Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
«Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi óz mindetin tabysty atqardy. Endi onyń ornyna quramy jaǵynan aýqymdy Ulttyq quryltaı qurýdy usynamyn. Jańa qurylym Ulttyq keńestiń qyzmetin jalpyhalyqtyq deńgeıde jalǵastyrady. Quryltaı qoǵamdyq dıalogtyń birtutas ınstıtýsıonaldyq modelin qalyptastyrýǵa tıis. Sóıtip, bılik pen halyqtyń arasyndaǵy dánekerge aınalatyn bolady. Qazirgi qoǵamdyq keńesterdiń bárin óz aınalasyna toptastyrady», degen edi Prezıdent Q.Toqaev.
Ulttyq quryltaıdyń quramynda elimizdegi barlyq aımaqtyń ókilderi endi. Sonymen qatar oǵan Parlament depýtattary, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Azamattyq alıanstyń, qoǵamdyq keńester men uıymdardyń músheleri, bedeldi qoǵam qaıratkerleri, óndiris jáne aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri, bıznes ókilderi jáne taǵy basqa azamattar kirdi. Osylaısha, san túrli qoǵamdyq pikir ıelerin túgel qamtıtyn ókildi qurylym qalyptasty.
Kez kelgen memleket ómir súrý tarıhynda damýdyń túrli kezeńderin bastan ótkeredi. Bul ózgermeıtin aksıoma. Sondyqtan ýaqyt óte buǵan deıingi qurylymdar aýysyp, ornyna jańasy keletini basy ashyq másele. Buǵan kóz jetkizý úshin qazaq halqynyń ótkenine kóz júgirtsek jetkilikti. Jalpy, Quryltaı shaqyrý – erteden kele jatqan ata dástúrimiz. Adaldyqty tý etip ustaǵan babalarymyz mańyzdy máselelerdi osyndaı alqaly jıyndarda talqylap, oń sheshimin taýyp otyrǵan.
Halyq ózara aqyldasa otyryp, bir toqtamǵa kelgen. Tól tarıhymyzda ult taǵdyryn sheshken quryltaılar az emes. Máselen, Talas ózeniniń jaǵasynda ótken osyndaı aýqymdy quryltaıdan keıin Altyn Orda qaǵanaty derbes memleket bolyp jarııalandy. Qalmaqtyń úzdiksiz shapqynshylyǵynan qorǵaný úshin úsh júzdiń basy Qaraqum men Ordabasyda jınaldy. Sóıtip, halqymyzdy el qorǵaýǵa uıystyrdy.
Orynbordaǵy birinshi qazaq quryltaıynda Alash partııasy quryldy. Ekinshi quryltaıda Alash avtonomııasy jarııalandy. Egemendik alǵan alǵashqy jyldary Dúnıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıy ótti. Irgeli jıynda syrttaǵy qandastarymyz Atamekenge shaqyryldy. Uly kósh táýelsiz Qazaqstanǵa bet aldy. Qazirgi batys dáripteıtin demokratııalyq qundylyq osylaısha kóne zamannan beri dala fılosofııasynda kórinis tapty. Al demokratııa – keremet ómir týraly jalpylama uǵym, túsinik emes. Bul kúndelikti tynymsyz eńbekti talap etetin órkenıetti ómir salty ekeni túsinikti.
Qańtardaǵy qaıǵyly oqıǵa el damýyna jańa kózqaras qajet ekenin anyq ańǵartty desek qatelespeımiz. Baılyqtyń sanaýly adam qolyna toptasýy, jumyssyzdyq, ınflıasııanyń toqtaýsyz ósýi halyq narazylyǵyn týǵyzdy. Demek qoǵam men memleket arasyndaǵy baılanystyń jańa platformasyn ázirleý qajet ekenin kórsetti.
Álbette, Jańa Qazaqstan bir kúnde nemese bir jylda qurylmaıtyny túsinikti. Bul – qoǵamdy ózgertetin kúrdeli ári uzaq úderis. Muny júzege asyrý bir adamnyń, ne toptyń qolyndaǵy sharýa emes. Búkil el bolyp jumylǵanda ǵana kózdegen maqsatymyzǵa jetemiz. Osyny eskersek, Ulttyq quryltaı shaqyrý bastamasy halyq pen memleket arasyndaǵy qarym-qatynasty jetildiretini túsinikti.
Sóıtip, memlekettikti nyǵaıtý maqsatynda qurylǵan Ulttyq quryltaıdyń tuńǵysh jıyny ısi qazaqtyń qasterli mekeni Ulytaýda, Joshy han kesenesi irgesinde ótti. Bir jaǵynan munyń sımvoldyq máni bar ekenin aıta ketken jón. Memleketigimizdiń tarıhy Altyn Ordadan bastaý alyp, Qazaq handyǵy dáýirinde qalyptasyp, Alash Orda kezeńinde jalǵasyp, táýelsiz Qazaqstan tusynda qaıta jańǵyrdy. Endigi jıyn túgel túrkiniń temirqazyǵy Túrkistanda ótpek. Ulytaý da, Túrkistan da halqymyz úshin kıeli meken. Memleketimizdi qalyptastyrýda úlken ról atqarǵan qasıetti jer.
Ulttyq quryltaıdyń taǵy bir mańyzdy qundylyǵy – memleket múddesin bárinen bıik qoıý. Ulytaýdaǵy jıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Respýblıka kúnin qaıta jańǵyrtyp, oǵan memlekettik mártebesin berýdi usyndy.
«Men Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usynamyn. Sondyqtan qazannyń jıyrma besi kúni jyl saıyn Egemendik kúnin elimizdiń basty merekesi retinde atap ótýimiz kerek. 1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń Egemendigi týraly deklarasııa qabyldandy. Bul elimizdiń táýelsizdik jolyndaǵy tuńǵysh qadamy bolatyn», dedi Memleket basshysy.
Paıymdaýymyzsha, bul qadam táýelsizdik ıdeıasymen memlekettik qundylyqtardy berik ornyqtyra túsýge baǵyttalǵan. Dana halqymyz «Otan – ana» deıdi. Osy oraıda túrikterdiń myna sózi oıǵa oralady. «Devlet baba’dır» (Memleket – áke) deıdi Anadolydaǵy aǵaıyn. Munyń sebebin bylaı túsindiredi. Túrki halqynyń túsiniginde áke – otbasynyń basqarýshysy hám qorǵaýshysy. Sondyqtan túrikter memleketti ákemen teńestiredi. О́ıtkeni memleket halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, qorǵanyshy bolatyn ınstıtýt. Al «Otan – ana!». Ony qorǵaý – ár azamattyń mindeti.
Osylaısha, eki uǵymǵa erekshe nazar aýdarady. Memleket pen Otandy birge qarastyryp, bireýinen qorǵanysh tapsa, ekinshisin qorǵaý ıdeıasyna basymdyq beredi. Ras, elimizde áli sheshimin tappaǵan túıtkilder jeterlik. Olardyń sheshimin tabý eldegi árbir azamattyń da, memlekettik saıasatty júrgizip otyrǵandardyń da qajyrly eńbegin talap etedi. Memleket pen halyq múddesin bárinen bıik qoıǵanda ǵana maqsatymyzǵa jetemiz. Naǵyz memleketshil adam qara basynyń qamyn emes, halqynyń ıgiligin oılaýy kerek. Endeshe, ultymyzǵa uıytqy bolǵan Ulttyq quryltaı osy turǵydan da mańyzǵa ıe.
Joǵaryda Ulttyq quryltaı Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ornyna qurylǵanyn aıttyq. Búginge deıin Ulttyq keńes atqarǵan sharýa shash etekten. Úsh jyldyń ishinde kóptegen bastama kóterildi. Usynystardyń birazy zańdyq turǵyda bekitildi. Máselen, beıbit jıyndardy ótkizý tártibi ózgerdi, saılaý kezinde partııalyq tizimderge áıelder men jastardyń 30 paıyzdyq kvotasy engizildi. Qazaqstan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige ratıfıkasııalanǵan Ekinshi fakýltatıvtik hattamaǵa qol qoıdy. Iаǵnı ólim jazasyna tyıym salyndy. Sóıtip, «toǵyzynshy terrıtorııa» mundaı jazadan bas tartqan elder qataryna qosyldy. Bul qadamdy Amnesty International sekildi uıymdardyń joǵary baǵalaǵany esimizde.
Balalarǵa qatysty jynystyq qylmystar úshin jaza kúsheıtildi, saıası partııalardy tirkeý mejesi tómendetildi. Saılaý bıýlletenine «Bárine qarsymyn» baǵany engizildi. Saıası partııalardyń májiliske ótý shegi tómendetildi, aýyl ákimderin tikeleı saılaý qolǵa alyndy. Sheteldikterge jerdi satýǵa jáne jalǵa berýge tyıym salyndy. Mine, úsh jyldyń ishinde atqarylǵan jumystardyń alǵashqy legi osyndaı. Resmı málimetke sensek, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde aıtylǵan máseleler boıynsha 100-den astam normatıvtik-quqyqtyq akti qabyldandy.
Saıasattanýshy Samat Nurtaza Ulttyq quryltaıdyń kelesheginen zor úmit kútedi. Onyń aıtýynsha, bul platforma jergilikti halyqtyń máselesin Prezıdentke tikeleı jetkizýge múmkindik beredi. Al saıasattanýshy Baýyrjan Serikbaı Ulttyq quryltaı Qazaqstannyń uzaq merzimdi damý perspektıvalaryn anyqtaıtynyna senimdi.
«Quryltaıda halyqqa tanymal, bedeldi tulǵalar óz oı-pikirin aıtyp qana qoımaı, sheshý joldaryn taýyp, ortaq baılamǵa kelip, Úkimetke usynady. Sol arqyly halqymyzdyń máselelerin sheshý joldaryn usynatyn, túpkilikti sheshimin tabatyn, qoǵamdyq oı-pikir ashyq aıtylatyn jáne olardy naqty iske asyratyn tetikterdiń biri bolady dep esepteımin», deıdi saıasattanýshy.
Qysqasy, dala fılosofııasyna negizdelgen Ulttyq quryltaı «toǵyzynshy terrıtorııanyń» damýyna sony serpin beredi desek qatelespeımiz. Eń bastysy, alda aýqymdy sharýa kútip tur.
