– Qurmetti Qanat Esmuhanuly, siz Qazaqstannyń bolat magıstralinde 40 jyldaı eńbek etip, aýqymdy ózgeristerdiń kýágeri boldyńyz. «QTJ» UK» AQ-nyń qurylǵannan bergi basty jetistikteri retinde neni aıtar edińiz?
– Temirjolshylardyń táýelsizdik jyldarynda el ekonomıkasynyń qalyptasýy men damýyna qosqan orasan zor úlesin eń basty jetistik dep bilemin. Qazaqstan temirjolshylary osy jyldar boıy qosalqy bólshekter men jınaqtaýshy buıymdardy syrttan ákelýge 100 paıyzǵa jýyq táýeldi ekenine qaramastan, TMD elderindegi eń tómengi qyzmet tarıfteriniń birin usyna otyryp, jolaýshylar men halyq sharýashylyǵy júkterin turaqty tasymaldaýdy qamtamasyz etip keledi.
Árıne, kompanııanyń ótken kezeńdegi basty jetistikteriniń biri – ishki jáne transqurlyqtyq tasymaldaýlar úshin eń qysqa qashyqtyqty qamtamasyz etken jalpy uzyndyǵy 2,5 myń shaqyrymǵa jýyq jańa temir joldyń salynǵany. Bul jahandyq logıstıkalyq tizbekke kirigýge jáne halyqaralyq tranzıttik júk aǵynynyń bir bóligin qazaqstandyq baǵyttarǵa qaıta baǵdarlaýǵa múmkindik berdi. Sonyń nátıjesinde tasymaldaý kólemi aıtarlyqtaı ósti. О́tken jyly negizgi óndiristik kórsetkish – paıdalaný júk aınalymy boıynsha biz Qazaqstan táýelsizdigi jyldaryndaǵy tarıhı maksımýmǵa qol jetkizdik. 2021 jyldyń qorytyndysynda ol 239 mıllıard tonna-kılometrdi qurasa, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta 120 mlrd tonna-kılometrge jetti. 127 mıllıon tonnaǵa jýyq júk jóneltildi. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 5 paıyzǵa joǵary.
Tranzıttik tasymaldaýda da kózdegen mejemiz eńserildi – 2021 jyly Qazaqstan arqyly mıllıonnan astam júk tıelgen konteıner ótti.
Otandyq temir jol mashınajasaý salasynda aýqymdy jobalar júzege asyryldy – elektrovozdardy, teplovozdardy jáne jolaýshylar vagondaryn shyǵaratyn zaýyttar salyndy, qajetti ınfraqurylym nysandary boı kóterdi, sonyń ishinde elordada jańa «Nurly jol» temir jol kesheni iske qosyldy.
– Shilde aıynyń basynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev QTJ-ny keń aýqymdy jańǵyrtýdy tapsyrǵany belgili. Taıaý arada ne nársege basa kóńil bólýdi josparlap otyrsyzdar?
– Memleket basshysy kompanııany transformasııalaý, onyń logıstıkalyq múmkindikterin ulǵaıtý jóninde naqty tapsyrmalar berdi. Qazir biz osy baǵytta Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligimen birlese jumys istep jatyrmyz.
Kompanııa otandyq kásiporyndardyń ónimderin el ishinde jáne eksportqa basty tasymaldaýshy bolyp qalyp otyr. Árıne, logıstıka salasyndaǵy quzyretterimizdi damytý, tranzıttik tasymaldaýdy ulǵaıtý, balama joldardy izdeý jáne qazaqstandyq kásiporyndardyń jańa ónim ótkizý aımaqtaryn ıgerýine kómektesýimiz qajet. Osyǵan baılanysty «QTJ» UK» AQ-nyń sheshimder qabyldaý, kórshiles temir jol ákimshilikterimen, kólik kompanııalarymen jáne kásiporyndarymen seriktestik qarym-qatynastardy nyǵaıtý jáne taǵy basqalar turǵysynda jańa quzyretteri bolatyny sózsiz. Úlken sharalar kesheni josparlanyp otyr. Qazaqstan ishindegi jáne odan tys jerlerdegi túıisý toraptaryn, shekaralardan, termınaldardan bastap bári damıtyn bolady. Sonyń ishinde Kaspıı teńizindegi porttarymyz da bar.
– Osydan birneshe jyl buryn kompanııa asa aýqymdy ózgeristerdi bastan keshirgen edi. Sonda «QTJ» UK» AQ-ty basqa kólik túrlerimen biriktirip, iri kólik-logıstıkalyq holdıngke aınaldyrý mindeti qoıylǵan bolatyn. Nege olaı bolmaı qaldy?
– EO-QHR-EO arasyndaǵy alǵashqy konteınerlik poıyz Qazaqstan arqyly ótip, damı bastaǵanda bizde tranzıtpen jumys isteýde QTJ-nyń yqpalyn kúsheıtýge, porttarda, túpki pýnktterdegi termınaldarda konteınerlik habtar salýǵa qatysýǵa baǵyttalǵan aýqymdy baǵdarlamalar paıda boldy. Kompanııamyzǵa áýejaılar, porttar, «Qazavtojol» basqarýǵa berildi. Munyń bári Qazaqstannyń kóliktik múmkindikterin barynsha paıdalaný maqsatynda jasaldy. Alaıda sol kezde Kólik mınıstrligi taratylyp, osy aýqymdy ózgeristerdiń barlyǵy vıse-mınıstr men Kólik komıteti deńgeıinde ǵana qadaǵalanyp otyrdy. Munyń ózi, árıne, keıbir qıyndyqtardy týǵyzdy. Sol jyldary ketken barlyq qatelik eskeriledi dep úmittenemin.
– Biraq Qazaqstanda Kólik mınıstrligi áli joq qoı. Aıtpaqshy, ony qurý máselesin salanyń baıyrǵy mamandary udaıy kóterip júr...
– Men olarmen kelisemin. Qazaqstan – ulan-ǵaıyr memleket. Temir jol salasynda aýqymdy jobalar júzege asyrylýda, qanshama avtomobıl joldary salynýda, avıasııa men porttar da damyp jatyr. Bul – óńirlerdiń ózara baılanysy, kórshilermen qarym-qatynas. Meniń oıymsha, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń kólik salasyndaǵy qajetti normatıvtik-quqyqtyq retteý jumysyn tolyq kóleminde atqarýǵa murshasy joq.
Bizde kólik salasynyń damýyn jedeldetýdiń ornyna, kerisinshe, tejeıtin, tipti keı tusta ony toqtatyp tastaıtyn kóptegen zańnamalyq norma bar. Kólik mınıstrligin qurýdyń nátıjesinde Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn júzege asyrý jeńildep, kólik strategııasy tezirek qabyldanar edi dep oılaımyn. Bul – zaman talaby. Sondyqtan bul másele kóp keshikpeı sheshimin tabady dep senemin.
– Qazirgi geosaıası jaǵdaı kompanııanyń jumysyna qalaı áser etip otyr?
– Geosaıası jaǵdaı aımaqta jańa jaǵdaıdy týdyryp otyr. Búgingi tańda kóptegen dástúrli tasymaldaý baǵyttary ózgerip jatyr. Álbette, bizdiń júk jóneltýshilerimizge óz taýarlaryn ótkizetin naryqtardy, sondaı-aq Shyǵystan Batysqa jáne kerisinshe jetkizý joldaryn tez tabý qıyn. Sondyqtan QTJ aldynda logıstıkany damytý jáne jańa balama joldardy izdestirý mindeti tur. Qazir kim jaqsy da senimdi tasymaldaý baǵytyn usynsa, júk te, tranzıt te, tabys ta soniki bolady.
Mysal úshin, Reseı men Ýkraınadaǵy jaǵdaı bıylǵy jyly eki mıllıon tonnadan astam qazaqstandyq eksporttyq júkti tasymaldaý baǵytyn Reseı porttarynan Latvııa porttaryna (Ventspıls, Rıga, Lıepaıa) qaraı ózgertýge ákeldi.
Biz Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdaryn (THKB) damytý boıynsha sharalar qabyldap jatyrmyz. THKB boıynsha tek qazaqstandyq júkterdi tasymaldaý áleýeti jylyna tórt mıllıon tonnadan astam dep baǵalanady. Qytaı-Eýropa Soltústik baǵytynyń logıstıkalyq operatorlary da ózderiniń júk kólemderin osy baǵytqa aýystyra alady. Alaıda júk ótkizý qabileti men tarıfterdiń básekege qabilettiligi máselesi qıyn bolyp tur.
