Taıaýda OPEK elderi men onyń odaqtastary shıki munaı óndirýdi kúnine 100 myń barrelge ulǵaıtýǵa kelisti. Salystyrmaly túrde bul – óte az. Buǵan deıin «úlken jetilik» jıynynda «qara altyn» óndirisi kólemin 600 myń barrelge ulǵaıtýǵa kelisken-di. Muny sarapshylar AQSh prezıdenti Djo Baıdendi qorlaý dep baǵalady.
Jańa kelisimniń álemdegi munaı baǵasyna áser etýi ekitalaı. О́ıtkeni ony shyǵarý kólemi álemdik naryqtyń 0,1 paıyzyn ǵana quraıdy. Máselen, byltyr álemde kúnine 77 mıllıon barrel ónim óndirildi. Qazirgi tańda OPEK elderi álemdik eksporttyń 30 paıyzyn, ıaǵnı 28 mıllıonǵa jýyq shıki munaı shyǵarady.
О́tken aptada Reseı jáne OPEK+ elderiniń mınıstrleri jabyq beınekonferensııa uıymdastyrǵan-dy. Soǵan sáıkes, óndiris kólemi qyrkúıekten bastap 100 myń barrelge ulǵaımaq.
Eurasia Group-tyń energetıka, klımat jáne turaqtylyq jónindegi basqarýshy dırektory Raad Alkadırı mundaı qadamnyń mańyzy joq ekenin alǵa tartady. «Fızıkalyq turǵydan alǵanda, bul eshteńe emes. Saıası turǵydan qarasaq, muny qorlaý dep aıta alamyz», deıdi ol.
OPEK sheshiminen keıin Brent markaly munaı baǵasy barreline 3 dollarǵa qymbattap, 102 dollarǵa deıin kóterildi. Sodan keıin birtindep tómendedi. OPEK-tiń ózi mundaı qadamdy saqtyq áreketi retinde sıpattap otyr. Sondaı-aq óndiris kólemin bir demde kóbeıtýge múmkindik joq ekenin alǵa tartady. Munyń taǵy bir sebebi retinde munaı salasyna uzaqtan beri ınvestısııa salynbaǵanyn, kompanııalar qýatynyń azaıǵanymen baılanystyrady. Osy oraıda, qosymsha qarjynyń quıylmaýy jańa munaı ken oryndaryn zertteýge kedergi keltiretinin, 2023 jyly da «qara altynnyń» tapshy bolatynyn málimdedi.
Bul munaı naryǵy degen jaryqtyqty túsiný qıyn. Onyń baǵasy arzandasa da, qymbattasa da eshkimge jaqpaıdy. Esterińizde bolsa, koronavırýs pandemııasy kezinde «qara altynnyń» quny kúrt tómendegen edi. «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten tartqandaı» bolyp, 2020 jyly naýryzdyń basynda Reseı OPEK+ kelisiminen shyǵyp ketti. Kreml munyń sebebin Saýd Arabııasynyń óndiris kólemin azaıtý týraly talabyn basyný dep qabyldaǵanymen túsindirdi. Reseıdiń áreketine shamdanǵan arabtar da qarap jatpaı, óndiris kólemin kóbeıtetinin málimdedi. Osylaısha, pandemııa saldarynan qaltyrap turǵan «qara altyn» baǵasy quldyrady.
Munaıdyń baǵasy arzandaýy oǵan táýeldi búkil elge ońaıǵa soqqan joq. Tipti AQSh-ta «qara altynnyń» quny arzandap-arzandap, aqyry mınýsqa kirip ketti. Aqyry Reseı de, Saýd Arabııasy da sabasyna túsip, baǵany retteýge kelisken. Naýryzda OPEK+ kelisiminen shyǵyp ketkennen keıin Kreml munaı óndirisin 11 mln barrelge deıin jetkizetinin málimdegen.
Osydan keıin OPEK+ músheleri baǵany qaıta kóterýge kómektesý úshin óndiristi kúnine 10 mıllıon barrelge qysqartýǵa kelisti. 2021 jyldyń maýsymynda shıki munaıǵa suranys qalpyna kele bastaǵanda, uıymǵa múshe elder eksport kólemin birtindep arttyra bastady. Álemdik naryqqa táýligine qosymsha 400 000 barrel munaı shyǵardy. Bıylǵy shilde jáne tamyz aılarynda 600 000 barrelge kóbeıtti. Endi, qyrkúıekke qosymsha 100 000 shyǵarady.
Sarapshylar baǵanyń ósimi pandemııaǵa deıingi kezeńdegi suranystyń qanaǵattandyrylmaı otyrǵanymen baılanystyrady. Qazirgi tańda OPEK+ eksport kólemin ulǵaıtqanymen, 2020 jyldyń kóktemindegi mólsherden eki mıllıon barrelge az.
«Qara altynnyń» qymbattaýyna Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi de áser etti. Naryqtaǵy dúrbeleń saldarynan shıki munaıdyń baǵasy barreline 100 dollardan asyp ketti. Osylaısha, janarmaı quny aıtarlyqtaı ósti. Ras, Eýropalyq odaq jáne AQSh Reseıge sanksııa salǵanymen, áli kúnge deıin atalǵan eldiń munaıy men gazyn tutynyp otyr. Eýropalyq odaq jyl sońyna deıin Reseı munaıynan múldem bas tartpaq. Bul onsyz da quny qymbat ónimniń baǵasyn túsirýge kedergi keltiredi.
Buǵan basy qatqan batys elderi máseleni sheshý úshin OPEK-ke múshe, «qara altyndy» kóp óndiretin elderge saýyn aıta barǵan-dy. Buǵan deıin AQSh prezıdenti Djo Baıden Taıaý Shyǵys elderine saparmen baryp, álemdegi basty munaı eksporteriniń biri – Saýd Arabııasy basshysymen kezdesti. Eń qyzyǵy, buǵan deıin Aqúı basshysy Muhammed bın Salmandy aıyptap, múldem jolyqpaımyn degen edi. Biraq «qara altyn» tapshylyǵy ony oıynan aınytqan sekildi.
Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson da Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikterinen óndiristi arttyrýdy suraǵan. Biraq jaǵymdy jaýap alǵan joq.
«Saýdııa men BAÁ óndiris kólemin arttyrýǵa qýaty jetedi. Biraq olar óz betinshe mundaı qadamǵa barýdan bas tartyp otyr. О́ıtkeni olar batystyń óktemdik tanytqanyn qalamaıdy. Atalǵan eki memleket suranys pen usynys arasyndaǵy alshaqtyq azaıyp kele jatqanyn alǵa tartyp, qazirgi qymbat baǵa munaı satyp alýshylardyń áreketi dep esepteıdi», deıdi Energetıka ınstıtýtynyń ókili Keıt Dýrıan.
Degenmen basqa OPEK+ elderi óndiristi ulǵaıtýǵa baryn salyp jatqan kórinedi. Argus Media-nyń bas ekonomısi Devıd Faıf Nıgerııa men Angola sekildi óndirýshiler kúnine bir mıllıon barrel munaı óndirýge talpynyp jatqanyn aıtady.
«Investısııa pandemııa kezinde quldyrady. Ári keıbir jaǵdaıda munaı qondyrǵylary durys ustalmaǵan. Endi olar óndiristiń ósýin tolyǵymen qamtamasyz ete almaıtyny anyqtaldy», deıdi ol.
BBC arnasynyń habarlaýynsha, basty eksporterlerdiń óndiris kólemin ulǵaıtpaýy Reseımen tıimdi qarym-qatynas ustaýyna baılanysty. «OPEK+ Reseıdiń tilegin de qurmetteýi kerek. О́ıtkeni alıanstaǵy eki úlken seriktestiń biri», deıdi agenttik. Crystol Energy-diń basshysy Kerol Nakldiń sózine súıensek, Reseıdiń úshin munaı baǵasy osyndaı deńgeıde qalǵany kerek.
«OPEK Reseımen jaqsy qarym-qatynasta qalýdy kózdeıdi. Sondyqtan olar byltyr jasaǵan kelisimdi saqtaıdy. Endeshe, qyrkúıekten bastap shıki munaı óndirisi azdap qana kóbeıedi», deıdi ol.
BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh te álemdegi ahýalǵa baılanysty pikir bildirdi. Ol munaı-gaz kompanııalarǵa arnaıy salyq salýǵa shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, «qara altyn» óndiretin kompanııalardyń daǵdarystan paıda tabýy jónsiz. Bas hatshynyń alańdaýyna negiz bar. Álemdegi tórt eń iri energetıkalyq kompanııalar – Exxon, Chevron, Shell jáne TotalEnergies sońǵy toqsanda shamamen 51 mıllıard dollar tabys tapqan. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńindegi tabysynan eki esege jýyq kóp.
«Mundaı shekten shyqqan ashkózdik jalǵyz ortaq úıimizdi qıratyp, eń kedeı jáne eń osal adamdarǵa zardabyn tıgizedi. Men búkil eldi osy shamadan tys paıdaǵa salyq salýǵa jáne qarajatty qıyn ýaqytta eń osal adamdardy qoldaýǵa paıdalanýǵa shaqyramyn», dedi A.Gýterrısh.
Gýterrısh myrza energetıka baǵasynyń joǵarylaýynyń saldary aýqymdy bolatynyn eskertti. О́ıtkeni qymbatshylyq saldarynan shartaraptyń túkpir-túkpirindegi turǵyndar zııan tartpaq.
«Kóptegen damýshy el qaryzǵa batyp, qarjyǵa qol jetkize almaı, koronavırýs pandemııasynan qutyla almaı jatqanda bul odan ári jaǵdaıdy ýshyqtyrýy múmkin. Qazirdiń ózinde búkil elge áser etetin ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası tóńkeris tolqynynyń belgilerin kórip otyrmyz», dedi A.Gýterrısh.
О́tken aıda Ulybrıtanııa energetıka salasyndaǵy kompanııalarǵa 25 paıyzdyq salyq salýdy maquldady. El úkimetiniń paıymdaýynsha, turǵyndardyń energııa tólemderin óteýge kómektesýge qajet 25 mıllıard fýnt sterlıng jınaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq Italııa da osyndaı qadamǵa barǵan. Biraq Fransııa budan bas tartty.
