Buırataý bazarlyǵy

Jýyrda Kazakh Tourism ult­tyq kompanııasynyń uıytqy bolýymen «Buırataýdyń» elordadan 120 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Ereımentaý qalasynyń aýmaǵyndaǵy bóligine baryp, Jaýshoqy, VI-VII ǵasyrlardaǵy túrki qaǵanatyna tán Qos batyr balbal tastary, Teńiz ben Kóbeıtuz kóli sekildi kórikti jerlerin aralap, tabıǵattyń tartý etken sulýlyǵyna tánti bolyp qaıttyq.

Irgetasy 2011 jyly qalanǵan «Buı­rataý» ulttyq tabıǵı parki – Aqmola oblysynyń Ereımentaý aýdany (60 814 ga) men Qaraǵandy oblysynyń Osakarov aýdany (28 154 ga) aýmaǵynda ortasha qurǵaq jáne qýań dala aımaqtary aralyǵynda ornalasqan. Jalpy aýdany – 88 968 gektar. Saıabaqta orman jáne dala ekojúıeleriniń úılesimi jaqsy baıqalady. «Buıra­taý» qaramaǵyndaǵy barlyq nysan Qazaqstannyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaqtary qataryna kiredi. Olar elimizdegi bıologııalyq alýan­túrlilikti saqtap, ony ǵyly­mı, aǵar­týshylyq, týrıstik qyzmet maq­sat­tarynda qoldaný úrdisinde mańyzdy oryn alady.

«Buırataý» aýmaǵyndaǵy asa baı faý­na men flora, relıkti tabıǵı nysandar jabaıy tabıǵat­qa áýes eshbir saıahatshyny beıjaı qaldyrmaıdy. Desek te, ult­tyq tabıǵı saıabaqtyń negizgi qyzmeti týrıstik is-sharalardy uıymdastyrýmen qosa, bıoalýan­dylyqty saqtaý jáne aıasyn keńeıtý, kópshilikke nasıhattaý mindetterine saı keledi.

Mamandardyń aıtýynsha, «Buı­rataý» ulttyq saıabaǵynda florıstıkalyq ósimdiktiń 450 túri kezdesedi. Munda bo­tanıkalyq geografııalyq turǵydan mańyzy bar Ortalyq Qazaqstan Ús­tirtiniń erekshe florasynyń besten bir bóligi saqtalǵan. Floranyń quramynda qandyaǵash, qyryqqulaq, qalam­pyr­shóp, kóktem janargúli, taý­shymyldyq, jabysqaq mysyqoty, Gesner qyzǵaldaǵy sııaqty sırek kezdesetin jáne arealy shektelip jatqan 30-dan asa túrleri kiredi.

Sondaı-aq munda sútqorek­ti­ler­diń 45 túri men Qazaqstannyń taý­ly ólkelerin meken etetin arqar­dyń ereımentaýlyq popýlıasııasy meken­deıdi. Keıingi sanaq boıynsha ulttyq saıabaqtaǵy arqardyń sany 500-ge jýyqtaǵan. Ulttyq parkte qustyń 227 túri kezdesedi, onyń ishinde 127-si uıalaıtyn qustar qataryna jatady.

«Buırataýdaǵy» saparymyz Qu­maı ózeniniń sol jaǵalaýynan 2,5 sha­qyrym jerdegi Qos batyr balbal tas kesheninen bastaldy. Eskertkishter VI-VII ǵasyrlardaǵy Túrki qaǵanatyna tán. Balbal tastaǵy Qos batyr oń qolyna kese, sol qolyna qanjar ustaǵan. Ańyz boıynsha, sol kezdiń adamdary kesemen sý iship, ant bergen desedi. Arada san ǵasyr ótse de qasy men kózi, murny men aýzy, tipti qulaǵyndaǵy syrǵasynyń ózi taıǵa tańba basqandaı anyq kórinip tur.

Eskertkishti Prezıdenttik má­denıet ortalyǵynyń qyzmet­keri Berik Álibaı anyqtap, ony Á.Marǵulan atyndaǵy arheolo­gııalyq ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, túrkitanýshy Aıman Do­symbaeva 2009 jyly zerttegen. Onyń aıtýynsha, mundaı eskertkishter Mońǵolııada, Altaı­da, Ońtústik Qazaq­stan, Jetisý aýmaǵynda jáne basqa óńirlerde de bar eken.

Saparymyz ári qaraı Jaýshoqy taýymen jalǵasty. Munda Jaý­shoqydan bólek taǵy birneshe taý bar. Biraq jer­gilikti taýlardyń bıiktigi orta esep­pen 20-30 metrdi quraıdy. Al olardyń arasyndaǵy eń kóriktisi jáne eń bıigi – Jaýshoqy sanalady. Taýdyń bıiktigi teńiz deńgeıinen 420 metr. Taýdyń ushar basynan jaqyn eldi mekenderdi kórýge bolady. Ańyz-de­rekter boıynsha, Jaýshoqy taýy jer­gilikti turǵyndar úshin mańyzdy strate­gııalyq oryn bolǵan. Iаǵnı joń­ǵar shapqynshylyǵy kezeńinde aýyl adamdary taýdyń tóbesine shyǵyp, jaýdyń qaı tustan kele jatqanyn jáne olardyń sanyn boljap, batyrlarǵa aıtyp otyrǵan. Qajetti aqparatqa ıe bolǵan batyrlar jaýdyń shabýylyna toıtarys berip, halqyn, elin-jerin aman saqtap qalǵan. Sol sebepti de taýdyń ataýy Jaýshoqy dep atalǵan bolsa kerek.

Sonymen qatar Jaýshoqy aýmaǵynda 16 taý silemi bar. Jobalaý aımaǵynda aty Jaý­shoqyǵa uqsas Ortashoqy, Ershoqy jáne Aqshoqy taýlary ornalasqan. Ornalasýy boıynsha Úshtas taýy erekshe, bıiktigi teńiz deńgeıinen 400-410 metrge deıin jetedi. Syrtqy kórinisine qaraı bul taýdy jergilikti turǵyndar tarıhpen ushtastyryp Úsh bı dep te ataıdy, ıaǵnı Áıteke bı, Qazybek bı jáne Tóle bı.

«Buırataý» ulttyq saıabaǵynda qazirgi tańda tórt týrıstik marshrýt jumys istep tur. Olar: «Jaýshoqy», «Qaraǵaıly», «Jaýshoqy-2» jáne «Belodymovskıı» baǵyttary. Atal­ǵan baǵyttar oqý, týrıstik, ǵylymı, sondaı-aq aralas baǵyttar boıynsha bólingen. Degenmen jazyq daladaǵy tabıǵattyń aýa ra­ıyn boljap bolmaıtyndyqtan, saıahatqa shyǵar aldynda jergilikti meteoqyzmet málimetterin eskerip, daýyldy jel nemese naızaǵaıly jaǵdaıda týrdy keıinge shegergen jón.

Odan ári jolymyz Teńiz kóli men pandemııa ýaqytynda qa­zaq­standyqtarǵa asa tanymal bol­ǵan Kóbeıtuz kóline tústi. Tuzdy jáne aǵynsyz kóldiń aýdany 690 gektar, al tereńdigi 1,5 metr. Mamandar keıingi úsh jylda kól qyzǵylt túske boıalǵan deıdi. 2020 jyldyń jazynda Kóbeıtuz kóline kelýshilerdiń sany artyp, sońy kól men oǵan jaqyn aýmaqtyń jappaı lastanýyna ákeldi. Tipti sol ýaqytta «Kóbeıtuz kóliniń tuzy men balshyǵy álemdi ábigerge túsirgen koronavırýs indetine shıpa eken» degen qaýeset jurt arasynda keń tarap, kólge barǵan jannyń bári sol jaqtan tuz ben balshyq tasyp kóldiń ajary men berekesin qashyrdy. Keıinnen bul jaıtqa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi erekshe nazar aýdaryp, Kóbeıtuz kólin saqtaý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldaýdy tapsyrǵan bolatyn.

Kóbeıtuz kóliniń gıdrohımııa­lyq qasıetterin zertteý úshin «EkoLıýks-As» JShS ekologııalyq monıtorıngtiń synaq ortalyǵy zerthanalyq zertteýler júrgizdi. Júrgizilgen taldaý nátıjesinde kóldiń sýynda nıtrattardyń (2 ese artyq), ammonıı azotynyń (900 ese artyq), ammıaktyń (840 ese artyq), nıtrıtterdiń (18 ese artyq), hlorıdterdiń (1150 ese artyq), sýlfattardyń (2 ese artyq), myshıaktyń (15,58 ese artyq) joǵary quramy anyqtaldy.

«Júz ret estigennen, bir ret kórgen artyq» deıdi. Aqmo­la men Qaraǵandy oblysynda ornalasqan tabıǵaty men sulý­lyǵy kórgen kózdiń jaýyn alatyn «Buırataýdyń» bar qyzyǵy munymen aıaqtalmaıdy. Sondyqtan ýaqytyńyz bolyp jatsa, Ereımen­taý men Osakarov aýda­nynda oryn tepken ulttyq saıabaqqa at basyn buryp, «Buırataýdyń» bazar­lyǵyn kózben kórip qaıtqan abzal.