Sanksııalyq shekteýler alynyp tastalǵan jaǵdaıda Iran tasymaldaýdy damytýdyń taǵy bir mańyzdy baǵytyna aınalýy múmkin. Onyń qolaıly geografııalyq jaǵdaıy, álemdik muhıtqa shyǵý múmkindigi júk jóneltýshilerge Túrikmenstan men Iran arasyndaǵy qurlyqtyq temir jol shekara ótkelderi – Akıaıla Sarahs jáne odan ári Irannyń Bandar-Abbas porty arqyly, sondaı-aq Aqtaý portynan Irannyń Anzalı jáne Amırabad porttaryna shyǵý arqyly Parsy shyǵanaǵy elderiniń, Úndistannyń, Pákistannyń naryqtaryna shyǵýdy qoljetimdi ete alady.
Biz ırandyq jáne túrikmendik seriktesterimizben logıstıkany jáne júk tasymaldaýdyń tarıftik sharttaryn ońtaılandyrý jumysyn júrgizip jatyrmyz. Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Iran arqyly júk tasymaldaý baǵyttaryn da pysyqtaýdamyz.
– Búginde mynadaı mańyzdy jobalardy júzege asyrý QTJ-nyń kún tártibinde tur: «Dostyq-Moıynty» ýchaskesin jańǵyrtý, Almaty qalasyn aınalyp ótetin joldy jáne Maqtaaral-Darbaza jolyn salý. Buǵan qosa, jaqynda Qytaımen shekarada jańa Baqty-Aıagóz shekaralyq temir jol ótkelin salý múmkindigi qarastyrylǵany belgili boldy. Mundaı sheshimdi qabyldaý sebebi nede?
– Qazir biz Qytaıǵa baǵyt alǵan otandyq jáne tranzıttik júk tasymalynda tejeý baryn kórip otyrmyz. Sebebi eki túıisý stansasynyń óńdeý qabileti, ásirese Qytaı jaǵynda qazirdiń ózinde tolyq iske asyrylyp tur. Al biz jaqtan osy stansalarǵa kirme joldardyń, ásirese Dostyq stansasyna kirme joldyń ótkizý qabileti tolyq paıdalanylýda. Sondyqtan úshinshi túıisý torabyn suranys týyndady.
Reseı men Belarýstiń júk jóneltýshileri Qazaqstan arqyly tranzıtpen jylyna 20 mıllıon tonnaǵa deıin júk jóneltýge daıyn. Sanksııalar alynatyn-alynbaıtynyna qaramastan, júk aǵyny turaqty túrde qamtamasyz etiledi. О́ıtkeni olardyń bir bóligi berik kelisimsharttarǵa qol qoıýǵa nıet bildirip otyr.
Álbette, bul, eń aldymen, biz qazir tejeýge májbúr bolyp otyrǵan qazaqstandyq júk jóneltýshilerge, eksporttaýshylarǵa paıdaly bolmaq. Olar óz júkterin jańa baǵyt boıynsha jóneltýge múmkindik alady. Meniń oıymsha, bul Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyna da, kórshilerimiz – Reseı Federasııasymen jáne Qytaımen júk aınalymyn arttyrýǵa da serpin bere-
di.
Qazir Reseı júk aǵynynyń baǵytyn Azııaǵa qaraı ózgertýine baılanysty basqa túıisý toraptaryn ashý jóninde Qytaımen belsendi kelissózder júrgizýde. Taýar aınalymynyń bul ósimi ınfraqurylymmen qamtamasyz etilýi kerek. Sondyqtan Baqty – Aıagóz shekara ótkelin ashý – qajettilik. Onyń ústine, bul óńirde halyq tyǵyz ornalasqan, aýyl sharýashylyǵy jaqsy damyǵan. Bul joba Aıagóz jáne Úrjar aýdandarynyń damýyna septigin tıgizbek.
– Siz jeke tasymaldaýshylardyń magıstraldyq temir jol jelisiniń qyzmetin paıdalanýyna ruqsat berýge qalaı qaraısyz? Temir jol kóligi salasynda básekelestik qajet pe, álde qajet emes pe?
– Biz básekelestikke qarsy emespiz. Alaıda júk temir jol tasymalynyń básekege qabiletti tetikterin jasaý úshin júıeli sharalar qajet. 2018 jyly jeke tasymaldaýshylar osy naryqqa qanatqaqty rejimde qol jetkizgen kezde, bizge olar ózderiniń júk kólemin jańa kásiporyndardan, avtomobıl kóliginen jáne taǵy basqalardan tartady degen ýáde berilgen-di.
Alaıda qazir olaı bolmaǵanyn kórip otyrmyz. Jeke tasymaldaýshylardyń kópshiligi júk alýshylarmen de, júk jóneltýshilermen de jeń ushynan jalǵasqan kompanııalar bolyp shyqty. Olar tabysy mol baǵyttar men tasymaldy ǵana tańdap alady. Biraq jeke tasymaldaýshylardy qyzyqtyrmaıtyn, úlken áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy bar baǵyttar da bar ǵoı. Sondaı tabys ákelmeıtinniń bári QTJ-ǵa qaldyryldy. Biz ulttyq kompanııa retinde mundaı tasymal túrlerin eshqandaı jeńildiksiz, qarjylyq shyǵynmen oryndap kelemiz. Muny teń jaǵdaı dep aıtý qıyn. «QTJ – Júk tasymaly» JShS-nan júk aınalymynyń 3-4 paıyzyn ǵana ala otyryp, jeke tasymaldaýshylar onyń paıdasynyń 10 paıyzǵa deıinin tartyp aldy.
Bizge Eýropanyń tájirıbesin mysalǵa keltirgende, bizdiń jumys kólemimizdiń 80 paıyzǵa jýyǵy júk tasymaly ekenin, al olarda 70 paıyzdan astamy jolaýshylar tasymaly ekenin túsiný kerek. Sondyqtan Eýropamen salystyrý durys emes. Buǵan qosa, eýropalyq temir jol kompanııalary memleketten úlken dotasııa alady. Olardyń qarjylyq jaǵdaıy kóbinese dotasııaǵa baılanysty. Al Polshada úsh jeke tasymaldaýshynyń bolýy Brest stansasynan (Belarýs) poıyzdardy bergen kezde qıyndyqtar týǵyzady.
Aıtpaqshy, eń jaqyn seriktesterimiz – Reseı men Qytaı toraptarda keptelisterdiń aldyn alý úshin jeke tasymaldaýshylardan góri ulttyq kompanııamen jumys isteýdi yńǵaıly kóredi. Meniń oıymsha, bizdiń elimizdiń aýmaǵy arqyly tasymaldaý aýqymyn eskere otyryp, Reseıdegi sııaqty, ulttyq operatorǵa tranzıttik tasymaldyń aıryqsha quqyǵyn berý qajet.
Jeke tasymaldaýshylardyń (tarmaq ıeleri, júk jóneltýshiler, júk alýshylar jáne jaı uıymdar) lokomotıvteri bar ekenin eskere otyryp, olardy ınfraqurylymǵa jiberýdiń Biryńǵaı erejesin ázirleý qajet.
Bul Ereje túsinikti jáne ashyq bolýy, tasymaldaý prosesine qatysýshylardyń – taraptardyń mindettemelerin naqty reglamentteýi qajet. Eshqandaı jeke qarym-qatynasqa táýeldilik bolmaýy kerek. Sonda tasymal operatorlary naryǵy da, ulttyq tasymaldaýshy da durys damyp, naryqtyq qatynastarda birin-biri tolyqtyra túsetin bolady.
– Jolaýshylar tasymalyna kelsek, halyqty tolǵandyratyn máseleniń biri – eskirgen vagondardy jańalaryna aýystyrý jaıy. Vagon parkin jańartý josparlaryńyz qandaı?
– 2010 jyldan 2021 jylǵa deıin 1 100-den astam jańa vagon satyp alyndy, onyń 600-den astamy – «Talgo». Jyljymaly quramdy jańartý strategııasyna sáıkes 2020-2029 jyldar aralyǵynda taǵy 500-den astam jolaýshylar vagony satyp alynady.
Bul rette qazirgi jaǵdaıdy túsindire ketý kerek. Kezinde «Talgo» vagondaryn satyp alý jáne jetkizý boıynsha jaqsy josparymyz bar edi. Biz olardy Qazaqstanda shyǵarý isin ıgerip, ulttyq tasymaldaýshynyń qajettiligi úshin osyndaı 1000-nan astam vagondy qurastyrýǵa tıis edik. Ázirge 670-i qurastyryldy, taǵy 62-si qurastyrylatyn bolady. Iаǵnı, barlyǵy 730 vagondy qurastyryp, sonymen mundaı vagondar óndirisin toqtatamyz.
Jańa jolaýshylar vagondaryn jetkizý boıynsha tender ótkizilip, ony shveısarııalyq Stadler kompanııasy jeńip aldy. Qazirgi ýaqytta shart jasasý boıynsha kelissózder júrgizilýde. Sol shartqa sáıkes jańa vagondardy jetkizý 2024 jyldyń sońynda bastalýy kerek. Osylaısha, aıtarlyqtaı parkte – 500-den asa jańa vagon bolady. Shveısarııalyq seriktesterimiz Qazaqstanda vagondardy qurastyrý kezinde kem degende 35 paıyzdyq jergiliktilendirýdi qamtamasyz etýge ýáde berip otyr.
– Uıymshyl ujym – barlyq mindetti tabysty sheshýdiń kepili, al adamdar kez kelgen kompanııanyń eń qundy kapıtaly bolyp sanalady. QTJ-da olardyń ózderiniń áleýmettik qorǵalǵandyǵyn sezinýi úshin qandaı sharalar atqarylýda?
– Kompanııamyz áleýmettik jaýapkershilik máselelerine erekshe kóńil bóledi. Ujymdyq shartqa sáıkes qyzmetkerler aldyndaǵy mindettemelerdi buljytpaı oryndaý biz úshin prınsıpti mańyzǵa ıe. Temirjolshylarǵa túrli jeńildikterdi qamtıtyn kepildikti áleýmettik paket beriledi. Eńbek jaǵdaılaryn jaqsartý, óndiristik jaraqattanýdy boldyrmaý maqsatynda úlken jumys atqarylyp keledi.
QTJ óndiristik personalynyń jalaqysy ótken jyly eki ret 10 paıyzǵa ósirildi, al bıylǵy jyldyń qańtar aıynan bastap 100 myńǵa jýyq jalaqysy tómen óndiristik qyzmetkerdiń jalaqylary bir rettik saralaý jolymen kóbeıtildi. Bul maqsattarǵa bir jarym jyl ishinde shamamen 136 mıllıard teńge bólindi.
Bizdiń jetistikterimiz óz isine adal kásibı mamandardyń eńbegi ekeni daýsyz. Sondyqtan barsha temirjolshylardy kele jatqan merekemizben quttyqtap, adal da janqııarlyq eńbekteri úshin alǵys aıtamyn. О́ıtkeni kólik jelisi úzdiksiz jumys isteıdi, poıyzdar táýligine 24 saǵat júredi, alyp temir jol mehanızminiń jumysynda irkilis bolmaýǵa tıis.
– 25 jyldyq mereıtoıy jylynda «QTJ» UK» AQ aýqymdy ózgerister qarsańynda tur. Kompanııanyń taıaý keleshektegi damý boljamy qandaı?
– Qazirgi ýaqytta kompanııanyń aldynan júk aınalymyn da, tabysty da arttyrýǵa úlken múmkindikter ashylyp otyr. Olardy múlt jiberip almaýymyz mańyzdy. Memleket basshysy
kólikti damytýǵa, elimizdiń tranzıttik áleýetin damytý úshin qajetti jaǵdaı jasaýǵa erekshe kóńil bólip otyr. Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qory bizdiń usynystarymyzǵa qoldaý kórsetýde. Qazirgi jalpy jaǵdaı bizdi shapshańyraq qımyldaýǵa, ózgerister men suranystarǵa jedel jaýap berýge jáne jumys tıimdiligin arttyrý sharalaryn qabyldaýǵa yntalandyrady. Meniń oıymsha, biz durys baǵytta ilgerilep kelemiz. Qarjyǵa tirelgen nemese memlekettik deńgeıde sheshýdi qajet etetin máseleler de bar. Biraq aldymyzdaǵy ózgerister tek kólik salasyna ǵana emes, sonymen birge búkil el ekonomıkasyna da oń áserin tıgizedi dep senemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Káribaı MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»
