Qadyrsaraıdyń basshysy, belgili aqyn Baýyrjan Halıollamen áńgimelesip otyrmyn. Ujymyn avtobýsqa salyp alyp Alataý asyp ketken táýekeline tańmyn. Jol soqqan sharshaýy bar, onyń ústine qansha adamnyń, úlken óner ujymynyń jaýapkershiligi de ońaı emes, Baýkeń qadimgideı qaljyrap qalypty. Degenmen oıǵa alǵan isti oryndap, ıyǵynan úlken júk túskendeı toqmeıil sharshaý.
Jalpy, bul ujym «Qadyr jolymen» jobasy aıasynda osydan bes jyldaı buryn «Dala dıdary» atty kóshpeli óner ujymyn quryp, Batys Qazaqstan oblysynyń aýdandaryn, kórshiles óńirlerdi buryn da aralap júrgen edi. Biraq bul jolǵy alys ta kúrdeli sapardyń jóni bólek boldy. Baýyrjan Ergenulynyń aıtýynsha, bul saparǵa erekshe daıyndyqpen kelgen.
– Men ylǵı bir qarama-qaıshylyqtan nemese eleýsiz eregesten ózime sharýa tilep alyp júrem ǵoı. Byltyr Qyrǵyz elinde Qazaqstannyń mádenı kúnderi ótkende «Osyndaı saparǵa biz sııaqty shetkeri jatqan oblystan kóbirek adam qosqan jón edi ǵoı. Tym qurysa jergilikti qalamgerlerdi, aıtyskerler men jazba aqyndardy aparsa, shirkin!» degen oıymdy mádenıet vıse-mınıstrine bildirgen edim. Nurǵısa Dáýeshev «Báýke, men ol jaqtaǵy áriptesime aıtaıyn, Qadyr ortalyǵymen óziń baryp qaıtsańshy» dedi. Sol áńgime sanamda siresip turdy da qoıdy, – deıdi Baýyrjan Halıolla.
Oı jetkenge qol jetkizý – Baýkeńniń baǵzy ádeti. Aq Jaıyqtan Alataýdyń arǵy betindegi aıyrqalpaqty aǵaıynǵa baratyn sapardyń búge-shigesine deıin josparlap, qaǵazǵa túsiredi. Aldymen qyrǵyz jerine ózi tartady. Kerekti adamdarmen jolyǵyp, qosh alatyn ýádesin alady. Odan elge kelip, demeýshi izdeıdi. Uzyn jolǵa uly batany aldymen BQO ákiminiń birinshi orynbasary Arman О́teǵulov beripti. «Osynshama adammen árkimge jalynyp, taksıden taksıge, poıyzdan poıyzǵa sekirip júresiń be? Bir aımaq emes, tutas eldiń atynan barasyń. Elmiz ǵoı, qoldaıtyn azamattar tabylar» degen. Shynynda da «Iýnıserv» kompanııasynyń basshysy Nurǵazy Sátbaev salqyndatqyshy bar, alys jolǵa taptyrmaıtyn avtobýstyń «maıyn berip», qos júrgizýshini qosa usynypty. Kúni-túni júre ber!
«Kúndik jolǵa shyqsa, kólik izdemegen, aılyq jolǵa shyqsa, azyq izdemegen» qazaqylyq HHI ǵasyrda da qalmaǵan eken. Qadyrdyń qazynasyn, qara óleńniń qambasyn qyrǵyz aǵaıyndarǵa aqtarmaq bolǵan aqjoltaı toptyń aldynan jaıylǵan dastarqan, ashylǵan qushaq kútipti de turypty. Maýsymnyń 21-i kúni túngi salqynmen «Alla!» dep attanǵan top Jympıty jerinde – Qadyrdyń atamekeninde at shaldyryp, aq bata alyp, ary asqan. Sóıtip, túste – Qazaly, keshte Qyzylordaǵa jetken «Dala dıdary» kóshpeli óner ujymy Nartaı Bekejanov atyndaǵy mýzykalyq akademııalyq drama teatrynda qyzylordalyq kórermenniń aldynda alǵashqy ádebı-sazdy keshin ótkizip jiberdi.
«Úlken saparymyzdaǵy alǵashqy konsertimizdi Syr elinen bastaýymyz tegin emes. «Syr – Alashtyń anasy» deıdi qazaq. Endeshe, Túrkistan, Shymkent óńirleri men Qyrǵyz eline Syr-Anamyzdyń aq batasy, alǵysymen attanǵaly turmyz…» dedi qyzylordalyqtardyń qonaqjaı, márt minezine rıza bolǵan Baýyrjan.
Shyny kerek, qazaqy qonaqjaılyq, jaıylǵan qushaq bolmasa, bul sapardyń óz deńgeıinde ótýi de qıyn edi. Baýkeń Shiderti ózeniniń jaǵasyna, tabıǵat aıasyna qoı soıyp, qazan kóterip attandyrǵan Syrym aýdany ákiminiń orynbasary Asylanbek Sarqulovqa, syrnaılatyp-kerneıletip qarsy alǵan Qazaly jurtyna, Qyzylordaǵa kire beriste jora-joldasymen kútip turǵan Muhtar Nııazovqa jáne barsha el aǵalaryna, Túrkistan oblysynda oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Á.Qoılybaevqa, tanymal qoǵam qaıratkeri B.Tájibaev pen oblystyq telearnanyń basshysy J.Aǵybaev sekildi azamattarǵa myń san alǵys aıtyp otyr. Qyrǵyzstannan qaıtar jolda da shekara túbinen kútip alǵan shymkenttik áriptesterdiń alqasy, qala ákiminiń birinshi orynbasary Shyńǵys Muqannyń qoldaýy sezilip-aq turǵan.
Qurmetke bólengen bes kún
– О́z elimizde kez kelgen nársege tań qalýdy qoıdyq qoı. Al qyrǵyz aǵaıyndar barǵannan ketkenshe ár nársemen tań qaldyrdy. Aıyrqalpaqty aǵaıyndardan úlgi alatyn tusymyz kóp eken, – deıdi Baýyrjan Halıolla. Bul – tek Baýkeńniń emes, osy saparǵa qatysqan ár ónerpazdyń shynaıy sezimi.
«Dala dıdary» kóshpeli óner ujymy Qyrǵyzstannyń eń basty merekeleriniń biri – uly Manasty ulyqtaýǵa arnalǵan halyqaralyq festıvaldiń ústinen túsken eken. Álemge Shyńǵystaı alyp tulǵany bergen Sheker aýylynan bastalǵan sapar kórshi eldegi talaı tektini týdyrǵan Talas oblysynda, el astanasy Bishkekte, ystyq sýymen, móldir kólimen tanymal Ystyqólde – Qaraqol oblysynda jalǵasqan. Kútken eldiń ystyq yqylasyn kórip, qazaqtar da baryn salypty. Qazaq ónerin, Qadyr qazynasyn aıamaı shashý etken.
«Qonaq az otyryp, kóp synaıdy». Baýyrjan Halıolla osy saparynda qyrǵyz aǵaıynnyń boıyndaǵy ultshyldyq, elge degen patrıottyq sezim, ulylardy ulyqtaý is-sharalaryna erekshe rıza bolypty. Alystan at terletip kelgen qazaq baýyrlaryn qushaq jaıa qarsy alǵan qyrǵyzdar meımandarǵa meıirim kórsetip qana qoımaı, óz keremetterin de tanytyp qalýǵa tyrysqan. Aspanmen talasqan taýlar, tas jaryp aqqan bulaqtar, móldir sýlar men jaıqalǵan nýlar, áıgili Sýsamyr jaılaýy, batyr Manas pen jazýshy Shyńǵys Aıtmatov murajaıy, Ult taǵdyry úshin sheıit bolǵan qurbandarǵa arnalǵan «Ata beıit» qorymy, jer astynan atqylaǵan ystyq bulaq, aınadaı jarqyraǵan Ystyqkól, kól jaǵalaı kóz jaýyn alǵan «Rýh orda»... Aıtyp taýysý múmkin emes!
«Osy saparda manasshy Azız baýyrymnyń qos qanatyndaı Temirlan men Elmırbek, «bir týǵan baýyrlarym keldi» dep arqa-jarqa bop qonaqasyn bergen áıgili Azamat pen Aaly aqyn dostarym, Ystyqkólge baryp qaıtqansha qaýipsizdigimizdi qamtamasyz etip MAI qyzmetkerlerin aldy-artymyzǵa salyp alyp júrýge yqpal etken, sol jaqtaǵy mádenı is-sharany joǵary deńgeıde uıymdastyrǵan Esenbek týysymyzdyń qurmetin endi qalaı qaıtaram dep moınyma qaryz qylyp qaıttym», deıdi Baýkeń.
