Azamat

Aıtpaqshy, orystyń ataqty aqyny N.Nekrasovtyń mynadaı óleń joldary bar: «Aqyn bol, bolma – óz erkiń, al azamat bolý – mindetiń».

Bizdiń dosymyz, mine osyndaı – El azamaty! Seıitsultan jaıly ne jazsaq ta artyq bolmaıtynyna senemiz. Búgingi kúni bizdiń osy dosymyz 75 jas­qa jetip otyr. 

Alǵash ret Seıitsultan týraly men (Serik Áshlıaev) Qaraǵandyda turǵanymda estidim. Ol kezderi oblystyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵy bolyp qyzmet istedim. Qarjy basqarmasynyń basshylyǵymen jaqsy baılanys ornattym. Sonymen, olar maǵan tekserý máselesimen jıi kelip turatyn Qarjy mınıstrliginiń erekshe ókili týraly aıtty. Biraz ýaqyttan keıin bir jınalysta atalǵan qurmetti adammen kezdestim. Alǵash kórgennen-aq, ol jaıly jaqsy kózqarasym qalyptasty: sol kezderi áli jas, uzyn boıly, jigerli, shashy uqypty, minsiz kostıým kıgen, sonymen qatar óte baısaldy jáne qatal kisi retinde esimde qaldy. Negizinde, ol ómirde de osyndaı bolyp tabylady.

О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń qarsańynda meni (Ádilǵazy Bergenov) Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy organdaryna jumysqa jiberdi. Qarjy júıesine jańadan kelgen adamnyń mártebesin eskere otyryp, men birinshi kezdesýge aldyn ala keldim. Sol kúni is-shara bastalardan birneshe mınýt buryn mınıstrlik basshylary zalǵa kire bastady. Olardyń arasynda túrine qarasań ózin aqsúıekterdeı ustaıtyn, keýdesi keń, basyn tik ustap kirgen jigit aıqyn erekshelendi. Jınalǵandardyń bári birden oryndarynan turyp, oǵan sálem berýge asyqty. Men olardan: «Bul kim ózi? Mınıstrdiń orynbasary ma?» – desem. Olar maǵan: «Odan da myqty! Ol eldiń qarjy júıesiniń has sheberi» – dep biraýyzdan jaýap berdi.

Sol kezde Seıitsultan Súleımenuly Áıimbetovti syrtynan sıpattaı otyryp, meniń áriptesterim onyń myna­daı qasıetterin atap kórsetkeni esimde: kez kelgen másele bo­ıynsha turaqty óz pikiri bar, aıtqanyn eki ret qaıtalamaıdy, oǵan qysym jasap memlekettik múddelerge jaýap bermeıtin nárselerdi talap etý múmkin emes! Onyń bul qasıetterine biraz ýaqyttan keıin ózim de kóz jetkizdim.

Onyń keremet jeke qasıetteriniń qalyptasýyna ne áser etti eken, qorshaǵan orta ma, kásibı mansap pa, álde ómirlik tájirıbe me? Alaıda bizdiń oıymyzsha, Seıitsultan ómiriniń ár kezeńi onyń oı-órisi men minez-qulqynyń qalyptasýyna áser etken sııaqty.

Seıitsultan Áıimbetov Syr eliniń tól perzenti. Syr óńiri – qazaq danyshpandarynyń, sheshen bılerdiń, aqyndar men aıtyskerlerdiń, aqyn-jazýshylardyń, óz Otanyna adal eńbek etetin, eliniń qamyn oılaıtyn memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń kóptep shyqqan jeri. Olardyń qataryna bizdiń Seıitsultandy da jatqyzǵan jón. Asyl anasy Rahıla Sahabaqyzy «Batyr ana» qurmetti ataǵyna ıe boldy. Sol kezderi atalǵan joǵary mártebe on jáne odan da kóp bala týǵan áıelderge beriletin. Osylaısha, dosymyz áke men anasynyń mahabbatyna bólenip, úlken otbasynda ósti.

Ol Qyzylordanyń qoınaýynda álemdegi alǵashqy ǵaryshker Iýrıı Alekseevıch Gagarınniń esimimen atalǵan zamanaýı oqý ornyn úzdik bitirip, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda bilim alyp, biliktiligi joǵary, elimizdiń qarjy salasynyń myqty mamany bolyp shyńdaldy.

Elimiz egemendik alyp, jańa mem­lekettik qarjy júıesin qurý mindeti alǵa qoıylǵanda ony is júzine asyrýǵa Seıitsultan Súleımenuly sııaqty qabiletti kadrlarǵa úlken suranys týdy. Almaty halyq sharýashylyǵy ıns­tıtýtyn bitirgennen keıin Seıit­sultandy sol kezdegi jas mamandardy bólý tár­tibine sáıkes Qazaq KSR Qarjy mınıstr­ligine jibergen edi. Sodan Qarjy mınıstrliginiń Baqylaý-tekserý bas­qar­masynyń baqylaýshy-revızory laýazymyna taǵaıyndaldy.

Keńes Odaǵy ydyrap, sharýashylyq baılanystar úzilip, ekonomıka qul­dyrap, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy nasharlaǵan tusta qarjyny retteý salasynda kún saıyn týyndap jatqan máselelerdi sheshýmen aınalysa júrip, Qarjy mınıstrliginde 20 jyldan astam ýaqyt eren eńbek etti. Mınıstrliktiń osy qurylymdyq bólimshesiniń barlyq mansaptyq satylarynan ótti.

Atalǵan qıyn jyldary kún sa­ıyn tap bolǵan qatań eńbek tártibi men turaqty seıtnotqa qaramastan, Seıit­sultan sol ýaqytty únemi jyly sezim­men eske alady, táýelsiz Qazaq­stan­nyń alǵashqy memlekettik bıýdjetin qabyldaý jónindegi tarıhı mańyzdy jáne jaýapty jumysty júrgizýge tikeleı úles qosqanyn erekshe maqtan tutady.

Áıimbetov eske alǵandaı, eldiń al­ǵashqy bıýdjetin qalyptastyrýdaǵy eń úlken qıyndyq Odaqtyq bıýdjet (nemese Reseı Federasııasynyń bıýdjeti – SSR Odaǵynyń murageri) pen respýblıka bıýdjeti arasyndaǵy qatynastardy anyqtaý; kirister men shyǵystardy ádil bólý, buryn odaqtyq baǵynysta bolǵan respýblıka aýmaǵynda ornalasqan, obektilerdiń tıesiligi men jumys isteý sharttaryn anyqtaýmen baılanysty boldy.

1991-1992 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń jobalaryn jasaý prosesteri aldyńǵy kezeńdermen salystyrǵanda edáýir kúrdelene túskenin birden aıta ketý qajet. 1992 jylǵa arnalǵan respýb­lıkalyq bıýdjettiń jobasyn jasaý kezinde Respýblıkanyń Qarjy mınıstrligi negizinen óz ádisnamasyna súıenýge, bıýdjet jobasyn ázirleý jónindegi jumystardy júrgizýdiń ózindik erejeleri men qaǵıdattaryn basshylyqqa alýǵa tıis edi. Bul 1991 jáne 1992 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti qalyptastyrýdyń basty emes, biraq negizgi qıyndyǵy bolatyn. Sol kezde Bas bıýdjet basqarmasynyń basshysy bolǵan kezde qyzmetkerleri ýaqytqa qaramaı, qıyndyqtardy da eskermeı, kóbinese keshke deıin, keıde tipti tań atqansha jumys isteıtin.

Bıýdjet jobasyn jasaý boıynsha jumys mınıstrlikte jáne negizinen Bas bıýdjettik basqarmada kún saıyn júrgizilgenin atap ótken jón. Eldiń basty qarjylyq qujatynyń ondaǵan nusqalary jasaldy. Sonymen 1991 jylǵy 25 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly Zańymen táýelsiz memlekettiń alǵashqy bıýdjeti bekitildi.

Erteden kele jatqan «Báriniń kilti – kadrda» degen sóz bar emes pe, shynynda da, kez kelgen eldiń tabysty damýy onyń kadrlarynyń, ıaǵnı, jaýapty memlekettik qyzmetkerleriniń daıarlyq deńgeıine baılanysty. Bul arada Seıitsultan únemi aıtatyn «qarjy salasyndaǵy jumystan alǵan eń bas­ty jáne eń qundy nárse – kreatıvti, kórnekti adamdarmen kezdesý esteligi bolyp tabylady».

Onyń aıryqsha kásibı qasıetteri týraly bizdiń pikirimiz oǵan árdaıym jumystyń eń kúrdeli ýchaskeleri, eń jaýapty memlekettik laýazymdar taǵaıyndalýymen aıqyn dáleldenedi.

1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Mınıstr­ler kabınetiniń quramynda baǵy­nys­­tylyǵyna, qyzmet túrine jáne men­shik nysanyna qaramastan bar­lyq mı­nıstr­likterde, vedomstvolarda, qaýym­dastyqtarda, bankterde, kásiporyndarda, mekemeler men uıymdarda tekserýler men tekserýlerdi júzege asyrýǵa quqyly memlekettik qarjylyq baqylaý komıteti quryldy. Qarjylyq baqylaý komıteti Qarjy mınıstrliginiń baqylaý-tekserý basqarmasy negizinde qurylǵanyn atap ótken jón. Sol jyldyń qyrkúıek aıynda Seıitsultan atalǵan jańa qurylǵan Komıtet tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndaldy.

Osylaısha, komıtet tóraǵasy laýazymynda jáne odan ári kásibı jumysynda Seıitsultannyń qyzmeti únemi qarjy júıesimen tikeleı baılanysty boldy.

Aıta ketý qajet, úsheýimiz birge memlekettik ınspektor bolyp jumys istegen kezimiz de boldy. Dosymyz Seıitsultanmen birge jumys isteý biz úshin úlken sáttilik boldy. Sol kezde ınspektorlardyń apparaty memlekettik basqarý men saıası jumystyń úlken mektebinen ótken asa tájirıbeli, bedeldi adamdardan quryldy. Osy turǵydan alǵanda, Seıitsultan barlyǵymyzdan myqty jáne tájirıbeli boldy. Ákimshilik basshylyǵy úshin, ásirese ekonomıkalyq máseleler boıynsha ártúrli analıtıkalyq materıaldardy daıyndaý kezinde biz birneshe ret Seıitsultanǵa keńes alý úshin júgindik, óıtkeni bul máseleler sheńberinde ol tanymal maman bolǵan jáne solaı bolyp qala beredi.

Keıinnen dosymyzdyń ómir jolynda áleýmettik qorǵaý mınıstri, ádilet Mınıstriniń orynbasary, Premer-Mınıstr Keńsesi basshysynyń orynbasary sııaqty mańyzdy taǵaıyndaýlar boldy. Sonymen qatar eki ret Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Ekonomıkalyq reforma jáne О́ńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılanǵany kezdeısoq emes.

Seıitsultannyń Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstiri bolǵandaǵy kúsh-jigeri arqasynda Úkimettiń «Bıýdjettik uıymdardyń zeınetaqy qory aldyndaǵy bereshegin óteý jónindegi sharalar týraly» qaýlysy qabyldandy, onda 1996 jylǵy maýsymda respýblıkalyq bıýdjetten oblystar men Almaty qalasynyń ákimderine zeınetaqy qoryna jınalyp qalǵan bereshekti óteýge paıyzsyz bıýdjettik nesıe bólý kózdeldi.

Sol kezdegi jaǵdaı dosymyz máselelerdi sheshýdiń basqa da erekshe joldaryn izdeý qajettiligine alyp keldi. Máselen, 1996-1997 jyldary zeınetaqy qory Qazaqstannyń Halyqtyq jınaq bankimen kelisim jasasýǵa jáne zeınetaqy tóleýge paıdalanylǵan kredıtterdi alýǵa májbúr boldy. Bul shara belgili bir dárejede áleýmettik shıelenisti tómendetýge jáne zeınetaqy men járdemaqy tóleýge yqpal etti.

Bul kezde mınıstrlik yntymaqty júıeden jınaqtaýshy júıege kóshý­di kózdeıtin zeınetaqy reformasyn júrgizý jóninde eleýli jumys atqardy. Bul qıyn jolda óz ıyǵyna jaýapkershilikti tolyqtaı alǵan – bizdiń Seıitsultan.

Sol kezeńde mınıstr dosymyz zeınetke shyǵýdyń jańa merzimderin engizýdi kózdeıtin «Qazaq KSR - inde azamattardy zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly Qazaq KSR Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirlep, Parlamenttiń qaraýyna engizdi.

Osylaısha, 1995-1996 jyldary QR Halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri bola tura, Seıitsultan men onyń árip­testeri Qazaqstandaǵy zeınetaqy júıesi reformasynyń bastaýynda turdy.

Seıitsultannyń memleket qaıratkeri retindegi eń jarqyn qasıetteri onyń kóptegen kitaptarynda aıqyn kórinedi. Olarda únemi ózekti máselelerdi kóteredi, memlekettik basqarý men eldiń qoǵamdyq-saıası qurylymynyń ártúrli aspektileri boıynsha óziniń belsendi azamattyq us­tanymyn bildiredi. Biz onyń maqa­lalary men estelikterin árdaıym qyzyǵý­shylyqpen oqımyz.

Jaqynda dosymyzdyń «Estelik­ter men oılarym» atty avtorlyq kitaby jaryq kórdi. Seıitsultan osy shyǵarmasynda óz jolynyń qalyptasýyna, kásibı mansabynyń joǵarylaýy men onyń dúnıetanymyna tikeleı jáne janama áser etken, úlgi bolǵan jáne onyń eldiń memlekettik qyzmetiniń jarqyn ókilderiniń biri bolyp qalyptasýyna úles qosqan adamdardy eske alady. Premer-Mınıstrdiń Keńsesinde qyzmet etý jolyndaǵy sol kezdegi Premer-Mınıstr Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevpen qarym-qatynastary men memleket úshin eńbek jasaǵandary jaıly jazǵan. Búgingi kúnge deıin otandyq jáne sheteldik kóptegen sarapshylardyń tańdaýy boıynsha Q.Toqaev egemen Qazaqstan tarıhyndaǵy eń tabysty Premer-mınıstr bolyp tabylady. Bizdiń dana qazaq halqymyz aıtqandaı: «Jaqsy qonaq kelse, qoı egiz tabady». Seıitsultannyń oıynsha sol kezdiń ózinde memleket basshysynyń yqtımal murageriniń kandıdatýrasyn talqylaý kezinde Qasym-Jomart Kemelulynyń esimi estilgeni kezdeısoq emes. Ol kóptegen áleýetti úmitkerlerden ozyq erekshelendi. Dosymyz aıtqandaı, «Q.Toqaev ózekti memlekettik máselelerdi sheshý­ge baısaldy jáne júıeli túrde qaraı biledi, eldiń ishki jáne syrtqy saıasat­taǵy baǵytyn durys jáne ornyq­ty qalyptastyra biledi jáne Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtaǵy orny men rólin aıqyn túsinetin myqty saıasatker. Bul tutastaı elimizdi jarqyn jańa bolashaqqa jeteleıtin azamattyń qasıetteri!».

Aıtpaqshy, dosymyz «Qurmet», «Parasat» ordenderimen jáne 10-nan artyq medalmen marapattaldy. Sony­­men qatar táýelsiz memleket­ter odaǵy­nyń parlamentaralyq assamb­leıasynyń «Sodrýjestvo» ordeniniń ıegeri bolyp tabylady.

Alaıda Seıitsultan úshin eń úlken mártebe – Qyzylorda oblysynyń máslıhat depýtattarynyń, oblys, ákiminiń qoldaýymen «Qyzylorda oblysynyń qurmetti azamaty» degen dárejege ıe bolǵany júrekke asa jaqyn. Týǵan Syr eline, halqyna sheksiz súıispenshilikpen bas ıetin naǵyz El azamaty osy emes pe?

 Jalpy, Seıitsultan qandaı da laýazymǵa ıe bolsa da, birden kadrlardy aýystyrýǵa baǵyttalǵan is-áreketterge únemi qarsy bolatyn.

Ol mınıstr qyzmetine kiriskende de, óz kózqarastaryn ózgertken joq. Kerisinshe, qaı júıede jumys istese de, osy salanyń erekshelikterin biletin mamandar men basshylardy saqtap qalýǵa barynsha tyrysty. «Men úshin kadr­lardy baǵalaýdyń basty krıterııi – olardyń quzyrettiligi, kásibı jáne jeke qasıetteri, bilimi men iske qatynasy boldy. Men eshqashan ózimniń qandaı rýdan shyqqanymdy aıtqan emespin jáne bul máselege eshqashan qyzyǵýshylyq tanytpadym», deıdi ol.

2007 jyldyń qyrkúıeginde Seıit­sultan Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamenti Májilisiniń 4-shaqyryly­mynyń depýtaty bolyp saılandy. Parlament­te ol qarjy-ekonomıkalyq bloktyń zań jobalaryn daıyndaýǵa kóp kúsh jumsady. Májilistiń Ekonomıkalyq reforma jáne О́ńirlik damý komıtetiniń tór­aǵa­sy retinde zań jobalaryn muqııat zerdeleýden, taldaýdan jáne pysyqtaýdan ótkizip, ózekti máse­lelerdiń búkil aýqymyn jáne olardy sheshý joldaryn qamtý úshin yqpal etti. Jalpy, zań shyǵarýshylyq qyzmetke ómiriniń 9 jylyn arnady.

Seıitsultan Súleımenulymen tanys­qannan beri bizde berik dostyq qarym-qatynas qalyptasty, bul búgingi kúnge deıin jalǵasýda. Ol dos­tyq­tyń baǵasyn biledi jáne baryn salyp ony qorǵaı biledi. О́mir jolynda osyn­daı tańǵajaıyp adamdy kezdestire alǵa­ny­myz úshin biz taǵdyrǵa óte rızamyz.

Serik ÁShLIаEV,

Ádilǵazy BERGENOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkerleri