“ǴASYRDYŃ ǴALAMAT JOBASY” – ÁLEM NAZARYNDA

Qyzylorda qalasynda “Aral óńi­riniń qazaqstandyq bóliginiń sý jáne eko­lo­gııalyq qaýipsizdiginiń qazirgi zamanǵy prob­le­malary jáne olardy sheshýdiń jol­dary” atty halyqaralyq dóńgelek ústel  ótti. Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń atqarýshy dıreksııasy men EQYU-nyń Astanadaǵy ortalyǵy uıym­dastyrǵan  májiliske Qa­zaqstanda  tirkelgen elshi­likterdiń, ha­lyqaralyq uıymdardyń, ınves­tı­sııalyq jáne damý bankteriniń, mınıstrlikter men vedomstvolardyń, úki­mettik emes uıymdardyń ókilderi men jobany oryndaýshylar qa­tys­ty. Májiliste 2011-2015 jyl­darda Aral teńizi basseıni elderine kómek berý  baǵdarlamalary men sý resýrstaryn ıntegraldy basqarý jobalary sheń­berindegi áleýmettik, ekologııalyq jobalar talqylandy. Dóńgelek ústel májilisin júr­gizgen Halyqaralyq Araldy qut­qarý qory atqarý komıtetiniń tór­aǵasy Saǵıt Ibatýllın sharanyń EQYU ókildigimen birlese at­qa­ry­lyp otyr­ǵanyn málim etti. Odan ári EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Memle­ket­tik hatshy –Syrtqy ister mınıstri Qanat Saý­dabaevtyń dóńge­lek ústelge qatysýshylarǵa jol­daǵan hatyn SIM EQYU depar­tamenti dırek­torynyń oryn­basary Erbolat Sembaev oqyp berdi. – Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta ashyq aıtyla bastaǵan bul prob­le­many sheshýge elimiz táýel­sizdiginen ke­ıin múmkindik týdy, – dedi oblys ákimi Bolatbek Qýan­dyqov. – Mem­leket basshysynyń bas­­ta­ma­symen Qazaqstan ortaq aı­dyndy qut­qarýǵa uıytqy boldy. Osy­­­nyń ar­qasynda halyq­aralyq qor qu­rylyp, jumys isteı basta­dy. Teńiz­diń qazaq­stan­dyq bóli­gin qalypqa keltirý úshin “Aral teńiziniń soltústik bóligin saq­taý jáne Syrdarııa ózeniniń ar­nasyn retke keltirý” baǵdar­lamasy qolǵa alynyp, birinshi kezeńi sátti aıaqtaldy. Halyqaralyq Araldy qut­qarý qory men Astanadaǵy EQYU or­talyǵy arasynda ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıy­lýy da jańa jobalarǵa jol ashyp otyr. BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn óziniń Ortalyq Azııaǵa sapa­ry barysynda Aral problema­la­ryn sheshýdegi halyqaralyq qor jumysyn joǵary baǵalady. Be­del­di uıym qoldaýynyń, Qazaq­stan­nyń barsha álemge tanymaldyǵy  men EQYU-ǵa tóraǵalyǵynyń, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń joǵary bedeliniń  arqasynda qor qyzmetiniń órkendeýine qolaıly jaǵdaılar týdy. Májilistiń negizgi baıandama­la­rynyń biri Aral teńiziniń qazaq­standyq bóliginiń qazirgi ahýaly men Qyzylorda oblysynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy tý­ra­ly boldy. Bul jaıynda  oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý bas­qar­ma­synyń bastyǵy Ibragım Ábı­býllaev aıtyp berdi. Ǵalymdardyń zertteýlerine qa­raǵanda, teńiz sýynyń deńgeıi 1961 jyldan  tómendeı  bastaǵan. Budan 4,2 mln. gektar aýmaq (onyń 2 mln. gektary Qazaqstan ja­ǵyn­da) qurǵap ketti. Sonyń salda­ry­nan klımat nasharlap, ózender qur­ǵady, alqaptar tuzdanyp, mal jaıylymdary qunarynan aıy­ryl­dy. Qurǵaqshylyqtyń teris áserleriniń aldyn alýda fıto­me­lıoratıvtik jumystardyń mańyzy zor.  Sońǵy 10-15 jyldyń táji­rı­besi teńizdiń qurǵaǵan tabanyna sekseýil men sarsazan egý arqyly tuz ben tozańnyń jaıylýyna tosqaýyl qoıýǵa bolatynyn dáleldep berdi. Elbasy 2005 jyldyń sáýirinde SARATS-1 jobasynyń nysanda­ryn aralap kórip, bul nysan­dar­dyń jergilikti halyq úshin mańyz­dylyǵyn erekshe atap ótti. Jo­ba­nyń 2-kezeńin  iske asyrý Qazaq­standaǵy basym baǵytty  baǵ­dar­lamalar qataryna endi. Dóńgelek ústel otyrysynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary  komıtetiniń SARATS jobasy boıynsha úı­les­tirýshisi Serik Smaıylov “Syr­darııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Araldyń soltústik bóligin saqtap qalý” jobasy 1-kezeńiniń qorytyndylarymen egjeı-teg­jeıli tanystyrdy. Odan ári HAQQ atqarý ko­mıtetiniń tehnıkalyq dırektory Alfred Dıbold Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń bir­lesken kelisimderin júzege asyrý tetikterimen tanystyrdy. Slo­va­kııa Respýblıkasynyń Qazaq­standaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Dýshan Podgorskı “ESM Medintekh” qazaq-slovak birlesken kásiporny júrgizgen ekologııalyq saraptamany usyndy. HAQQ men EQYU-nyń Astanadaǵy ortalyǵy birigip ázirlegen “Qazaqstandyq Aral óńiriniń sý resýrstaryn ın­tegraldy basqarý júıesi” joba­synyń tanysty­rylymyn joba me­nedjeri Ýılıam Metsger jasa­dy. Fınlıandııa Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mıkko Kınnýnen  Ortalyq Azııa men Qazaqstandaǵy sý resýrstaryn basqarýdyń fın­dik baǵdarlamasyn túsindirip berdi. Aral teńizi basseıni sý sha­rýashylyǵyn úılestirý jónindegi memleketaralyq ǵylymı-aqpa­rat­tyq ortalyǵy qazaq fılıalynyń dırektory Narıman Qypshaqbaev “Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵy­syndaǵy sý-batpaqty aımaqtardy qaıta qalpyna keltirý” máselesi týraly baıandama jasady. GTZ baǵdarlamasynyń aımaq­tyq keńesshisi Aleksandr Nıko­laen­ko men Ońtústik Qazaqstan gıdrogeologııa-melıoratıvtik eks­pedısııasy jetekshisiniń oryn­ba­sary Karl Anzelm Aral teńizin qorǵap qalý jóninde osy kezeń ara­lyǵyna deıin dáıekti jumys­tardyń júrgizilgendigin atady. Mamandar Aral teńiziniń ke­merine kelýi úshin 5 mlrd. tekshe metrden astam sý qajettigin aıtty. Sondaı-aq olar Syr boıyndaǵy  keıbir kólderdi bir júıege túsirý qajettigine basa nazar aýdardy. Jıynda germanııalyq  jáne japondyq áriptester Aral teńizin qaıta qalpyna keltirý maqsatyna óz taraptarynan naqty jumystyń atqarylatynyn málimdep, Elbasy bastamasymen qolǵa alynǵan  jobaǵa oń baǵasyn berdi. Dóńgelek ústel otyrysy so­ńyn­da  Aral óńiriniń ekologııalyq jáne ekonomıkalyq ahýalyn jaqsartýǵa arnalǵan EEWA - GTZ  baǵdarlamasynyń bas keńesshisi Bendjamın Moor men Halyq­ara­lyq Araldy qutqarý qorynyń Qa­zaqstandaǵy atqarýshy dırektory Medet Ospanov Araldy qorǵaý baǵytyndaǵy jumystardy birlese júzege asyrý jónindegi memo­randýmǵa qol qoıdy. Erkin ÁBIL, QYZYLORDA.