Qazaqstan • 30 Maýsym, 2022

Jańa syn-qaterler syrtqy saıasattan sergektikti talap etedi

803 ret kórsetildi

Bıyl biz memleketimizdiń derbes syrtqy saıasatyn qalyptastyrý men iske asyrýdyń sımvoldyq máni bar 30 jyldyǵyn atap ótemiz. Bıyl táýelsiz Qazaqstannyń dıplomatııalyq qyzmetine 30 jyl toldy.

1992 jylǵy 2 shildede Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti «Syrtqy ister mınıstr­ligi týraly», «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Elshiligi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Tótenshe jáne О́kiletti Elshisiniń negizgi mindetteri men quqyqtary týraly» erejelerdi bekitken Jarlyqtarǵa qol qoıdy.

Sol ótken ýaqyt ishinde Qazaq­­stannyń syrtqy saıasaty shekaralarymyzdyń perı­metri boıynsha turaqtylyq pen qaýipsizdikti jáne ishki damý­­ǵa qolaıly jaǵdaılardy qam­ta­ma­syz ete otyryp, óziniń tabys­ty­lyǵyn dáleldeı bildi.

Qazaqstan ózin halyqaralyq qaty­­nastardyń jahandyq júıe­s­i­niń salı­qaly, parasatty jáne jaýapty qaty­sý­shysy retin­de tanyta aldy. Syrt­qy saıasat­ty tıimdi júrgizýdiń arqa­­syn­da elimiz basqa memleketter­men qaq­tyǵystarǵa bar­maý­ǵa múm­kindik aldy. Sonyń nátıje­sinde, búginde halyq­aralyq qo­ǵam­das­tyqtyń birde-bir sýbek­tisi­men shıelenisti qarym-qa­ty­nasymyz joq. Osy arqyly otan­­­dyq dıp­lomatııa memleket­tigi­mizdiń nyǵaıýyna eleýli úles qosty.

Táýelsizdik alǵan sátten bas­tap kópvektorlylyq jáne teń­gerimdilik – Qazaqstannyń syrt­qy saıasatynyń negizgi qaǵı­dat­tary bolyp qala beredi. Osyndaı baǵyt aıasynda Qazaq­stan kóp­tegen bedeldi halyqaralyq uıym­­dardyń múshesi boldy, Birik­ken Ulttar Uıymymen jáne onyń ártúrli mamandandyrylǵan meke­melerimen (BUU Damý baǵdar­lamasy, Dúnıejúzilik densaý­lyq saqtaý uıymy, Halyqara­lyq valıý­ta qory, IýNISEF, IýNESKO jáne t.b.) turaqty negiz­de ózara is-qımyldy tıimdi iske asyrýda, Dúnıejúzilik saýda uıy­my, Dúnıejúzilik bank, Azııa damý banki, Eýropadaǵy qaıta qurý jáne damý banki, MAGATE jáne t.b. yqpaldy kópjaq­ty qurylymdarmen yntymaq­tastyqty nyǵaıtyp keledi.

Syrtqy saıasatymyzdyń eń mańyz­dy jetistikteri týraly aıtatyn bolsaq, eń aldymen, Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Memlekettik shekarasyn zań­dyq resimdeý prosesin atap ótken jón. Eldiń syrtqy shekaralaryn delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý máselesi – álemniń kóptegen óńirinde ǵasyrlar boıy shıelenister men áskerı qaqtyǵystardyń sebebi bolyp kelgen óte sezimtal másele. Biz qysqa tarıhı merzim ishinde Qytaı, Reseı jáne Ortalyq Azııadaǵy kórshiles eldermen shekara máselesin sheshe aldyq. Bul ulttyq múddelerge nuqsan keltirmesten jasaldy. Buǵan beıbitshilik pen ózara tıimdi yntymaqtastyq aımaǵy mártebesine ıe bolǵan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıýdy da jatqyzýǵa bolady.

Iаdrolyq qarýdy taratpaý isine belsendi qatysýymyzdyń ózi Qazaq­stannyń ózindik saıası brendine aınaldy. Ártúrli elderdiń kóshbasshylary resmı jáne beıresmı áńgimeler barysynda áleýeti boıynsha tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqany úshin burynǵysynsha Qazaqstanǵa degen shynaıy qurmetin bildirip keledi. BUU Bas Assamb­leıa­sy­nyń 29 tamyzdy – Semeı po­lı­gonynyń resmı jabylǵan kúnin – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly sheshi­mi bizdiń osy baǵyttaǵy kúsh-jigerimizdi moıyndaý boldy. О́tken jyly biz osy tarıhı oqıǵanyń otyz jyldyǵyn atap óttik. Qazaqstan BUU-ǵa múshe barlyq memleketterdiń Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııany qabyldaýyna kúsh salýǵa beıildi ekenin atap ótkim keledi.

Qazaqstannyń óńirdegi kór­shilerimen 2006 jylǵy 8 qyr­kúıekte Soltústik jarty shar­daǵy osyndaı alǵashqy aımaq bolǵan Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaq (OAIаQAA) qurý týraly Semeı kelisimine qol qoıýy ıadro­lyq qarýdy taratpaýdyń halyq­ara­lyq rejimin nyǵaıtýǵa arnalǵan naqty is-qımyldardyń dáleli boldy. Iаdrolyq qarýy bar mem­leketterdiń ony Shartqa qatysý­shylarǵa qatysty qoldanbaý­ǵa mindettenetin Negatıvti ke­pildikter týraly hattama oǵan mańyzdy tolyq­tyrý boldy. О́tken jyly Kelisimge tarap memleketterdiń Syrtqy ister mınıstrleri onyń 15 jyldyǵyna arnalǵan birlesken málimdeme jasady, onda onyń erejeleri­ne myzǵymas beıildiligin rastap, amerıkalyq seriktesterin joǵaryda kórsetilgen Hattamany ratıfıkasııalaý prosesin tez arada aıaqtaýǵa shaqyrdy.

Iаdrolyq qarýsyz álem ıdeıa­syn ilge­riletý jónindegi kúsh-jigerden bas­qa, Qazaqstan jahan­dyq jáne óńir­lik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosqan eleý­li úlesi úshin halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń qurmetine ıe.

Búginde 27 qatysýshy el men 8 baqy­laýshy memleketti birik­tiretin Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesin (AО́SShK nemese Azııa keńesi) qurý ıdeıasy da bizdiń elimizge tıesili. AО́SShK-niń maqsat­tary men mindetteri qurylym­nyń ataýynda kórsetilgen. Onyń ústine, onyń qyzmet salalary epıdemıologııalyq qaýipsiz­dik, qoǵamdyq densaýlyq saq­taý, aqparattyq tehnologııalar, sıfr­­landyrý jáne t.b. sııaqty jańa baǵyttardy qam­tı bastady. Osy­nyń barlyǵy ha­lyq­ara­lyq kún tártibiniń jańa bol­­my­syna jáne qajettilikterine beıim­delý qa­jettiginen týyndap otyr.

Otandyq dıplomatııanyń tarıhı jetistikteriniń biregeıi retinde Qazaqstannyń 2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýyn erekshe atap ótken jón. Osy mıssııany oryndaý aıasyndaǵy Qazaqstannyń jaýapty jáne nyq ustany­myn halyqaralyq qoǵamdastyq joǵary baǵalady.

«Jasyl» tehnologııalardy damytýǵa qosqan naqty úle­si­mizdi kórsetetin «Bolashaq ener­gııasy» taqyrybyn­da ótken EKSPO-2017 halyqaralyq ma­man­dandyrylǵan kórmesin ótkizý quqy­ǵyn jeńip alýda jáne ony nátıjeli ótkizýge de dıp­lomattardyń úlesi zor boldy.

Táýelsizdik jyldary qo­ǵa­mymyzda qalyptasqan etnos­aralyq jáne kon­fessııa­ara­lyq kelisimniń ózindik biregeı úlgisi búkil álemge tanytyldy. Rım Papasy Ioann Pavel II-niń 2001 jyl­dyń kúzinde Qazaqstanǵa jasaǵan aıtýly sapary elimizdiń osy turǵydaǵy jahandyq róliniń kórinisi boldy. Sol jyly «órkenıetter qaqtyǵysy» týraly áńgimeni kúrt shıelenistirgen 11 qyrkúıekte AQSh-ta oryn alǵan qaıǵyly terrorlyq shabýyldardan keıin eki aptadan az ýaqyt ishinde ótken osy sapar álem nazaryn Qazaqstannyń álemdik mádenıet pen konfessııaaralyq dıalogti ulttyq ári jahandyq aýqymda belsendi nasıhattaıtyn elderdiń biri retindegi nyq ustanymyna aýdardy.

Keıinnen elimiz órkenıet­aralyq jáne mádenıetaralyq dıa­­log salasynda moıyndaý tapqan birqatar bastamanyń avtory boldy. Olardyń ishindegi eń tanymaly retinde 2003 jyldan bastap elimizdiń astanasynda turaqty túrde Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń seziniń ótkizilýin atap ótýge bolady. О́zderińizge belgili, osy jyldyń 14-15 qyrkúıeginde onyń jetinshi otyrysy ótedi, oǵan Rım Papasy Fransısk, Máskeý jáne búkil Rýs Pat­rıarhy Kırıll, Izraıldiń Joǵarǵy rav­vın­deri Ashkenazı Davıd Laý jáne Sefardtyq Ishak Iosef jáne álemdegi túrli dinı qaýym­dastyqtardyń basqa da bedeldi basshylary ózderiniń qaty­s­ýǵa nıetti ekenderin rastady.

Kópjaqty dıplomatııany nyǵaı­tý, halyqaralyq jáne óńirlik uıym­dar­men yntymaq­tastyqty keńeıtý bu­ryn­ǵy­synsha Qazaqstannyń syrtqy saıa­­satyndaǵy basym baǵyt bolyp qala beredi. Osy oraıda Qazaqstanda elimiz­diń tóraǵalyq etýimen Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Islam yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy jáne ózge de bedeldi qurylymdar sammıtteriniń tabysty ótkenin erekshe atap ótkim keledi.

О́ńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııa prosesteri sheńberin­de Qazaqstan – Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtyń jaýapty múshesi. Osy birlestik aıasynda saý­da-ekonomıkalyq jáne ınvestı­sııalyq baılanystar artyp, aýqymdy birlesken jobalar júzege asyrylýda.

Beıtarap medıator retindegi atyna saı Qazaqstan ár jyldary Iran­nyń ıadrolyq baǵ­darlamasy, 2015-2016 jyl­dar­daǵy Reseı men Túrkııa arasyn­daǵy dıplo­matııalyq daǵdarys tóńire­gindegi ahýaldy retteýge, Ýkraına bo­ıynsha Mınsk prosesiniń iske qosy­lýy­na, Sırııa boıynsha Astana prose­si­niń kelissózderin júrgizýge eleýli úles qosty.

Elimiz Dúnıejúzilik saýda uıymynyń tolyqqandy múshesi jáne klımattyń ózgerýine qar­sy kúres jónindegi Parıj keli­si­miniń qatysýshysy boldy. Sonymen birge klımattyq dıp­loma­tııa syrtqy saıasattyń jańa mańyz­dy baǵytyna aınalýda. Qazirgi tańda aldymyzda mańyzdy jańa mindet tur – 2060 jylǵa qaraı ekonomıkany dekarbondaýdy júzege asyrý. Osy maqsatta Úkimetimiz Tómen kómirtekti damý tujy­rym­damasyn ázirleýde. Biz jańar­tylatyn energııa kózderin júıeli túrde ilgeriletip kele­miz, olar­dyń eldiń energııa teń­geri­min­degi úlesi 2030 jylǵa qaraı 15 paıyzǵa jetýge tıis, «jasyl ekonomıkany» damytýdyń jahandyq prosesterine de belsendi túrde tartylyp kelemiz.

Sońǵy eki jyl ishinde COVID-19 pan­demııasy adamzat­tyń bıologııalyq sı­pattaǵy qaýip-qaterlerge osaldyǵyn ashyp, jahandyq aýqymdaǵy jańa kútpegen syn-qaterge aı­naldy. Osyǵan baılanysty Pre­zıdent Q.Toqaev BUU Bas Assam­bleıasynyń 75-shi sessııa­synda bıologııalyq qaterler­diń aldyn alýǵa jáne qaýipti aýrý­lar týraly derektermen al­masýǵa baǵyttalǵan Bıologııa­lyq qaýipsizdik jónindegi halyq­aralyq agent­tik qurýdy usyndy. Osy mańyzdy bas­tamany iske asyrý – qazirgi damý keze­ńin­degi dıplomattarymyzdyń aldyn­da turǵan mańyzdy maqsattarynyń biri.

SIM qyzmetiniń basym min­detteriniń arasynda tikeleı sheteldik ınvestısııalardy tartý jónindegi júıeli jumysty da erekshe atap ótýge bolady. Bul qyzmet ekonomıkamyzǵa qajetti qosymsha kapıtal salýdy, ozyq tehnologııalar aldyrtýdy jáne eń bastysy, elimizdiń azamattary úshin jańa jumys oryndaryn qurýdy qamtamasyz etýdi kózdeıdi.

Basqa memlekettik qury­lym­darmen qatar dıplomat­tary­myzdyń da kúsh-jigeriniń arqa­synda ótken jyldar ishinde Qazaqstan ekonomıkasy­na shamamen 380 mlrd AQSh dollary kóleminde tikeleı ınvestısııa tartyldy. Vedomstvomyz Úkimettiń basqa qurylymdarymen jáne Ulttyq bıznespen tyǵyz ózara is-qımyl jasaı otyryp, el úshin ómirlik mańyzy bar osy baǵyttaǵy jumystyń strategııa­sy men praktıkasyn odan ári jetildirýdi jalǵastyratyny sózsiz.

Jańa Qazaqstannyń ıdeıasy men qundylyqtaryn basshylyqqa ala otyryp, syrtqy saıasat vedomstvosy adamı ólshemge basa nazar aýdarady, azamattarymyz­dyń jáne sheteldegi ulttyq bız­nes­tiń quqyqtary men múd­de­lerin qorǵaýdy ózine basty mindet dep sanaıdy. Otandyq dıp­lo­matııa neǵurlym qoldanbaly bolyp, qoǵamnyń jáne árbir azamattyń naqty qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa bet burýda.

О́kinishke qaraı, qazirgi halyq­ara­lyq jaǵdaı qubyl­malylyq pen boljam­syzdyqtyń joǵary deńgeıimen sıpattalady. Másele senim daǵdarysy jáne túrli saıası kúshter arasyndaǵy qaqtyǵystyń artýy, halyqaralyq quqyqtyń negizgi qaǵıdalarynyń buzylýy, terrorıstik qaýip pen qarý­laný jarysynyń shıelenisýi, gıb­rıdtik, kıber, saýda jáne valıýtalyq soǵystardyń jandanýy sııaqty syn-qaterler tóńireginde bolyp otyr. Jańa syn-qaterler Qazaqstannyń syrtqy saıasatyn ýaqtyly beıimdeýdi jáne túzetýdi talap etedi.

Osyǵan baılanysty 2020 jylǵy 6 naýryzda Memleket bas­shy­sy­nyń Jar­lyǵymen Qazaq­stan Respýblıka­synyń 2020-2030 jyldarǵa arnal­ǵan syrtqy saıasatynyń tujy­rym­damasy bekitildi. Jańartyl­ǵan qujattyń negizgi erejeleri kópvektorlylyq, teńgerimdi­lik, pragmatızm jáne ulttyq múddelerdi qorǵaý qaǵıdattaryna negizdeledi.

Qasym-Jomart Toqaev ózi­niń Pre­zıdent bolǵan alǵashqy kúnderinen bastap memlekettiń syrtqy saıasatyn iske asyrý­daǵy sabaqtastyqty aıqyn belgi­lep berdi. Elimiz óziniń tıimdili­gin dáleldegen, elimizdiń bar­lyq halyqaralyq seriktesteri­men ózara is-qımylynyń oń qarqy­nyn qamtamasyz etetin kópvek­torly dıplomatııany júrgizýdi jalǵastyrýda. Osylaısha, bizdiń syrtqy saıası basymdyqtarymyz ózgerissiz qala beredi.

Qazaqstan árdaıym halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń senimdi seriktesi bolyp qala bermek.

 

Muhtar TILEÝBERDI,

Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar