Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Osyǵan oraı ata-anasynyń: «Sen óziń oryssha oqydyń ǵoı, ulyńdy qazaq synybyna nege berdiń?» degen suraǵyna: «Men keleshekte Qazaqstanda memlekettik qyzmette qazaq tilin jaqsy biletinder ǵana joǵary laýazymdarǵa qol jetkize alady dep sanaımyn», dep jaýap bergen eken. Al ulynyń sabaqqa daıyndalýyna kómektesý ózine qıyndaý tıetin keıbir pánder boıynsha repetıtor jaldapty.
Buǵan kerisinshe, astanada jaýapty qyzmet atqaryp, ultjandylyǵymen de aty shyǵyp júrgen bir tanys azamat basynda qazaq mektebine bergen ulyn úshinshi synyptan keıin orys mektebine berýge májbúr bolǵanyn aıtqan edi. Sebebi zaıyby orystildi bolýyna baılanysty otbasy músheleriniń bári úıde oryssha sóıleıtindikten, balasy qazaq tilin meńgere almaı qınalyp, búkil pánnen úlgerimi tómendep ketken eken. «Men qazaqsha bilgenimmen, ómir boıy oryssha oqyǵandyqtan, ári úıden erte ketip, tym kesh keletin jumys jaǵdaıyma baılanysty balamnyń sabaǵyna kómektese almadym», degen edi ol meniń aldymda aqtalǵandaı bolyp.
Osy eki mysal jýyrda astanadaǵy №94 qazaq mektebine bes-alty jas áıel kelip, orys synybyn ashýdy suraǵanyn estigenimde esime tústi. Olardyń ulty qazaq bolǵanymen, óz ana tilinen maqurym qalǵandyqtary sebepti oryssha oqytýǵa bergen balalaryn kún saıyn qashyqtaǵy orys mektepterine tasymaldaýdy qıynsynyp júr eken. Ondaı ata-analardyń kópshiligi – qazaq tilinde bilim beretin uıymdar saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana bolǵan burynǵy keńes zamanynda jáne elimizdiń táýelsizdiginiń bastapqy kezeńinde, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda amalsyzdan orys mektebinde oqyǵandar.
Qazirgi tańda astanadaǵy 99 memlekettik mekteptiń 35-i qazaq tilinde, 56-sy aralas tilde (qazaq jáne orys), 8-i orys tilinde oqytady. Qazaq tilinde oqıtyn oqýshylar sany – 114 442, ıaǵnı shákirtterdiń jalpy sanynyń 54,8 paıyzy. Orys tilinde oqıtyn oqýshylar sany – 93 312 (44,7 paıyz), sonyń ishinde ulty qazaq balalarynyń sany – 62 398 (63 paıyz). «Bárin biletin» statıstıka elordanyń mektepterindegi qazaq tiliniń ahýaly alań týǵyzarlyqtaı ekenin ańǵartyp tur. Osyndaı jaǵdaı soltústik jáne shyǵys óńirlerde, sondaı-aq keıbir batys oblystarda da qalyptasyp otyr. Al qazaqshaǵa shorqaq ata-analardy ártúrli jıyndar men áleýmettik jelide ashy tilmen ajýalaı kústanalap, olardyń ulttyq namysyn oıatýǵa tyrysý áreketterinen onsha nátıje shyǵa qoımasy anyq. Onyń ústine, jurttyń bári meniń joldasymnyń sheneýnik qyzyndaı birneshe tildi meńgerýge qabiletti polıglot emes jáne balalaryna qazaqsha sabaq úıretetin repetıtor jaldaýǵa múmkindikteri joq qoı.
Sondyqtan Oqý-aǵartý mınıstrligi osy keleńsiz qubylystyń sebepterine jan-jaqty zertteý júrgizip, onyń qorytyndysy boıynsha qazaq balalarynyń óz ana tilinde bilim alýyna qajetti jaǵdaı jasaý máselesin jan-jaqty qarastyrsa, ıgi. Orystildi qazaq ata-analaryn kinálap, keýdelerinen keri ıtermeı, olardyń balalaryn qazaqsha oqytýda kezdesken qıyndyqtaryn boldyrmaýǵa kúsh salý kerek. Áıtpese, orystildi qazaq ata-ana – orystildi qazaq bala – orystildi qazaq ata-ana – orystildi qazaq bala tizbegi sheksiz jalǵasa berýi múmkin. Bálkim, bul tizbekti orystildi qazaq ata-ana – qazaqtildi qazaq bala – qazaqtildi qazaq ata-ana – qazaqtildi qazaq bala etip ózgertý úshin qosymsha edáýir qarajat ta qajet bolar. Biraq «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady», dep ult ustazy Ahmet Baıtursynov ulaǵat etip aıtqandaı, eń asyl ulttyq qundylyǵymyz – ana tilimizdiń órisin keńeıtý, bir qazaqty «qazaqtildi qazaq» jáne «orystildi qazaq» dep ekige bólmeý úshin qarjy aıaýdyń jóni joq.
Taǵy bir nazar aýdaratyn másele – birqatar óńirde, sonyń ishinde astanada da keıingi jyldary aralas mektepterdiń kóbeıgeni. Bul – orys mektepterinde oqýshylar sany azaıyp, al qazaq mektepterinde kerisinshe bolyp, oryn jetpeı, shákirtterdi eki-úsh aýysymda oqytýǵa týra kelgendikten týyndaǵan úrdis. Bilim bólimderi oqýshylarynyń sany azaıýy sebepti talaı oqý kabınetteri bosap qalǵan orys mektepterin aralas mektepterge aınaldyryp jatyr. Biraq olardyń kóbinde burynǵysha orys tili ústemdik quryp, memlekettik tilimiz onyń kóleńkesinde qalyp, músápir kúı keship turǵanyna jergilikti bılik organdaryndaǵy sheneýnikter kóńil bóle bermeıdi. Sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, mundaı kemshilik aralas mektep dırektorynyń ulty qandaı ekenine baılanysty kórinedi. Orystildi basshy mekteptegi is-sharalardy ejelden qalyptasqan ádetimen kóbinese orys tilinde ótkizedi. Al qazaqtildi dırektorlardyń kóbi eki tildi múmkindiginshe teń qoldanýǵa tyrysady. Ondaı is-sharalarǵa qatysqan oqýshylar da eki tildi birdeı qurmetteýge tárbıelenedi. Sondyqtan da aralas mektepter men qazaq mektepteriniń dırektorlarynyń memlekettik tildi bilýi mindetti shart bolýǵa tıis. Buǵan qosa, aralas mektepter basshylyǵyn sol bilim berý uıymyndaǵy barlyq is-sharany eki tilde ótkizýge mindetteý qajet. Mindettep qana qoımaı, júıeli túrde tekseris júrgizip, aralas mektepterde memlekettik til mártebesiniń saqtalýyna baqylaý ornatý qajet. Mine, osyndaı talaptardyń normatıvtik quqyqtyq aktiler arqyly zańdastyrylýyna jáne olardyń oryndalýyn qadaǵalaýǵa Oqý-aǵartý mınıstrligi muryndyq bolsa, quba-qup.
...Jaqynda Petropavl qalasynan mynadaı habar jetti: Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Soltústik Qazaqstan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Janat Muhamedjanov oblys ortalyǵynda balalary bıyl birinshi synypqa baratyn qazaq ata-analarmen arnaıy kezdesýler ótkizip, olardy óz búldirshinderin qazaq mektepterine berýge úgittepti. Sonda orystildi ata-analar buǵan qarsy emestikterin aıtyp, tek qazaqsha túsinbeıtin balalary úshin qosymsha sabaq uıymdastyrýdy ótingen eken.
