártúrli áleýmettik alańdardyń qurylýynan kórindi», deıdi olar.

Sarapshylar­dyń aıtýynsha, áleý­mettik medıanyń bılik pen qoǵam ara­syndaǵy syndarly dıalog ornatatyn alań retin­de áreket etý múmkindigi zor. Al qazir áleýmettik jelini saıası mem­leket­tik qyzmetshiler osy baǵytta paıdalana alyp júr me?

О́tken jyly Qazaqstanda áleý­mettik jeli qoldanýshylarynyń úle­­si 63,5 paıyzǵa jetken. Eurasian Center for People Management kom­pa­nııa­synyń joba menedjeri, saıa­sattaný ǵy­lymdary kandıdaty Aıman Júsi­pova «Qazaqstandyqtar áleý­mettik jeli­lerde, forýmdar men blogtarda ja­rııa­lanǵan aqpa­ratqa talǵammen qaraı­dy. Pande­mııa kezinde halyqtyń aqpa­rattyq saýattylyǵy artty, oqyǵan, esti­gen aqparatyn súzgiden ótkizip, qaı­ta tek­serýge mashyqtanyp keledi», deı­di. «Máselen, arnaıy júrgizilgen saýal­dama nátıjesi oǵan qatysqan aza­mat­tardyń 16,54 paıyzy jarııa­lan­ǵan aqparatqa tolyq senedi, 12,22 paıyzy múldem senbeıdi, 65,28 paıyzy keıde senetinin kórsetti», dep atap ótti Aıman Júsipova. Sondaı-aq sarap­shynyń aıtýynsha, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jy­rymdamasyn áleýmettik jeliler ar­qyly júzege asyrýda memlekettik mekemeler ókil­deriniń, jekelegen memlekettik qyzmet­shilerdiń áleý­mettik jelilerde belsendi bolýy óte mańyzdy.

Alaıda búginde olardyń kópshi­liginde naqty strategııa joq. Nege? Sarapshylardyń kópshiligi «О́ıt­ke­ni olar áleýmettik jelilerge asa mán berip, mańyzyna tereń úńile bermeıdi, nemquraıdy qaraıdy», degen pikirde. Muny PR salasyndaǵy elimizdiń jetekshi mamandarynyń biri Erlan Asqarbekov te qostaıdy. Ol búginde Qazaqstannyń memleket­tik qyzmetshilerine kommýnıkasııa sala­synda trenıngter júrgizip keledi. «Kýrsıv» aqparattyq saı­tyna bergen suhbatynda sarap­shy: «Oqytý sabaqtaryna negizi­­nen baspasóz hatshylary men qoǵam­men baılanys bólimderiniń bas­shy­­lary qatysady. Jalpy alǵan­da, olar áleýmettik jeliler ju­my­­synyń qyr-syryn túsinedi, jurt­shylyqpen qarym-qatynastyń qalaı qurylatynyn biledi. Alaıda memlekettik qurylymdardyń birin­shi basshylary jumysbastylyqty jeleý etip mundaı trenıngterge múldem kelmeıdi. Bul durys emes, óıt­keni qazir olardyń kópshiliginiń áleýmettik jelilerde akkaýnttary bar, olar ózderi qarap otyrý­y qajet. Tipti arnaıy trenıngke qatysqan baspasóz hatshylary olar­dyń jeke dep tanylǵan áleýmettik jelilerinde paıda bolǵan «jaǵymsyz pikirlerge», halyqtan kelip túsken saýaldarǵa der kezinde jaýap bere almaýy ábden múmkin», dedi. Bul máselege salǵyrt qaraý memleketke zııan ekenin atap ótti ol. «Sonyń saldarynan memleket tutastaı uty­lady. Qazaqstannyń áleýmettik saıa­satyn burynǵy KSRO-nyń basqa elde­rimen salystyratyn bolsaq, biz birqatar kórsetkish boıynsha alda kelemiz. Alaıda PR saıasatqa durys kózqarastyń joqtyǵynan, onyń ishinde áleýmettik jelilerdiń múmkindigin eskermeıtin bolsaq, kóshten qalýymyz múmkin», dep qosty suhbatynda Erlan Asqarbekov.

Sonymen qatar zańger, sarapshy Erjan Esimhanov Facebook pa­­raq­shasynda «Kez kelgen qa­zaq­standyq sheneýnik barlyq áleý­­mettik jelilerde tirkelgen. Biraq, eń qyzyǵy, olardyń kóbi áleý­mettik jelini unatpaıdy, olarǵa sen­beıdi jáne eger «Halyq únine qulaq asatyn memleket» bolmasa, ony paı­dalanýdan qýana bas tartatyn edi», degen pikirin bildirdi. Ol memle­kettik qyzmetshilerdiń, sonyń ishinde barlyq deńgeıdegi birinshi basshylardyń áleýmettik jelilerdegi paraqshalaryna taldaý (kontent analız) jasaı otyryp, barlyǵyna tán 5 «erekshelikti» atap kórsetti.

Birinshisi – ǵasyrlyq jazý stıli. Máselen, post shuńqyrlardy jóndeý nemese qardy tazartý týraly bolsa da, «Stalıngrad shaıqasyndaı» jazylady. «17 shaqyrymnan astam jol jóndeldi!», «23 birlik tehnıka jumyldyryldy!». Ekinshi erekshelik – qarapaıym til qoldanylmaıdy. Eń qarapaıym nárselerge de qatal sıpattama beriledi. Mysaly, sheneý­nik aǵash basyna shyǵyp ketken mysyqtyń jerge túsýine kómektesse, ol Instagram paraqshasynda «Halyq­pen josparly kezdesý ótkizý bary­synda emen sortty ósimdiginen my­syq tuqymdas janýardyń jerge túsýi júzege asyryldy». Nemese, bir ájeıdi joldyń arǵy betine ótýi­ne kómektesip jiberse, «Zeınet ja­syndaǵy adamnyń Rozybaqıev kóshe­siniń soltústik jaǵynan ońtústik jaǵyndaǵy jol jıegindegi kedergiden ótýine kómek kórsetildi», degen mátin quralatynyn synǵa aldy Esimhanov. Úshinshi erekshelikti sarapshy «shamadan tys baısaldy» dep kórsetedi. «Áleýmettik jelide sheneýnikterge ázil jetispeıdi. Oqyrmannyń kez kelgen ázil-qaljyńy sheneýniktiń joǵary dárejesine jáne onyń memleketke qyzmet etýine jasalǵan «sha­býyl» retinde qabyldanady. Mindetter tek asa baısaldylyqpen oryndalý kerek dep túsinedi olar. Tórtinshi erekshelik – keri baılanystyń joq­tyǵy. Siz pikirlerge shynymen jaýap beretin áleýmettik jeli sheneýnigin kórdińiz be? Halyq áleýmettik jelide sheneýniktiń jarııalaǵan postyn kórdi, oqydy, bitti, osyǵan da rıza bolýy kerek. Aıtýǵa bolatyn nárse­niń bári aıtyldy. «Sheneýnikter kom­mentarıılerdi tek jumysy joq, qoly bos adamdar ǵana jazady dep sanaıdy. Alaıda ózekti suraqtar sol jerde jıi qoıylady», deıdi ol.

Al besinshi erekshelik – múl­dem paıdasyz kommýnıkasııa qurý. Sheneý­nikterdiń qolyndaǵy áleý­mettik jeliler yńǵaıly, jyldam ári qýatty kommýnıkasııa quralynan qandaı da bir «dástúrli basylym redaksııasyna» aınalyp barady. «Qazaqstanda óz isin adamı tilmen aıta alatyn sheneýnik bolsa, áleý­mettik jelide sýperjuldyz bolatynyn únemi aıtyp kelemin. Jınalys, memorandým, halyqpen kezdesýler týraly habar taratpaı, jaı ǵana «Biz búgin myna jumysty qol­ǵa al­dyq. Bul óte qajetti jáne nátı­jeli bolady. Biz jumys isteımiz, bizdiń maqsatymyz bar... Al eger suraqtaryńyz bolsa, qoıyńyzdar!» dese, halyqpen jaqsy qarym-qaty­nasqa jol ashary sózsiz. Biraq mundaı «keıipker» ázirge joq», deıdi sarapshy.

Búginde Qazaqstan bılik pen qo­ǵam­nyń syndarly ózara qarym-qatynasyn, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrýdyń eń tıimdi ádisteri men joldaryn izdeýde. Bul turǵyda «áleýmettik jelilerdiń barlyq ja­ǵymdy jaqtaryn, áleýetin, jalpy qazirgi zamanǵy aqparattyq-kom­mýnıkasııalyq tehnologııalardy paıdalana bilý, olar arqyly qoǵam men bılik arasyndaǵy ózara senim deńgeıin jáne ózara yntymaqtas­tyq daǵdylaryn arttyrý eń mańyz­dy mindet bolmaq», deıdi Eurasian Center for People Management kompa­nııasynyń joba menedjeri, saıa­sattaný ǵylymdary kandıdaty Aıman Júsipova. Memleket basshysy Q.Toqaev ákimderge turǵyndardyń muń-muqtajyna belsendi túrde den qoıyp, áleýmettik jelilerde túsindirý jumystaryn júrgizýdi tapsyrǵany da osy ınternet platformasy múmkin­diginiń zor ekenin meńzegeni anyq.

Qazirgi kezde eldegi kommý­nı­kasııa­nyń jańa túri – áleýmettik jelilerge degen qarym-qatynas pen ony halyqpen baılanys ornatýda utymdy paıdalaný tek blogerlerdiń qolynan keler dúnıe bolyp tur. Al, shyn máninde, bul baılanys quralynyń múmkindigi dástúrli buqara­lyq aqparat quraldarynan da zor ekenine sarapshylardyń zertteý jumystary dálel.

Batys elderiniń zertteýshileri áleýmettik jeliniń múmkindigin tom-tom eńbektermen HHI ǵasyr basynda zerttep tastady. Tipti memlekettik qyzmetshilerdiń, depýtattardyń, saıa­sı partııalardyń áleýmettik jeli­lerge tirkelýin, ondaǵy halyqpen baılanysyn zertteý taqyrybyna arqaý etip, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵandary jeterlik. Máse­len, Germanııa memlekettik qyzmet­shileriniń áleýmettik jelini qol­daný maqsatyn saraptaǵan zert­teý­shiler olardyń da jelige degen qulshynystaryn birden baı­qa­maǵanyn aıtady. Máselen, sa­rap­shy Kelm ózge zertteý toby­nyń múshelerimen birge nemis saıasat­kerleriniń Facebook jáne Twitter-degi belsendiligi 2012-2016 jyldar aralyǵynda turaqty bolǵanyn aıtady. Olar muny Facebook pen Twitter-diń sol ýaqyttan beri paıdalanyp kele jatqan belgili áleýmettik medıa bolýymen baılanystyrady. Al zertteýshiler Bernhard jáne Dohle nemistiń jergilikti saıasatkerleri arasynda saýaldama júrgizip, olardyń áleýmettik jeli arqyly halyqpen tikeleı aralasýǵa talpynbaıtynyn, ony BAQ kómegimen jasaǵandy jón sanaıtynyn kórsetedi. Sonymen qatar olar saıasatqa jańadan kelgen jáne jańa tehnologııalardyń múmkindikterin tipti jeke maqsat­tarǵa da paıdalanýǵa múddeli emes saıasatkerler áleýmettik jelilerdiń birine tek saılaý naýqany úshin tirkelse, olardyń keıbireýleri óz par­tııalarynyń saılaýaldy jetek­shileriniń qysymymen tirkeletinin málimdedi.

Osy oraıda, otandyq sarapshy­lar da kóptegen qazaqstandyq saıa­sı mem­lekettik qyzmetshiler ne­mis zert­teýshileri atap ótkendeı, «Prezıdenttiń tapsyrmasynan ke­ıin áleýmettik jeli­lerge tirkele bas­­taǵanyn» aıtady. Degen­men brı­­tandyq zertteýshi, Lıds ýnıver­sıtetiniń «Medıa jáne kommýnıkasııa» mektebiniń dırektory Tod Greham «saıasatkerler, partııalar men memlekettik qyzmetshiler áleýmettik medıany qoǵammen baılanys ornatý jáne ózgermeli ýaqytqa ilesý úshin ǵana emes, sonymen qatar «qoǵam men bılik arasyndaǵy alshaq­tyqty joıý quraly retinde paıdalanady», dep atap kórsetti. Sóz etken ne­mis saıasatkerleriniń áleýmettik jeli­lerdegi belsendiligi budan on jyl bu­rynǵy zerttelgen jaǵdaı. Osy oraıda Qazaqstannyń sheneýnikteri men túrli deńgeıdegi memlekettik qyzmetshilerine áleýmettik jeli­lerdiń mańyzyn túsinip, tıimdi qol­daný úshin áli de ýaqyt qajet sekildi.

Theopenasia.net málimeti boıynsha, 2020 jyly Qazaqstanda Instagram-da shama­men 6,8 mıllıon, Facebook-te shamamen 2,4 mıllıon, Odnoklassniki.ru-da 2,4 mıllıon adam tirkelgen eken. Al Telegram-da shamamen 2 mıllıon, Snapchat-ta shamamen 1,8 mıllıon jáne Linkedin jelisinde 790 myń paıdalanýshy bar.

P.S. Qazaqstandyq túrli deńgeıdegi saıası memlekettik qyzmetshiler jýyq arada áleýmettik jelini utymdy paıdalanyp, halyqpen tıimdi kommýnıkasııa, keri baılanys ornata alsa, halyq Prezıdenttiń aralasýyn talap etpeıtin kez kelgen «otbasylyq» máselelerge tokayev_online-dy bel­gi­le­megen bolar edi...

Sońǵy jańalyqtar

Kentaý qalasynyń ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 20:30

Dollar arzandady

Ekonomıka • Búgin, 16:52

Qosshyda jańa mektep ashylady

Bilim • Búgin, 16:25

Almatyda esirtki tasymalynyń joly kesildi

Aımaqtar • Búgin, 14:55

Hamenova óz kinásin moıyndaǵan joq

Qoǵam • Búgin, 14:16

Qazaqstanda jylqy eti qymbattady

Qoǵam • Búgin, 14:02

Uqsas jańalyqtar