«Dala dıdary» kóshpeli óner ujymy qyrǵyz jerinde birneshe konsert bergenimen qoımaı, memlekettik ulttyq arna tórinen tikeleı efırge shyǵyp, búkil Qyrǵyzstan Respýblıkasyna qazaq ónerinen shashý shashypty.
– Alaqandaı az halyqtyń Alataýdaı namysyna, aqıqat jolynda án saǵatta atqa qonatyn jigerli rýhyna qaıran qaldyq. Olar bizdi, biz olardy qımaı-qımaı qoshtastyq. Baýyrlas qyrǵyz elinde ótken bes kúnimiz ýaqyt jaǵynan óte qysqa, tańǵajaıyp keremeti jaǵynan ǵasyrǵa tatıtyn kúnder boldy, – deıdi Baýyrjan.
Bul sapar «Dala dıdary» kóshpeli óner ujymynyń ár múshesine de erekshe áser etkenin aıtqan edik. Top quramynda bolǵan belgili aqyn Talǵat Myqı Qyrǵyzstannyń 7 oblysynyń ıgi jaqsylary bas qosqan «Qutty eldiń urany – Manas» atty elaralyq forým-festıvalin eske aldy. Ásirese baýyrlas eki halyqtyń ortaq qýanyshyn qyrǵyzdar jaqsy biledi eken. Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq teleradıokorporasııasy basshysy Qaırat Imanalıevtiń «Manas jyryn qaǵazǵa túsirgen Shoqan Ýálıhanovqa, ǵylymı turǵyda zerttegen Álkeı Marǵulanǵa, epostyq bolmysyn Máskeýdiń tórinde qorǵap bergen Muhtar Áýezovke qyrǵyz halqy qashanda qaryzdar» degen sózderi ár qazaqtyń qulaǵyna jyly tıedi.
Qazaqstandyq óner ujymyn Qyrǵyz Respýblıkasy Joǵarǵy Keneshiniń depýtaty, «Iman nury» fraksııasynyń jetekshisi Nurjigit Qadyrbekov qabyldaǵan. О́zi ári aqyn, ári jazýshy, ádebı alty kitaptyń avtory qazaq-qyrǵyz ádebı-mádenı qatynastarynyń odan ári tereńdeı túsýine shynymen múddeli eken.
«Shekspır, Baıron, Tolstoı, t.b. álemniń jazýshylaryn bilemiz. Al qyrǵyzdyń Áýezovti bilgenindeı, qazaqtyń Aıtmatovty bilgenindeı eki eldiń aqyn-jazýshylaryn da bilýimiz kerek. Osy maqsatta kelip, Qadyr aqynnyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaǵandaryńyz óte quptarlyq is. Baýyrlas halyq arasynda osyndaı úrdis jalǵasyn taba bersin», deıdi depýtat.
* * *
Kóshpeli óner ujymy óz ataýyn «Dala dıdary» dep qoıǵany tegin emes. Qadyr aqynnyń bir jınaǵy dál osylaı atalatyn. Tutasymen Qadyr aqynnyń sózine jazylǵan ánder shyrqalyp, ázil-qaljyńdary aıtylatyn, aforızmge aınalǵan oılary men óleńderi oqylatyn sahnalyq baǵdarlama kórermendi beı-jaı qaldyrmaıdy. Ortalyq týraly daıyndalǵan beınefılmniń de mazmuny baısaldy. Taǵy bir ereksheligi – konserttegi shyǵarmanyń barlyǵy tek tabıǵı daýysta oryndalady. Baýyrjan Halıolla osy saparda Qadyrsaraı ujymyn qoldaǵan tanymal óner sheberleri Jańylsyn Hasanovaǵa, Qaırat Kákimovke, Dastan Esentemirovke, Ernar О́mirálige alǵys aıtady. Sondaı-aq sapardyń ón boıynda úlken ujymdy qarsy alyp, jaǵdaıyn jasaǵan О́.Shókeev, N.Nálibaev Sh.Muqan syndy óner janashyrlaryna, aımaq basshylaryna da rızashylyq bildiredi.
Árıne, óner adamy úshin mundaı alys sapardyń paıdasy kóp. Ujym el kóredi, jer kóredi, tájirıbe almasady. Ultymyzdyń óneri ózge jurtta nasıhattalady. Memlekettik deńgeıde atqarylatyn úlken sharýany qolǵa alyp, shama-sharqynsha atqaryp shyqqan Qadyrsaraı ujymy myńdaǵan shaqyrym joldy dóńgelek ústinde ótkerip, týǵan elge jetip, demin alýda. Kelesi is-sharaǵa deıin...
Batys Qazaqstan oblysy
