Mysaly, byltyr 10 jyldan astam tatý-tátti ómir súrgen otbasylardyń 34,1 paıyzy, 5 jyldan asa birge turǵan jubaılardyń 26,3 paıyzy ajyrasqan. Al 2 jyldan 4 jylǵa deıin ǵana otbasy qurǵandardyń úlesi – 21,4 paıyz, 1 jyldan keıin ajyrasqandar – 7,8 paıyz, 1 jylǵa jetpeı aıyrylysqandar – 5,5 paıyzdy qurap otyr. Shyntýaıtynda, «bárin biledi» dep sanaıtyn statıstıkamyz osy máselede ońbaı jańylysyp, naqty jaǵdaıdy shynaıy kórsete almaı otyrǵandaı. Sebebi áleýmettik ádildik aıaqqa basylyp, qaı salany bolsyn sybaılas jemqorlyq jaılaǵan burynǵy Qazaqstanda, hám Birinshi Respýblıkada ártúrli sebeppen jalǵan ajyrasý kóbeıip ketken. Zań júzinde aıyrylysqanymen, is júzinde birge turyp jatqan otbasylar sany qansha ekeni bir Allaǵa ǵana aıan. Ásirese áleýmettik osal sanatqa jatatyn tolyq emes otbasy retinde memlekettik baǵdarlamalar boıynsha qoljetimdi páter alý úshin notarıýs arqyly op-ońaı ótirik aıyrylysqanymen, bir shańyraq astynda dám-tuzdary jarasyp turyp jatqan jubaılardyń qatary qalyń kórinedi. Sondaı-aq ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdarda jaýapty qyzmet atqaryp, shirenip júrgen sheneýnikter de otbasylarymen qaǵaz júzinde ajyrasyp qoıýdy qup kóredi eken.
Osy oraıda erterekte bir ákimnen jýrnalıster: «Siz qandaı úıde turasyz?», dep suraǵanda. onyń: «Meniń basybaıly úıim joq. Áıelimniń úıinde turyp jatyrmyn...», dep ózi de ezý tartyp, estigen jurtty da kúldirgeni eriksiz eske túsedi. Shyndyǵynda, bul – kúletin emes, jylaıtyn jaǵdaı. О́ıtkeni bylyqqa belshelerinen batyp júrgen irili-usaqty sheneýnikter alda-jalda ustalyp, temir tordyń arǵy jaǵyna toǵytylatyn kún týa qalsa, barlyq jıǵan-tergeni tárkilenip ketpeýi úshin áıelimen ótirik ajyrasyp, dúnıe-múlkiniń barlyǵyn sonyń atyna jazdyryp qoıatyn bolǵan.
«Jaman ádet juqqysh keledi» demekshi, qýlyqtaryna quryq boılamaıtyn sheneýnikterden qalyspaıtyn josyqsyz kásipkerler de tatý-tátti turyp jatqan jubaılarymen qaǵaz júzinde ajyrasýdy jańa «dástúrge» aınaldyrǵan syńaıly. Mysaly, bir tanysymyz byltyr jeke úıiniń aýlasyna ekken qaraǵaılar men jemis aǵashtaryn sýaratyn qondyrǵylar ornatý úshin osy kásippen aınalysyp júrgen jeke kásipkermen shart jasasyp, oǵan 1,3 mıllıon teńge tólepti. Biraq ol durys jumys istemeıtin eski-qusqy jabdyqtardy ákelip ornata salyp, óz tarapynan jol berilgen aqaýlar tizilip kórsetilgen qabyldaý aktisine qol qoımaı, taıyp turǵan. Sodan ushty-kúıli joǵalǵan josyqsyz kásipkerdi sharq ura izdep taba almaǵan tanysymyz aqyry onyń ústinen astananyń azamattyq ister jónindegi sotyna talap-aryz túsiripti. Arada birer apta ótkende ol: «Josyqsyz kásipkerdi sotta jeńdim. Ol jumsaǵan barlyq shyǵynymdy ósimaqysyn qosyp qaıtaratyn boldy», dep qýana habarlady. Alaıda onyń qýanyshy uzaqqa sozylmady. О́ıtkeni sot sheshimin oryndaýshy birer kúnnen soń: «Siz sottasqan dara kásipkerdiń shotynda bir teńge de joq eken. О́ziniń atyna tirkelgen eshqandaı múlki de joq. Bári – ajyrasyp ketken áıeliniń atyna jazylǵan. О́kinishke qaraı, oǵan qoldanystaǵy zańnama boıynsha eshteńe isteı almaımyz. Bizde ondaı josyqsyz kásipkerler júzdep sanalady...», depti dármensizdik tanytyp. Josyqsyz kásipker, tipti áıelimen zań júzinde aıyrylysqanda enshisine tıgen tórt bólmeli páteriniń jartysyn da ile «ajyrasqan» jaryna syıǵa tartyp, ózi dúnıe-múlikten «quralaqan» qalǵan bolyp shyqty.
Demek quqyq qorǵaý organdary, Úkimet pen Parlament Jańa Qazaqstanǵa «mura» bolyp qalyp otyrǵan jalǵan ajyrasý syndy keleńsiz qubylysty áshkerelep, tamyryna balta shabý úshin qajetti sharalardy qarastyryp, zańdastyrǵany jón bolar. Aıtalyq, jalǵan ajyrasýy alaıaqtyqpen astasyp jatqan josyqsyz kásipkerlerdi erkinsitip qoımaı, jurtqa keltirgen zalalynyń ornyn toltyrý úshin qoǵamdyq jumysqa tartýdan bastap, belgili merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıingi jazalardy nege qarastyrmasqa?!
