Azyq-túlik baǵasyna ıntervensııa kerek

Bizge Ulttyq taýar ótkizý júıesin qurý qajet

Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanovtyń aıtýynsha, jyldyń sońyna deıin Úkimet otandyq aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge óz ónimderin iri saýda jelilerine jetkizýge kómek beretin bastamalardy júzege asyrmaq. Mundaǵy basty maqsat – só­re­lerdi qoljetimdi baǵadaǵy taýarlarmen qamtamasyz etý. Sondaı-aq ústeme­aqylardyń shegin retteý men deldaldar sanyn azaıtý jónindegi sharalar da qolǵa alynbaq.

Onyń aıtýynsha, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin, azyq-túlik ónimderiniń ba­ǵasyn qoljetimdi etý úshin ulttyq ta­ýar ótkizý júıesin qurý qajet. Jo­bany júzege asyrýdyń birinshi kezeńi ótken jyldyń sońynda toqtatyldy. «Bul qar­jylandyrý sharttaryndaǵy ózgeris­­terge jáne MJÁ (memleket-jeke­men­shik áriptestigi) sharty sheńberinde mem­lekettegi mindettemeler deńgeıin qaıta qaraýǵa baılanysty. Al búginde onyń balamaly nusqalary qarastyrylyp jatyr, onyń ishinde jańa ınvestorlardy tartý da josparda bar», deıdi B.Sultanov.

Qysqasy, B.Sultanov basqaratyn mınıstrlik áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýyna jol ber­meý úshin Úkimettiń qoldanystaǵy arse­nalyna jańa tetikterdi qosýǵa ýáde berip otyr.

Azyq-túlik baǵasy shekten shyqsa nemese onyń tapshylyǵy sezile bastasa, oǵan jaýaptylar birinshi kezekte turaqtandyrý qoryna ıek artady. Bul qor – áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń ósýin tejeý úshin qurylǵan memlekettik tetikterdiń biri.

Ekonomıst Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, turaqtandyrý qoryn qurý týraly ıdeıa ınflıasııa des bermeı ketken kezde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasyn naryqtyq baǵadan tómen deńgeıde ustap týra maqsatynda týyndaǵan. Basqasha aıtqanda, ınflıasııa deńgeıin arzan baǵamen satyp alyp, qaıta satý ıntervensııasy.

Azyq-túlik baǵasyn ınterven­sııa­laýdyń quqyqtyq bazasy 2005 jyly qalyptasty. Biraq is júzinde 2015 jyldan bastap qana jumys isteı bastaǵan. Sarapshylar azyq-túlik baǵasyn memleket tarapynan retteý naryq zańyna qaıshy ekenin, arzan baǵamen satyp alǵan ónim túrlerin saqtaıtyn qoımalardyń elde az ekenin aıtady. Sonyń saldarynan kúzde arzan baǵamen alynǵan ónim túrleri aldaǵy kóktemge deıin sapasyn joǵaltyp, tómen baǵamen de satýǵa jaramaı qalyp jatady. Biraq Úkimet soǵan qaramastan forvardtyq satyp alýdy qarjylandyrýdy kóbeıtý kerektigin aıtyp otyr.

Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń paıymynsha, forvardtyq satyp alý tájirıbesi fermerler arasynda úlken suranysqa ıe bolyp, birqatar áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaqtandyrýǵa múmkindik beredi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev turaqtandyrý qorynyń mehanızmderi durys júzege aspaıtynyn, onyń ishki naryqqa áseri tómen deńgeıde ekenin, tipti ol keıbir sheneýnikter úshin tabys kózine aınalǵanyn aıtty.

Sarapshylar da arzan nesıeler arqyly azyq-túliktiń mol qoryn satyp alyp, ony arzan baǵamen saýdaǵa shyǵarý qatelik ekenin jetkizdi. «Saýda núktelerine 100 mlrd teńge arzan nesıe berý ózin-ózi aqtaǵan joq. Muny Memleket basshysy da ashyp aıtty. Prezıdent aıtyp ótkendeı, arzan nesıe birinshi kezekte saýda núktelerine emes, sol ónimdi óndirip otyrǵan fermerlerge kerek», deıdi M.Temirhanov.

Sarapshylar ekonomıka zańdylyǵy naryqtaǵy úılesimdiliktiń saqtalýyn qup kóretinin aıtýdan sharshaǵan emes. Álemdik naryq 2020 jylǵy ishki naryq­taǵy basy artyq qarjyny áli kúnge deıin boıyna sińire almaı jatyr. Sol elderdiń ishinde biz de barmyz. M.Temirhanov aıtyp ótkendeı, ekonomıkaǵa mundaı eksperımentterdiń qajeti joq. «Biz memlekettiń ekonomıkany shekten tys óbekteı berýi ınflıasııany qalypty sheńberden shyǵaryp jiberetinin sol kezde aıtqanbyz. Qazirgi jaǵdaı – sonyń nátıjesi», deıdi M.Temirhanov.

Baǵany qalaı toqtatamyz?

Táýelsiz sarapshy Andreı Chebotarev azyq-túlik baǵasyna baılanysty qa­byl­danǵan sheshimderdiń bári «aspırındik áserge» ǵana ıe ekenin aıtady. Ol sharalar baǵanyń ekpinin basqanymen, qulan-taza «saýyqtyra almaıdy». «Shekten shyqqan ınflıasııany naryq zańy, ekonomıkadaǵy úılesimdilik qana retteı alady. Basqasha aıtqanda, naryqtaǵy artyq aqshany «syrtqa shyǵarmaıynsha», ınflıasııa óse beredi. Ekonomıkada aqsha massasy men shyǵarylyp otyrǵan ta­ýar kóleminiń arasynda teńdik saqtalýy kerek. Úkimet tarapynan qabyldanyp jatqan ımperatıvti tyıymdardyń sońy taýar tapshylyǵy men kóleńkeli ekonomıkaǵa jol ashýy ábden múmkin. Baǵany ustap turýǵa bolady. Biraq onyń da ýaqyty shekteýli ekenin bárimiz bilemiz. Sol sebepti ınflıasııaǵa áser etip otyrǵan faktorlar Ulttyq bank, Úkimettiń ekonomıkalyq blogy tarapynan naqtylanýy kerek», deıdi sarapshy.

Qazir ishki naryqtaǵy ınflıasııalyq qysymǵa áser etip otyrǵan syrtqy faktorlar ǵana emes, ishki faktorlar týraly da ashyq aıtylýy kerek. О́tken 2021 jyly elde ınflıasııa órship turǵan kezde álemdik azyq-túlik ındeksindegi ózgeristerge nazar aýdarý qajettigi aıtyldy, endi rýbl baǵamyna silteme jasa­lyp jatyr. Sarapshynyń baıandaýyn­sha, munyń bári – aıtyla-aıtyla aqjemdenip ketken taqyryptar. 2016 jyly joǵaryda aıtylǵan ındekster álemde jaqsy jaǵyna ózgerdi, biraq bizge áser etpedi. Osy jyldyń naýryz aıynda munaı qymbattap, dollar 500 teńgeden 430 teńgege deıin arzandady. Bul da bizdiń baǵaǵa áser ete alǵan joq.

Dúnıejúzilik bank bıylǵy sáýirde azyq-túlik baǵasy 23-30 paıyzǵa qym­bat­taıtynyn, shıkizat baǵasynda asa kóp ózgeris bolmaıtynyn aıtqan. Salys­tyrý úshin aıtsaq, 2021 jyly mıne­raldy resýrstar baǵasy eki esege, azyq-tú­lik 31 paıyzǵa qymbattaǵan bolatyn. Tyńaıtqyshtardyń 30 paıyzy – Re­seı men Ýkraınanyń úlesi. Eki el arasyn­daǵy saıası teketiresten mıneraldy tyńaıt­qyshtar baǵasy 100 paıyzǵa qymbattaǵan. Bizdiń bul segmenttegi úlesimiz 15 paıyzdan endi asty. О́zgesi – ımport.

2021 jyly pestısıdterdiń qunyn sýbsıdııalaý baǵdarlamasy esebinen 27,9 mln ga alań hımııalyq jolmen óńdeldi, 16,6 mln lıtr pestısıdter sýbsıdııalandy. Jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetterden 32,3 mlrd teńge (jergilikti bıýdjet – 30,3 mlrd teńge, respýblıkalyq bıýdjet – 2 mlrd teńge) bólindi.

2022 jyly jergilikti atqarýshy organdardyń deregi boıynsha 695 myń tonna deńgeıinde mıneraldy tyńaıt­qyshtardy engizý josparlanyp otyr, bul 2021 jyldyń qorytyndy kór­setkishinen 68,5 myń tonnaǵa kóp. 2022 jylǵa oblystardyń jergilikti bıýd­­jetterinde tyńaıtqyshtardy sýbsı­dııalaýǵa 26,8 mlrd teńge kózdelgen. Mu­nyń bári ónimniń ózindik qunyna áser etedi.

A.Chebotarevtiń aıtýynsha, biz ınflıasııany Reseıden jáne álem elderinen «ımporttap» jatyrmyz. Qazir rýbl men teńge dálizinde 1 rýbl 9 teńgeden asyp ketti. Bul faktor eki el arasyndaǵy kapıtal aınalymyna áser etip,  ımport-eksport qyzmetimen aınalysatyn treıderlerdiń jumysyn qıyndatady.

Aınalyp kelgende, baǵany ákimshilik jolmen turaqtandyrýdyń asy tıimdi emes ekenin sarapshylardyń bári ashyq aıtyp otyr. Úkimettiń ekonomıkalyq blogy, oblystyq, aýdandyq deńgeıdegi memlekettik mekemeler bul máseleni kóterme-taratý ortalyqtaryn salý arqyly sheshiletinine senimdi. Al sarapshylar bolsa, óńirlerde qyzmet kórsetip otyrǵan birneshe jeke kóterme-taratý ortalyqtary óz jumysy barysynda birqatar qıynshylyqtarmen betpe-bet qalyp otyrǵanyn aıtyp otyr.

Úkimet ónimdi fermerden satyp alǵan baǵadan tómen sata almaıtyny, al fermerdiń úkimettiń qas-qabaǵyna qarap, ónimdi ózindik qunynan tómen baǵaǵa satpaıtyny belgili. Bul – naryq zańy. 2022 jyly azyq-túlik baǵasy mıneraldy resýrstar baǵasynan qymbattap ketkenin joǵary aıttyq.

Álemniń qazirgi problemasy – halyqty ashyqtyryp almaý

Halyqty ashyqtyryp almaý prob­lemasynyń bizge de qatysy bar. Reseı shekarany jaýyp qoıǵany sol eken, qant daýy bizdi de oılandyryp qoıdy.

Ekonomıst-taldaýshy Denıs Krı­vo­sheev bizben áńgimesinde kóterme-saýda ortalyqtarynyń mártebesi, qyzmetine qatysty normatıvtik quqyqtyq baza­nyń joqtyǵy, memlekettik, jergi­likti atqarýshy organdary men aýyl­sha­rýashylyq taýar óndirýshileri jáne jeke qosalqy sharýashylyqtary arasyn­da ózara is-qımyldyń bolmaýy qym­ba­t­shylyqtyń aldyn alýǵa kedergi keltirýi múmkin ekenin aıtyp berdi.

Sodan keıingi nazar aýdaratyn ekinshi másele – taýar óndirýmen aınalysatyn fermerlerdi qosymsha qun salyǵynan bosatý máselesin, forvardtyq kelisim-sharttarmen satyp alý tetigin pysyqtaý men aınalym qarajat bólýdi qarastyrý. Munyń bári taýar óndirýshi men satyp alýshy arasyndaǵy baılanystardy ońtaılandyrady.

«Kóterme bólshek saýda ortalyqtary týraly másele áli joba kúıinde ekeni aıtylyp jatyr. Al kúzde usynylatyn jobanyń qandaı baǵytqa basymdyq beretinin bilmeımiz. Bizge qazir mańyz­dysy – fermerdiń bıylǵy ónimin ótkizip, keler jylǵa qor jınap alý. Qazir Alma­tydaǵy keıbir bólshek saýda bazarlaryna taýardy kóterme baǵamen satý jaǵy jeńildegenin baıqap júrmiz. Túrkistannyń fermerleriniń kelisin 60 teńgeden ótkizgen qarbyzy bazarlarda 100 teńgeden satylyp jatyr. Eger aradaǵy kózge kórinbeıtin deldaldardy joısaq, bul baǵa 70 pen 100 teńgeniń aınalasynda bolýy ábden múmkin. Aradaǵy 10 teńge aıyrmashylyq fermer men satýshynyń paıdasyna qalady», deıdi D.Krıvosheev.

Onyń sózine qaraǵanda, bizge ınflıasııa sút, et ónimderi qaptamasy, polımer ónimderi arqyly da kelip jatyr. О́tken aptada el ishindegi sút ónimderin shyǵarýmen aınalysatyn zaýyttar shıkizattan emes, polımer qaptamalardyń jetkiliksizdiginen jumys toqtap qalýy múmkin ekenin aıtty. Sondyqtan sarapshy baǵamen kúreste tar sheńberde baılanyp qalmaı, jan-jaqty sharalardy qarastyrý kerektigin atap ótti. Úkimet birinshi kezekte polımer talshyǵyn ózimizde óndirý máselesin qolǵa alýy kerek. Sol kezde qaptama máselesi de sheshiledi, zaýyttar da toqtamaıdy.

Sarapshynyń pikirinshe, biz ınflıasııany ımperatıvtik (ákimshilik) jolmen retteı almaımyz. Kúni erteń kóterme saýda ortalyqtary salynǵan kúnniń ózinde sońǵy túıindi taýardy óndiretin usynýshy tarap sheshedi. Saýda ortalyqtaryn salyp qoıyp, olardy ortalyqtan baqylaý múmkin emes. Oǵan ónim sapasyn tekseretin mamandar kerek. Qysqasy, bul ortalyqtyń jumysy táýlik boıy saǵat tilindeı toqtamaı, sartyldap jumys istep turýy kerek. «Qazirgideı azyq-túlik tapshylyǵy qatty sezilip turǵan kezde satyp alýshylardyń básekelesteri jetedi. Basqasha aıtqanda, Úkimetke báseke ishten de, syrttan da tabylady. Sol sebepti Úkimet taýar sa­typ alý úshin qordyń kapıtalyn barynsha kóbeıtý kerek. Eger onyń bıýd­jeti az bolsa, ónim taǵy da azyq-túlik treı­derleri arqyly shetelge asyp ketedi. Sebebi Qazaqstanda jınalǵan kókónis ónimderiniń tek jartysy ǵana ishki naryqqa, ózgeleri О́zbekstan nemese Reseı arqyly shetelge ketedi degen aqparat bar. Bul jol «kóleńkeli» tásilge áldeqashan kóshkeni jasyryn emes. Úkimetke kóterme saýda ortalyqtaryn ashsaq, ınflıasııany jeńemiz dep bosańsyp ketýge bolmaıdy», dep sózin túıindedi D.Krıvosheev.

ALMATY