1992 jylǵy 2 shildede Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti «Syrtqy ister mınıstrligi týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Elshiligi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne О́kiletti Elshisiniń negizgi mindetteri men quqyqtary týraly» erejelerdi bekitken Jarlyqtarǵa qol qoıdy.
Sol ótken ýaqyt ishinde Qazaqstannyń syrtqy saıasaty shekaralarymyzdyń perımetri boıynsha turaqtylyq pen qaýipsizdikti jáne ishki damýǵa qolaıly jaǵdaılardy qamtamasyz ete otyryp, óziniń tabystylyǵyn dáleldeı bildi.
Qazaqstan ózin halyqaralyq qatynastardyń jahandyq júıesiniń salıqaly, parasatty jáne jaýapty qatysýshysy retinde tanyta aldy. Syrtqy saıasatty tıimdi júrgizýdiń arqasynda elimiz basqa memlekettermen qaqtyǵystarǵa barmaýǵa múmkindik aldy. Sonyń nátıjesinde, búginde halyqaralyq qoǵamdastyqtyń birde-bir sýbektisimen shıelenisti qarym-qatynasymyz joq. Osy arqyly otandyq dıplomatııa memlekettigimizdiń nyǵaıýyna eleýli úles qosty.
Táýelsizdik alǵan sátten bastap kópvektorlylyq jáne teńgerimdilik – Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń negizgi qaǵıdattary bolyp qala beredi. Osyndaı baǵyt aıasynda Qazaqstan kóptegen bedeldi halyqaralyq uıymdardyń múshesi boldy, Birikken Ulttar Uıymymen jáne onyń ártúrli mamandandyrylǵan mekemelerimen (BUU Damý baǵdarlamasy, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy, Halyqaralyq valıýta qory, IýNISEF, IýNESKO jáne t.b.) turaqty negizde ózara is-qımyldy tıimdi iske asyrýda, Dúnıejúzilik saýda uıymy, Dúnıejúzilik bank, Azııa damý banki, Eýropadaǵy qaıta qurý jáne damý banki, MAGATE jáne t.b. yqpaldy kópjaqty qurylymdarmen yntymaqtastyqty nyǵaıtyp keledi.
Syrtqy saıasatymyzdyń eń mańyzdy jetistikteri týraly aıtatyn bolsaq, eń aldymen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik shekarasyn zańdyq resimdeý prosesin atap ótken jón. Eldiń syrtqy shekaralaryn delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý máselesi – álemniń kóptegen óńirinde ǵasyrlar boıy shıelenister men áskerı qaqtyǵystardyń sebebi bolyp kelgen óte sezimtal másele. Biz qysqa tarıhı merzim ishinde Qytaı, Reseı jáne Ortalyq Azııadaǵy kórshiles eldermen shekara máselesin sheshe aldyq. Bul ulttyq múddelerge nuqsan keltirmesten jasaldy. Buǵan beıbitshilik pen ózara tıimdi yntymaqtastyq aımaǵy mártebesine ıe bolǵan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıýdy da jatqyzýǵa bolady.
Iаdrolyq qarýdy taratpaý isine belsendi qatysýymyzdyń ózi Qazaqstannyń ózindik saıası brendine aınaldy. Ártúrli elderdiń kóshbasshylary resmı jáne beıresmı áńgimeler barysynda áleýeti boıynsha tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqany úshin burynǵysynsha Qazaqstanǵa degen shynaıy qurmetin bildirip keledi. BUU Bas Assambleıasynyń 29 tamyzdy – Semeı polıgonynyń resmı jabylǵan kúnin – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly sheshimi bizdiń osy baǵyttaǵy kúsh-jigerimizdi moıyndaý boldy. О́tken jyly biz osy tarıhı oqıǵanyń otyz jyldyǵyn atap óttik. Qazaqstan BUU-ǵa múshe barlyq memleketterdiń Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııany qabyldaýyna kúsh salýǵa beıildi ekenin atap ótkim keledi.
Qazaqstannyń óńirdegi kórshilerimen 2006 jylǵy 8 qyrkúıekte Soltústik jarty shardaǵy osyndaı alǵashqy aımaq bolǵan Ortalyq Azııadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaq (OAIаQAA) qurý týraly Semeı kelisimine qol qoıýy ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń halyqaralyq rejimin nyǵaıtýǵa arnalǵan naqty is-qımyldardyń dáleli boldy. Iаdrolyq qarýy bar memleketterdiń ony Shartqa qatysýshylarǵa qatysty qoldanbaýǵa mindettenetin Negatıvti kepildikter týraly hattama oǵan mańyzdy tolyqtyrý boldy. О́tken jyly Kelisimge tarap memleketterdiń Syrtqy ister mınıstrleri onyń 15 jyldyǵyna arnalǵan birlesken málimdeme jasady, onda onyń erejelerine myzǵymas beıildiligin rastap, amerıkalyq seriktesterin joǵaryda kórsetilgen Hattamany ratıfıkasııalaý prosesin tez arada aıaqtaýǵa shaqyrdy.
Iаdrolyq qarýsyz álem ıdeıasyn ilgeriletý jónindegi kúsh-jigerden basqa, Qazaqstan jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosqan eleýli úlesi úshin halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qurmetine ıe.
Búginde 27 qatysýshy el men 8 baqylaýshy memleketti biriktiretin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesin (AО́SShK nemese Azııa keńesi) qurý ıdeıasy da bizdiń elimizge tıesili. AО́SShK-niń maqsattary men mindetteri qurylymnyń ataýynda kórsetilgen. Onyń ústine, onyń qyzmet salalary epıdemıologııalyq qaýipsizdik, qoǵamdyq densaýlyq saqtaý, aqparattyq tehnologııalar, sıfrlandyrý jáne t.b. sııaqty jańa baǵyttardy qamtı bastady. Osynyń barlyǵy halyqaralyq kún tártibiniń jańa bolmysyna jáne qajettilikterine beıimdelý qajettiginen týyndap otyr.
Otandyq dıplomatııanyń tarıhı jetistikteriniń biregeıi retinde Qazaqstannyń 2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýyn erekshe atap ótken jón. Osy mıssııany oryndaý aıasyndaǵy Qazaqstannyń jaýapty jáne nyq ustanymyn halyqaralyq qoǵamdastyq joǵary baǵalady.
«Jasyl» tehnologııalardy damytýǵa qosqan naqty úlesimizdi kórsetetin «Bolashaq energııasy» taqyrybynda ótken EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý quqyǵyn jeńip alýda jáne ony nátıjeli ótkizýge de dıplomattardyń úlesi zor boldy.
Táýelsizdik jyldary qoǵamymyzda qalyptasqan etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń ózindik biregeı úlgisi búkil álemge tanytyldy. Rım Papasy Ioann Pavel II-niń 2001 jyldyń kúzinde Qazaqstanǵa jasaǵan aıtýly sapary elimizdiń osy turǵydaǵy jahandyq róliniń kórinisi boldy. Sol jyly «órkenıetter qaqtyǵysy» týraly áńgimeni kúrt shıelenistirgen 11 qyrkúıekte AQSh-ta oryn alǵan qaıǵyly terrorlyq shabýyldardan keıin eki aptadan az ýaqyt ishinde ótken osy sapar álem nazaryn Qazaqstannyń álemdik mádenıet pen konfessııaaralyq dıalogti ulttyq ári jahandyq aýqymda belsendi nasıhattaıtyn elderdiń biri retindegi nyq ustanymyna aýdardy.
Keıinnen elimiz órkenıetaralyq jáne mádenıetaralyq dıalog salasynda moıyndaý tapqan birqatar bastamanyń avtory boldy. Olardyń ishindegi eń tanymaly retinde 2003 jyldan bastap elimizdiń astanasynda turaqty túrde Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń seziniń ótkizilýin atap ótýge bolady. О́zderińizge belgili, osy jyldyń 14-15 qyrkúıeginde onyń jetinshi otyrysy ótedi, oǵan Rım Papasy Fransısk, Máskeý jáne búkil Rýs Patrıarhy Kırıll, Izraıldiń Joǵarǵy ravvınderi Ashkenazı Davıd Laý jáne Sefardtyq Ishak Iosef jáne álemdegi túrli dinı qaýymdastyqtardyń basqa da bedeldi basshylary ózderiniń qatysýǵa nıetti ekenderin rastady.
Kópjaqty dıplomatııany nyǵaıtý, halyqaralyq jáne óńirlik uıymdarmen yntymaqtastyqty keńeıtý burynǵysynsha Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyt bolyp qala beredi. Osy oraıda Qazaqstanda elimizdiń tóraǵalyq etýimen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Islam yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy jáne ózge de bedeldi qurylymdar sammıtteriniń tabysty ótkenin erekshe atap ótkim keledi.
О́ńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııa prosesteri sheńberinde Qazaqstan – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jaýapty múshesi. Osy birlestik aıasynda saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq baılanystar artyp, aýqymdy birlesken jobalar júzege asyrylýda.
Beıtarap medıator retindegi atyna saı Qazaqstan ár jyldary Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy, 2015-2016 jyldardaǵy Reseı men Túrkııa arasyndaǵy dıplomatııalyq daǵdarys tóńiregindegi ahýaldy retteýge, Ýkraına boıynsha Mınsk prosesiniń iske qosylýyna, Sırııa boıynsha Astana prosesiniń kelissózderin júrgizýge eleýli úles qosty.
Elimiz Dúnıejúzilik saýda uıymynyń tolyqqandy múshesi jáne klımattyń ózgerýine qarsy kúres jónindegi Parıj kelisiminiń qatysýshysy boldy. Sonymen birge klımattyq dıplomatııa syrtqy saıasattyń jańa mańyzdy baǵytyna aınalýda. Qazirgi tańda aldymyzda mańyzdy jańa mindet tur – 2060 jylǵa qaraı ekonomıkany dekarbondaýdy júzege asyrý. Osy maqsatta Úkimetimiz Tómen kómirtekti damý tujyrymdamasyn ázirleýde. Biz jańartylatyn energııa kózderin júıeli túrde ilgeriletip kelemiz, olardyń eldiń energııa teńgerimindegi úlesi 2030 jylǵa qaraı 15 paıyzǵa jetýge tıis, «jasyl ekonomıkany» damytýdyń jahandyq prosesterine de belsendi túrde tartylyp kelemiz.
Sońǵy eki jyl ishinde COVID-19 pandemııasy adamzattyń bıologııalyq sıpattaǵy qaýip-qaterlerge osaldyǵyn ashyp, jahandyq aýqymdaǵy jańa kútpegen syn-qaterge aınaldy. Osyǵan baılanysty Prezıdent Q.Toqaev BUU Bas Assambleıasynyń 75-shi sessııasynda bıologııalyq qaterlerdiń aldyn alýǵa jáne qaýipti aýrýlar týraly derektermen almasýǵa baǵyttalǵan Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýdy usyndy. Osy mańyzdy bastamany iske asyrý – qazirgi damý kezeńindegi dıplomattarymyzdyń aldynda turǵan mańyzdy maqsattarynyń biri.
SIM qyzmetiniń basym mindetteriniń arasynda tikeleı sheteldik ınvestısııalardy tartý jónindegi júıeli jumysty da erekshe atap ótýge bolady. Bul qyzmet ekonomıkamyzǵa qajetti qosymsha kapıtal salýdy, ozyq tehnologııalar aldyrtýdy jáne eń bastysy, elimizdiń azamattary úshin jańa jumys oryndaryn qurýdy qamtamasyz etýdi kózdeıdi.
Basqa memlekettik qurylymdarmen qatar dıplomattarymyzdyń da kúsh-jigeriniń arqasynda ótken jyldar ishinde Qazaqstan ekonomıkasyna shamamen 380 mlrd AQSh dollary kóleminde tikeleı ınvestısııa tartyldy. Vedomstvomyz Úkimettiń basqa qurylymdarymen jáne Ulttyq bıznespen tyǵyz ózara is-qımyl jasaı otyryp, el úshin ómirlik mańyzy bar osy baǵyttaǵy jumystyń strategııasy men praktıkasyn odan ári jetildirýdi jalǵastyratyny sózsiz.
Jańa Qazaqstannyń ıdeıasy men qundylyqtaryn basshylyqqa ala otyryp, syrtqy saıasat vedomstvosy adamı ólshemge basa nazar aýdarady, azamattarymyzdyń jáne sheteldegi ulttyq bıznestiń quqyqtary men múddelerin qorǵaýdy ózine basty mindet dep sanaıdy. Otandyq dıplomatııa neǵurlym qoldanbaly bolyp, qoǵamnyń jáne árbir azamattyń naqty qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa bet burýda.
О́kinishke qaraı, qazirgi halyqaralyq jaǵdaı qubylmalylyq pen boljamsyzdyqtyń joǵary deńgeıimen sıpattalady. Másele senim daǵdarysy jáne túrli saıası kúshter arasyndaǵy qaqtyǵystyń artýy, halyqaralyq quqyqtyń negizgi qaǵıdalarynyń buzylýy, terrorıstik qaýip pen qarýlaný jarysynyń shıelenisýi, gıbrıdtik, kıber, saýda jáne valıýtalyq soǵystardyń jandanýy sııaqty syn-qaterler tóńireginde bolyp otyr. Jańa syn-qaterler Qazaqstannyń syrtqy saıasatyn ýaqtyly beıimdeýdi jáne túzetýdi talap etedi.
Osyǵan baılanysty 2020 jylǵy 6 naýryzda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan syrtqy saıasatynyń tujyrymdamasy bekitildi. Jańartylǵan qujattyń negizgi erejeleri kópvektorlylyq, teńgerimdilik, pragmatızm jáne ulttyq múddelerdi qorǵaý qaǵıdattaryna negizdeledi.
Qasym-Jomart Toqaev óziniń Prezıdent bolǵan alǵashqy kúnderinen bastap memlekettiń syrtqy saıasatyn iske asyrýdaǵy sabaqtastyqty aıqyn belgilep berdi. Elimiz óziniń tıimdiligin dáleldegen, elimizdiń barlyq halyqaralyq seriktesterimen ózara is-qımylynyń oń qarqynyn qamtamasyz etetin kópvektorly dıplomatııany júrgizýdi jalǵastyrýda. Osylaısha, bizdiń syrtqy saıası basymdyqtarymyz ózgerissiz qala beredi.
Qazaqstan árdaıym halyqaralyq qoǵamdastyqtyń senimdi seriktesi bolyp qala bermek.
Muhtar TILEÝBERDI,
Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri
