Qant nege tapshy?

«Lotte Rahat» fabrıkasynyń basqar­ma tóraǵasy Konstantın Fedores­tiń aıtýynsha, kásiporyn Qazaqstannyń ishki naryǵynda jumys istep jatqan qant zaýyttarynyń bárinen qant satyp alady, ózgesin ımporttan alady. Al EAEO-ǵa kirmeıtin basqa elderden qant ákelý qymbat. Úshinshi elderden keletin ımport ónimderge salynǵan salyq baǵany 35 paıyzǵa kóterip jiberdi. Kóp jyldardan beri qantty Reseıden ımporttap kelgendikten qant sonshalyqty qat dúnıege aınalmaǵan-dy. Kórshi eldiń ımportty shekteý týraly sheshimi bizdi az ǵana ýaqyt ishinde qantsyz qaldyraıyn dep tur. Keler jyly kórshi el shekteý merzimin taǵy kóterse, bul másele taǵy da aldymyzdan shyǵady.

«Úkimet bizge qajetti 20 myń tonna­nyń 1600 tonnasyn bajsyz ákelýge kvota berdi. Bul qajettilikti óteı almaıdy. Qazir Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligimen birlesip, kvotany kóbeıtý úshin kelissózder júrgizip jatyrmyz. Úkimet máseleni sheshýge ýáde berdi», deıdi K.Fedores.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen kvotany ulǵaıtý boıynsha kelissózder júrip jatyr. Bul másele aldaǵy ýaqytta Úkimet deńgeıinde sheshimin tabýǵa tıis.

Sondaı-aq spıker nazar aýdarǵan ekinshi másele – otandyq ónim óndirýshi­ler úlesiniń tómendigi. Tarqatyp aıtqanda, táttiler naryǵyndaǵy ımporttyń úlesi – 96 paıyz, bizdiń úles – 4 paıyz. Sol 4 pa­ıyz – bul un men qaptama. Sodan keıin­gi jańalyq – ımporterlerdiń qataryn­daǵy ózgerister. Sońǵy jyldary qazaq táttisin ózbek pen qyrǵyz aǵa­ıyn­dar da satyp ala bastaǵan. Biraq eń basty eksporter el – 62 paıyzben Reseı kósh bastap tur. Qyrǵyzdardyń úlesi – 15 paıyz, ózbek aǵaıyndardyń úlesi – 14 paıyz. Qalǵan 9 paıyz ózge elderge ketedi. Sáýir aıynda Reseıge ımport 4 paıyzǵa, mamyrda 8 paıyzǵa ósipti.

«Bizdiń ishki naryqtaǵy úlesimiz – 21 paıyz. Ishki naryqtaǵy ımporter básekelesterimiz sapaǵa emes, arzan baǵa­syna basymdyq berip keldi. Basty ım­por­ter – Reseı bizdiń basty báse­ke­lesi­miz. Tym bolmasa, tátti nary­ǵy qajetti shıkizatpen qamtamasyz etilse, bul jaǵdaı bizdiń paıdamyzǵa qaraı ózgeretin edi», deıdi K.Fedores.

Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov elde 1,5 aıǵa jetetin qant qory baryn, kishkentaılar qantsyz, áıelder tosapsyz qalmaıtynyn aıtyp, sen­dirgen bolatyn. Biraq qanttyń 70 pa­ıyzy elge shetelden jetkiziletin­dik­ten sharyq­taǵan baǵany túsirý bizdiń erki­miz­de emes ekeni belgili bolyp qaldy. Qazir ishki naryqtaǵy qant Úndistan men Brazılııadan tasymaldanady. Jol shyǵy­nyn qosqanda 1 keli qanttyń kóter­me baǵasy 450-500 teńge turatyn ónim saýda núktelerine jetkenshe 600-800 teńgege ósip ketedi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev elde myń tonna qant baryn, taǵy 12 myń tonna jolda kele jatqanyn aıtady. Odan basqa 29 myń tonna qant quraǵy da bar.

Biraq qazir elimizde qant tapshylyǵy shynymen sezilip-aq tur. Qazirgi baǵa – 700-800 teńge.

Jaǵdaı turaqtalǵanmen, másele sheshilgen joq

Qazaqstan qant, tamaq jáne óńdeý ónerkásibi qaýymdastyǵynyń basshysy Aıjan Naýryzǵalıevanyń aıtýynsha, birer kúnnen beri «Rahat» fabrıkasynyń Shymkenttegi fılıalyna jáne elimizdiń ózge aımaqtaryna da qant jetkizilip jatyr. Taraz jáne Kóksý, Merke qant zaýyttary táýligine 300-den 720 tonnaǵa deıin shıkizat óndirý­ge múmkindik bar. Bıylǵy kúzden bastap Kóksý jáne Merke qant zaýyttary qy­zyl­sha shıkizatynan qant óndirýdi bas­taıdy.

Bizdiń maqsatymyz «qant joq» dep baıbalam salý emes. Mysaly, elimizde alkogolsiz sýsyndar salasynda 431 kompanııa jumys isteıdi. Olardyń 14 paıyzy – óndirýshiler, qalǵandary – dıstrıbıýtorlar. Sýsyndar óndirý men taratýdaǵy shaǵyn jáne orta bıznes úlesi – 95 paıyz. Demek qant tapshylyǵy men qymbattaǵany ShOB-tiń 95 paıyzynyń jumysyna keri áserin tıgizgeli tur. Sózimizdi naqty derekpen tuzdyqtasaq, ishki naryqty tek qyzylsha qantymen qamtamasyz etý úshin 4 mln tonnadan astam qant qyzylshasy kerek. 4 mln tonna qant qyzylshasyn ózimizden alý qazir múmkin emes. Sol sebepti sarapshylar jaǵdaı turaqtalǵansha qant quraǵyn paıdalaný kerek degen paıymdy alǵa tartyp otyr. Sebebi bizdiń zaýyttar qyzylsha jınaý naýqany bastalǵanǵa deıin qant quraǵynan 500 tonna qantty ózimizde óndirýge múmkindik bar. Demek bul tusta da bar másele qant shıkizatyna baılanyp tur. Qant tapshylyǵynan týyndap otyrǵan problemalardy bir baǵytpen ǵana baılanystyrmaý kerektigin sarapshylar talaıdan beri aıtyp keledi.

«Alkogolsiz sýsyndar men shyryndar qaýymdastyǵynyń» basshysy Álııa Mamytbaevanyń paıymdaýynsha, qoımalarda qant qory jetkilikti bolǵanmen, jaǵdaı kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Basy ashylmaǵan túıinder jetedi. Sebebi bıylǵy qant shyǵymy qandaı bolaryn, úsh aıdan keıin jaǵdaıdyń qalaı ózgeretinin eshkim de boljaı almaıdy. Qazaqstandyq óndirýshiler kompanııalardy tıisti sapadaǵy qajetti kólemmen qamtamasyz ete almaıtyny túsinikti. Kásiporyndardyń kópshiliginde aınalym qarajaty jetkiliksiz, logıstıka máselesinde de qordalanyp qalǵan problema jetedi.

Á.Mamytbaeva túsindirip ótkendeı, Úkimettiń 2022 jylǵy 14 naýryzdaǵy №361 qaýlysymen aq qant pen shıki quraq qantty Reseı Federasııasynan eksport­­taýǵa tyıym saldy. Al 2018 jyly Arnaıy ınvestısııalyq kelisim­shart bo­ıynsha aq qantty bajsyz ákelýge shekteý engizildi. Ishki naryqtyń qantqa degen qajettiligi – 582 myń tonna. Ha­lyq­tyń qajettiligi – 245 myń tonna, kon­dıter­lik ónimder daıyndaýǵa – 100 myń tonna, sýsyn óndirisine – 155 myń tonna kete­di. Sońǵy bes-alty jylda tátti sýsyn­ǵa suranys artqandyqtan, qumshekerdi tutyný kólemi de ósti. Sebebi tátti saýdasy tek jazda ǵana emes, qysta da qyzyp turady. Salystyrý úshin aıtsaq, 2021 jyly 673,9 mln lıtr mıneraldy jáne gazdalǵan sýsyn shyǵarylǵan. Bul ósim jyl saıyn 5 paıyzǵa ósip keledi. Al alkogolsiz sýsyn óndirisiniń kólemi – 1,59 mlrd lıtr. 19 mln halqy bar memleketke bul kórsetkish joǵary. Qoǵamdyq densaý­­lyq saqtaý ortalyǵy tarapynan qazaq­­standyq óndirýshilerden tátti sýsyn­dardyń quramyndaǵy qant mólsherin azaıtý týraly usynystar aıtyl­ǵan, onyń ornyn quramynda qanty az sýsyn­darmen almastyrý jaıy da sóz bolypty.

Á.Mamytbaeva bul usynysty qoldaı­tynyn, biraq bári is júzinde qalǵanyn aıtyp berdi. Sebebi óndirýshilerdi is júzinde májbúrleıtin zań tetigi, tátti sýsyndaǵy qant quramyn baqylap otyratyn zerthanalardyń da múmkindigi shek­teýli. Sondaı-aq sýsyndarǵa qolda­ny­latyn ónimniń keıbir túrlerin de shet­el­den ımporttap keldik. Al bizdiń elimiz­de ósetin TK-2 sanatyndaǵy qant túri óner­kásiptik óndiriske jaramsyz eken.

Qaýymdastyq máseleni sheshý maq­satynda 2021, 2022 jyldary kelisimge qol qoıǵan kompanııalar úshin Reseı Federasııasynan «Ekstra» sanattaǵy qantty eksporttaýdaǵy shekteýlerdi alyp tastaý kerek degen usynysty taǵy da jańǵyrtyp otyr. Sebebi kvota ar­qy­ly reseılik qantty ákelýge ruq­sat berý merzimi áli jaramdy. Son­dyq­tan EAEO-ǵa kirmeıtin úshinshi el­der­den aq qant ımporty boıynsha arnaıy ınvestısııalyq kelisimsharttar sheńberinde preferensııalardy qaıta qaraý, ımport merzimin uzartý, úshinshi elderden kvotalar kólemin 250-den 500 tonnaǵa deıin ulǵaıtý kerek dep otyr.

Qaýymdastyq basshysynyń baıan­daýynsha, búkil sala jumysy shıe­­le­­nisken kúıde qalady. Qant tapshy­ly­ǵyn paıdalanǵan jergilikti dılerler baǵany kóterip jiberýge tyrysýda. Al memlekettik uıymdar organ­dardyń qantty ónerkásiptik maqsatta tutynatyndardy qoldaý jónindegi sheshimderi kesh qabyldanyp jatyr. Qaýymdastyq basshysy aıtyp ótkendeı, quramynda spırti joq sýsyndar as atasy bolmasa da kúndelikti qoldanatyn qajetti taýar ónimderiniń qatarynda tur. Kásiporyndardy qant­pen qamtamasyz etý máselesi týraly sheshimdi keshiktirsek, ishki naryqtaǵy úlesimizden aıyrylyp qalý qaýpi tónip tur. О́zbekstanda, Qyrǵyzstanda tátti bul sala damyp keledi. Bul faktordy azyq-túlik qaýipsizdigine tónip turǵan faktor dep qabyldaý kerek. Elde naryqtyń bul segmenti tolyq damymaǵan. «Mar­ketıng­ti durys uıymdastyrsaq, qajet­ti shıkizatpen qamtamasyz etsek, naryq­ta jańa oıynshylar paıda bolady. Gazdalǵan sýsynnyń naryqtaǵy 12 paıy­zy lımonadtyń úlesinde edi. Mamandar onyń KSRO kezindegi tátti dámin áli kúnge deıin qaıta qalpyna keltire almaı otyr. Qazir ony pepsı men kola almastyryp, 65 paıyzdyq úlesti ózine qaratyp aldy. Erteń olardyń qataryn irgemizdegi elderdiń ónimderi toltyrsaq, otandyq bıznes toqyraıdy. Tátti sýsynnyń jany – qant. Onyń baǵ­asy ósse, óndirýshiler baǵany kóteredi. Baǵa 7 paıyzdan 20 paıyzǵa deıin ósýi múmkin. Qazir sala ókilderi shyǵy­nyn qyzmetkerler sanyn qysqartý ońtaılandyrý jaıyn oılaı bastady», deıdi Á.Mamytbaeva.

Tuqym naryǵy da tuıyqqa tirelip tur

Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýa­shy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtý­tynyń bas dırektory, professor, UǴA kor­respondent-múshesi Serik Kenen­baevtyń paıymdaýynsha, tuqym óndirisi jóninen biz eldiń tutyný deńgeıinen áldeqaıda artta qaldyq. Tuqym naryǵynda ımporttyq tuqymnyń úlesi – 95 paıyz, al otandyq ónimniń úlesi – 5 paıyz. Akademıktiń baıandaýynsha, qant tapshylyǵy sóz bolǵanda qant qyzylshasynyń tuqymyn ózimizde daıyndaý máselesi qaltarysta qala beredi.

Qant qyzylshasynyń 30 býdany óndiriske paıdalanýǵa jiberilgen, onyń 23-i – sheteldik ónimder. Akademıktiń baıan­daýynsha, shetelden jetkizilgen ımport tuqym arnaıy zaýyttarda óńdelgen sapa­ly, tamyr shirigine de tózimdi keledi. Shetel­dik tuqymnyń egý birliginiń baǵa­sy 32 myń - 45 myń teńge aralyǵyn qura­sa, otandyq býdandar baǵasy – 10 myń-15 myń teńge, baǵasy ózimizde óndi­ril­gen tuqymmen salystyrǵanda 2-3 ese qymbat.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, qant qyzylshasy tuqymynyń fabrıkalyq repro­dýksııasyn shyǵarýmen eshkim aına­lys­paıdy. Qant qyzylshasy mı­neral­dy tyńaıtqyshtardy joǵary mól­sherde qajet etetindigimen erekshe­len­gendikten, bul joba bizge óte qym­batqa túsedi. Tuqymdy jetildiretin zaýyttyń joqty­ǵynan biz barlyq baǵytta utylyp otyrmyz. Bizdiń elde qant qyzylshasynyń tuqy­myn daıyndaý túrli elekterden ótkizý jáne «TMTD» preparatymen dári­leý arqyly júrgiziledi. Otandyq seleksııa býdandary halyqaralyq standartqa saı kelmegendikten óte az mólsherde qoldanady, suranysqa da ıe emes.

Ekonomıkalyq sarapshy Denıs Krıvosheevtyń paıymynsha bizdiń elde qyzylsha ósirýdi qaıta damytý úshin úlken múmkindikter bar. Sýarmaly jerdiń ár gektarynan 400 sentnerden, tálim jerden 200-250 sentnerden turaqty ónim alýǵa bolady. Kedergi – ımportqa ıek artyp, barlyq máseleni EAEO-daǵy odaqtastarymyzdyń enshisine berip qoıǵanymyz. Sarapshylar EAEO ishinde qazaq qant zaýyttarynyń shıkizat alýyna qarsy túrli aıla-sharǵy jasalyp, nebir tosqaýyldar qoıylǵanyn talaı jyldan beri aıtyp keledi. Sonyń saldarynan qant zaýyttary tolyq babynda jumys isteı almaı otyr. «EAEO tarapynan árbir shekteý – ishki naryqqa berilgen múmkindik. Bizge qosymsha naryq kózderin izdeýmen birge qant qyzylshasyn ósiretin fermerlerdi yntalandyrýǵa tıispiz. Qoljetimdi shıkizatsyz naryqty qorǵap qalý múmkin emes. Odan keıin sarapshy aıtqan ekinshi másele – qant qyzylshasy tuqymynyń fabrıkalyq reprodýksııasyn ózimizde daıyn­daýǵa kóńil bólinbeıtini. Tuqym­dy daıyndaý men onyń ishki naryq­taǵy ótimdiligine deıingi másele memleket­tik deńgeıde qarastyrylmaǵan. «Bizdiń bul baǵyttaǵy ustanymymyz aıqyndal­maǵan. Importqa ıek artyp, máseleni sheship keldik. Eldegi qant qyzylshasyn óńdeıtin qant zaýyttary maýsym kezinde qant qyzylshasyn óńdep úlgermeıdi, basqa ýaqytta bos turady. Qant bıznesi tek maýsymdyq kezeńge táýeldi degen kózqaras qalyptasqandyqtan, qant zaýyty­na ınvestor bolǵysy keletin­der­diń qatary az. Bul máseleniń de sheshimi bar. Mysaly, Reseıde, kórshi­miz qyr­ǵyz elinde 2015 jyldan bastap ba­lalarǵa arnalǵan tátti sút ónim­deri­ne jasandy qant untaǵyn paıda­lanýǵa tyıym salynǵan. Qazir tyıym­nyń mundaı túrleri tátti sýsyndar shyǵaratyn zaýyttarda da qoldana bastady. Sondyqtan kórshi elderdegi qant shyǵaratyn zaýyttar tórt maýsymda úzdiksiz jumys istep tur. Bizdiń de múmkindigimiz qajettiligimizdi óz elimizden alýǵa jetedi. Aldymen sharýanyń jaǵdaıyn oılaý kerek. Biz aýyldyń jaǵdaıyn kóterý arqyly memlekettiń áleýetin kóteremiz. EAEO tarapynan shekteýlerdiń tek qant nemese unmen ǵana shektelip qalmaıtynyn baıqap otyrmyz. Qazir sharýany qoldaýdyń barlyq múmkindigi memlekettik deńgeıde qarastyrylǵany jón», deıdi D.Krıvosheev.

ALMATY