Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
«Buqarada tańdaý bar»
Alma SAILAÝQYZY,
jýrnalıst, PhD doktory:
– Jańa Qazaqstannyń jýrnalıstıkasy sońǵy jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy siresken «eski qamytty» tastaýy kerek. Ol demokratııalyq prınsıpterge súıengen, erkin, ashyq, táýelsiz, synı jýrnalıstıka bolyp qaıta túleýge tıis dep sanaımyn. Halyq ártúrli ósek-aıań, senimsiz aqparatqa qurylǵan blogerlerdiń nemese psevdotilshilerdiń emes, kásibı jýrnalısterdiń dáıekti, derekti, shynaıy aqparatyna júginetindeı jaǵdaı jasalsa dep armandaımyn. Sonda gıpoksııada turǵan jýrnalıstıkamyzdyń tynysy ashylyp, tórtinshi bılik degen mártebesin alar edi. Bul túptep kelgende qoǵam damýy úshin óte mańyzdy.
Keshegi qańtar qyrǵyny kezinde resmı aqparat taratady dep kelgen quzyretti organdardyń bir kúnde bir-birine qarama qaıshy túrli málimetti ońdy-soldy taratqanynyń kýási boldyq. Ásirese ishki ister, ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń ishinde qatty tartys, kıkiljiń bolǵanyn taratqan aqparattarynan, bir-biriniń sózin joqqa shyǵarýynan-aq ańǵardyq. Bir jutym sýǵa zárý bolǵandaı, jibi túzý aqparatqa sýsaǵan eldi kórdik. Sodan resmı aqparat kózine degen halyqtyń senimi qaıdan artsyn?! Qaıta olardan kóńili qalyp, balamaly aqparat kózderine júgine beretini aıqyn ǵoı? «Aqparat kimde bolsa, qarý sonda» degen ejelgi támsil búgingi tańda tipti ózekti. Sondyqtan barlyq resmı organdar aqparattyq saıasatyn qaıta qarastyryp, zaman talabyna saı qaǵıdalarmen halyqtyń shyndyqqa negizdelgen, shuǵyl aqparat alý quqyn syılaıtyn jolǵa túspese bolmaıdy. Shynaıy derekterdi burmalamaı, «qazannyń qulaǵyn qalaǵan jerinen shyǵara bermeı», aqıqattyń aýylyna jaqynyraq qonǵany durys. «О́tirik órge baspaıdy», túbi báribir áshkere bolady, sol sebepti resmı organdarǵa óz bedelin qadirleýdiń jolyn qarastyratyn ýaqyt jetti.
«Áleýmettik jelidegi BAQ» degen uǵymnyń qalyptasqany da anyq. Alaıda «Mundaǵy jýrnalısterdiń jaýapkershiligi qandaı?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Áleýmettik jeli – sıfrly qoǵamnyń úlken bir aıdyny. Telegeı teńizi. Onda ár azamattyń erkin kósilýine jol ashyq. Resmı jaýapty qyzmetterdiń aqparaty suranysty qanaǵattandyra bermegendikten, qarapaıym jurt áleýmettik jelidegi plıýralızmge súıengisi keledi. Ol jerdegi jýrnalıst aqparatty berý men taratýda jeke kózqarasyn da tanyta alý quqyǵyna ıe. Al sóz qadirin tereńirek biletin jýrnalıstiń ár jazbasy buqara sanasyna tıimdirek, pármendirek áser ete alatyny aıqyn. Endeshe, ár jýrnalıst áleýmettik jelidegi belsendiligin óziniń kásibı ári adamgershilik mindeti men jaýapkershiligi turǵysynan qoldansa degen tilegim bar.
«Qazirgi medıakontentti kimder jasap júr? Artyqshylyǵy men kemshiligi nede?» degen suraqqa keler bolsam. Búgingi medıa kontentti kim qalasa, sol jasap júr. Sońǵy birneshe jylda kórilim arqyly aqsha tapqysy keletin belsendilerdiń sany artty. Keıbir bılik basyndaǵy olıgarhtardyń soıylyn soǵýdy kózdeıtin, sonyń múddesine saı halyqty óz yǵyna jyqqysy keletin medıa konsernderge mıllıondaǵan qarajat quıylyp ta jatyr. Jeke Youtube, Telegram kanaldaryn, Facebook pen Instagram paraqshalaryn júrgizip otyrǵan qoǵam múshesi de óte kóp. Onyń ishinde kásibı jýrnalıst te, ekonomıst, zańger, saıasattanýshy da bar. Bul jaman qubylys emes. Buqarada tańdaý bar. Tek kıberqylmys, sıfrly saýatsyzdyq tómendeýi úshin ár oqyrman, kórermen faktchekıng, medıapsıhologııa, synı oılaı bilý negizderinen habardar bolǵany jón. Bul quraldar adam sanasyndaǵy antıvırýs ispetti qyzmet atqarmaq. Máselen, kórshi eldiń zombı tutynýshylarynyń kebin kımes úshin de kerek. Sonda talǵam da ósip, nasıhat men saryjaǵal basylymdardyń tutynýshylary azaıyp, qoǵam sanasy aqparattyq saýattylyq arqyly bekip, damı túseri anyq.
«Jurt Whatsapp habarlamaǵa kóbirek senedi»
Qanat TILEÝHAN,
jýrnalıst:
– Eń aldymen, BAQ-qa erkindik kerek. Senzýra bar jerde tórtinshi bılik óz fýnksııasyn atqara almaıdy. Qazir jurttyń nazary nege Youtube arnalarǵa aýdy? Olarda mol qarajat joq, jarqyraǵan stýdııa joq. Esesine erkindik bar. Jýrnalıstıka qazir qaıyrymdylyq qorlarynyń jumysymen aınalysyp ketti. Bireýge úı alyp berý, densaýlyǵyn qaratý. Qyl aıaǵy qujatyn jasap berý degendeı. Bul biz aınalysatyn sharýa ma?
Jańa Qazaqstanda memlekettiń aqshasy jónimen jumsalyp, únemdelýge tıis. Úkimet óziniń jumysyn kórsetý úshin túrli taqyrypta tender úlestiredi. Tender alǵan saıttar tapsyrys maqalalardy qýys-qýysqa tyǵyp tastaıdy. Ony oqyp jatqan adam joq. Jarqyratyp birinshi betke shyǵarsańyz da eshkim oqymaıdy. Saıt bitken «Bekbolat Tileýhan pálenbaıdy qarǵady» degen materıalymen oqylym jınap, tender ıgerýmen otyrady.
Bılik, shyn máninde, Jańa Qazaqstan qurýǵa yqylasty bolsa, BAQ-qa erkindik berýi kerek. Erkindigi joq jýrnalıstıkamen demokratııalyq hám ekonomıkalyq qýatty memleket ornata almaımyz.
Qazir dástúrli, resmı aqparat kózderinen aqparat alý azaıyp barady. Sózdiń shyny kerek, qazir qarapaıym jurt Whatsapp-tan kelgen habarlamaǵa kóbirek senip jatady. Munyń arty erteń haosqa alyp kelýi múmkin.
Sondaı-aq áleýmettik jelidegi áriptesterdiń qyzmetin bir retke keltiretin ýaqyt keldi. Qazir haıp jasaımyn dep shýlatyp júrgender jetedi. Qarapaıym oqyrmandy aıtpaı-aq qoıaıyn. Kásibı jýrnalıster áleýmettik jelidegi tekserilmegen aqparatty paıdalana beretin boldy.
Qazirgi medıakontentti blogerler, «Azattyq» radıosy jáne táýekelshil azdaǵan otandyq BAQ ókili jasap júr. Bulardyń arasynda jekelegen jýrnalıster de bar.
Máselen, Mııat Káshibaıdyń telegram kanalynyń materıaldaryn kóptegen saıt kóshirip basady. Ras, qazir aqparat zamany. Tehnologııalar kún saıyn damyp jatyr. Medıakontentti qolynda smartfony bar kez kelgen adam jasaı alady. Ol tipti kúnniń basty jańalyǵynyń avtoryna da aınalyp kete alady. Bul qalypty nárse. Biraq qoqys aqparattyń ortasynda qalyp bara jatqanymyz bárimizdi oılantýy kerek. Sondaı-aq elimizde medıakontenttiń biraz bóligin reseılik BAQ-tyń jasap otyrǵanyn bárimiz bilemiz. Aqparattyq qaýipsizdik máselesi talaı márte aıtyldy. Ýkraınadaǵy áskerı qaqtyǵystan keıin bul máseleni shyndap sheshý kerek.
«Ulttyq medıany damytý óte mańyzdy»
Erbol AZANBEK,
Qazaq medıa qaýymdastyǵynyń tóraǵasy:
– Jýrnalıster teń emes básekelestik jaǵdaıynda jumys isteı bastady. Sońǵy jyldary jýrnalısterge myńdaǵan básekeles paıda boldy. Bir jyldary jańalyq taratýshy saıttar dástúrli medıaǵa básekeles bolady degen, alaıda saıttardyń ózi qazir «eskirip» barady. Áleýmettik jeliler básekelestikte jeńe bastady. Qazir alǵashqy Telegram arnalar jelilik basylym retinde tirkeldi. Ary qaraı blogerler tirkelýi múmkin. Kásibı jýrnalıstiń kóz maıyn taýysyp, zerttep jazǵan maqalasy oqyrman nazarynan tys qalyp, telegram nemese ınstagramdaǵy jýrnalıstik standartqa saı emes aqparattar kúlli álemdi sharlap ketetin boldy. Keıde telesıýjetten Youtube-taǵy avtorlyq quqyǵy saqtalmaǵan túsiniksiz vıdeo kóbirek, aýqymdy aýdıtorııaǵa taralady. Áleýmettik jeliler jeke adamdarǵa tabys tabý múmkindigin berip otyr, sondyqtan bloger, azamattyq jýrnalıst bolǵysy keletinder qatary qalyń. Kez kelgen adamda talapqa saı bolsyn, bolmasyn medıa kontent taratýǵa múmkindik bar.
Budan bólek, qazir korporatıvtik sektor qoǵammen deldalsyz, basqa resýrstarsyz baılanys ornatyp, BAQ-syz aqparat tarata alatyn boldy. Kommýnıkasııa, áleýmettik jelimen jumys bólimderinde keıbir redaksııalardan kóp maman jumys isteıdi.
Tehnologııanyń damý qarqyny joǵary. Aqparat TV, radıo, kompıýter, noýtbýk, planshet, uıaly telefon arqyly ǵana emes, ınternetke qosylýǵa múmkindigi bar kez kelgen zat kólik, turmystyq tehnıka arqyly da taraı bastaıtyn boldy. Sondyqtan kontent óndirý, taratýda jýrnalıstermen básekelester kóbeıdi. BAQ-tyń tabysyna «ortaqtasa» bastady. Tehnologııa damyǵan saıyn bul «qysym» kóbeıe beredi. Bul básekelestiktiń nátıjesinde ýaqyt óte kele kásibı aqparatqa, arnaıy mamandanyp aqparat óndirýge suranys azaıýy múmkin. Álemdik tendensııa osyndaı. Sondyqtan BAQ ókilderine burynǵydan da jyldam, kásibı, jańasha jumys isteý kerek. Ol áleýmettik jeliniń múmkindigin paıdalaný, mobıldi redaksııalar jasaý, mýltımedıanyń múmkindigin paıdalanyp, oqyrmannyń barlyǵyna jetetin kontent óndirýge kóshý, jekelegen jýrnalısterdiń ámbebaptanýy, ınternet resýrstardyń tek jańalyq taratýmen shektelmeı, servıster qosýy, sıfrlaný, ekojúıe qalyptastyrýǵa umtylýy mańyzdy.
Sońǵy kezdegi geosaıası jaǵdaılar kórsetkendeı ulttyq medıany damytý óte mańyzdy. Kórshi elderdegi áskerı qaqtyǵysta oq qana atylyp jatqan joq, aqparat maıdany da qyzyp tur. Tipti Volodımır Zelenskıı Axios reporteri Djonatan Svonǵa Ýkraına úshin medıadaǵy nazar óte mańyzdy ekenin, biraq ol adamdar bul taqyryptan jalyǵyp, «jańa nárseni qalaı ma?» dep qorqatynyn aıtqan. Al bizdiń BAQ mundaı jaǵdaıǵa daıyn ba? Sondyqtan BAQ-ty kásibılik, materıaldyq, tehnıkalyq jaǵynan damytý máselesin taǵy bir qaraıtyn kez keldi.
Qolynda telefony bar kez kelgen adam kontent óndirip, taratýshy degenniń bir mınýsy «aqparattyq soǵysty» kóbeıtti. Jalǵan aqparat taratý kóbeıdi, kim týraly kóbirek aqparat tarasa sonyki shyndyq, áleýmettik jeli betinde shýlatyp másele sheshýge umtylý kóbeıdi. О́kinishke qaraı, mundaıdy BAQ-tyń da jalǵastyryp, aralasyp ketetin kezi az emes. Táýelsizdik alǵaly jýrnalıstik etıka, avtorlyq quqyq, BAQ-tyń ózin-ózi retteýi syndy máseleler nazardan tys qalyp keldi. Aldaǵy ýaqytta medıa naryqtyń osy máselelerge kóńil bólgeni jón.
«Jýrnalısterdiń jaýapkershiligi artady»
Aıdyn DÚISENBAIQYZY,
«Qazaqstan» teleradıokorporasııasy Dıdjıtal departamentiniń dırektory:
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Jańa Qazaqstan degenimiz – Ádiletti Qazaqstan» dep baǵa berdi. Al Ádiletti Qazaqstan qurý úshin eń mańyzdy salanyń biri – jýrnalıstıka. Transformasııaǵa ushyrap jatqan Qazaqstan qoǵamynda kúndelikti aqparat aǵyny da óte kúshti. Eń mańyzdysy – aqparatty suryptaý, suryptaı otyryp, shynaıylyǵyn joǵaltpaı, jedel usyný. Blogosfera, azamattyq jýrnalıstıka damyp jatyr degenmen, sońǵy jaýapkershilik resmı buqaralyq aqparat quraldarynda, resmı BAQ-tyń ókilderinde qalady. Aqparatty saýatty tutynýshy eń sońǵy derekti resmı kózderden, dástúrli BAQ-tan izdeıdi, buǵan medıa salasyndaǵy júrgizilip jatqan zertteýler dálel bola alady.
Álemdik pandemııa kezinde feık aqparattyń órshigenin jaqsy bilemiz. Sebebi qoǵamda haos paıda bolǵanda, bul, eń aldymen, aqparat salasynda kórinis tabady. Sol kezeńde el boıynsha telekórilim úlesi artty. Iаǵnı dástúrli jýrnalıstıka aldyńǵy orynǵa shyqty. Aqparat alatyn túrli qural, túrli kóz kóbeıgen saıyn kásibı jýrnalısterdiń jaýapkershiligi eselene túsedi. Sebebi aqparatty taratýdan bólek, jalǵan aqparatty joqqa shyǵarý fýnksııasyn qosa atqarady. Dástúrli jýrnalıstıkanyń taǵy bir artyqshylyǵy, jeke adamnyń múddesi, adamnyń jeke bas máselesi eshqashan aldyńǵy orynǵa shyqpaıdy. Qazir qoǵamdy del-sal kúıge túsirip turǵan osy mándes arzan aqparat kóbeıdi.
Jýrnalıstıka jalpy buqaraǵa, qoǵamǵa qyzmet etkende ǵana derbes damıdy jáne eshqashan óz fýnksııasynan ajyramaıdy, ıaǵnı básekeles orta, qural bolmaıdy. Memleket damýynyń qaı kezeńinde de buqaranyń bazynasyn aıtyp, onyń oń sheshilýine yqpal etý, halyqty aǵartý – biz qyzmet etip júrgen salanyń áý bastaǵy jáne ózgermeıtin qaǵıdasy bolyp qalady. Buqaranyń úni jıi estilgende Jańa Qazaqstan qurý úderisi jyldamdaıdy. Jańa Qazaqstannyń jýrnalıstıkasy kásibı mamandardan quralýy kerek.
«Blogerlerdi jýrnalıstermen teń qaramaý qajet»
Erbolat MUHAMEDJAN,
M.Nárikbaev atyndaǵy KAZGIýÝ ýnıversıteti Basqarma tóraǵasynyń orynbasary:
– Jańa Qazaqstandaǵy jýrnalıstıka birinshi kezekte ashyq, ádil jáne obektıvti bolýy kerek. Jýrnalıstıkanyń qoǵamnyń oıyn, pikiri men kózqarasyn, maqsat-múddesin bildire alatyn alańǵa aınalýy óte mańyzdy. Haıp qýý, jalǵan aqparat taratý, dálel, aıǵaqsyz sóıleý – bul salanyń bedeline nuqsan keltiretin keselder. Shynaıylyq bolǵan jerde ǵana myqty jýrnalıstıka qalyptastyra alamyz. Qazir kez kelgen bloger, áleýmettik jelini qoldanýshy buqaralyq aqparat quralynyń rólin atqara alady. Al dástúrli aqparat quraldary aqparatty tym kesh beredi. Berse de 1 saǵat, tipti keıde bir kún keshiktirip jarııalap jatady. Dástúrli BAQ-qa degen senimsizdik mine osydan bastaý alady.
Al áleýmettik jelilerdegi blogerlerdi jýrnalıstermen teń qaramaý qajet. Sebebi bul jerde jýrnalıstıka, naqty jýrnalıster joq. Eger osylardyń ara-jigin ajyratyp alar bolsaq, «Áleýmettik jelidegi BAQ» degen túsinik qalyptaspas edi. Máselen, bizde áleýmettik jelidegi 20-30 belsendi bloger saıası taqyrypta jazady, osynsha bloger áleýmettik, osynshasy aýylsharýashylyq taqyrybynda jazady degen irikteý, saralaý joq. Suryptaý bolmaǵandyqtan da blogerler kez kelgen taqyrypty jaza beredi. Sondaı-aq bizde arnaıy blok jazatyn sarapshylar bar. Al osylardyń barlyǵyn «Áleýmettik jelidegi BAQ» dep aıta alamyz ba, joq pa? Bul ekinshi másele. О́ıtkeni áleýmettik jelini qoldanatyn sarapshylar múmkindiginshe qandaı da bir negizdemege, dálelge súıenedi. Al ártúrli taqyrypta «qalam terbeıtinderde» kóbine zertteý, aqparatty tekserý degen bolmaıdy. Olardyń buǵan qatysty san syltaýlary da daıyn. Olarda «bizge keshirimmen qaraý kerek» degen jazylmaǵan qaǵıdat qalyptasyp qalǵan. Basqasha aıtqanda, olar fonogrammamen án aıtatyn ánshiler sekildi. Sapasyz, nashar án bolǵanymen ol halyqqa unaýy múmkin ǵoı?!
Qazirgi medıakontenttiń basym kópshiligin jýrnalıster jasaıdy, al ony taratýshylar, qoǵamda ótimdiligin arttyra túsetinder – blogerler, barlyq áleýmettik jeli qoldanýshylary. Bizde sol sebepti de medıakontent jasap júrgender áleýmettik jelide otyrǵandar degen teris pikir qalyptasyp qalǵan. Al shyndyǵyna kelgende izdenip, zertteý jasap, aqparat taratatyn – jýrnalıster. Olar – telearna tilshileri, gazet jýrnalısteri. Sol úshin blogerlerge qatysty naqty anyqtama berý qajet.
Jańa Qazaqstanda memlekettik BAQ bolsyn, táýelsiz aqparat quraly bolsyn, olar mindetti ári syndarly túrde memlekettiń saıasatyn synaı bilýi qajet jáne bul syndy alǵashqylardyń biri bolyp, birinshi betten kórsetýi qajet. Nasıhat az bolsa, tipti bolmasa, ashyq syn aıtylsa, qoǵamnyń ózekti máselesi ótkir kóterilse ǵana Jańa Qazaqstan jýrnalıstıkasynyń baǵy janady.
TÚIIN. Ǵasyrlar boıy qoǵamdyq ómirdiń óte mańyzdy aspektisi bolyp kelgen jýrnalıstıka búginde jańa, tyń bastamalar men zamanaýı tehnologııalardyń tartysynda júr. Aqparattyq dáýirde bul salanyń mańyzy artpasa, kemimesi anyq. Jańa Qazaqstannyń jýrnalıstıkasy týraly oı-pikirlerin ashyq bildirgen spıkerlerdiń sóziniń jany bar, árıne. Biraq eń birinshi erkin ári básekege qabiletti BAQ bolmaıynsha, aqparattyq qaýipsizdik, ulttyq medıanyń ıdeologııasy týraly tujyrym jasaý qıynǵa soǵatynyn túsingenimiz jón. Sebebi qazir básekege qabiletti ári derbes jýrnalıstıka álemdi ózgertip jatyr.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
