Oryndy jańashyldyqtar, oılanarlyq jaılar

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda: «Konstıtýsııa jáne halyqaralyq quqyq boıynsha Qazaqstandaǵy kez kelgen saılaý – bizdiń eshkim aralasýǵa qaqy joq ishki isimiz. Biraq bul norma saılaý nátıjesine shetelden yqpal etýge áreket jasaý yqtımaldyǵyn joqqa shyǵarmaıdy. Qazir álemde túrli gıbrıdti qaýipter, onyń ishinde saılaý tehnologııalaryn qoldaný arqyly jasalatyn qaterler kóbeıip keledi. Osy jáne basqa da jaıttardy eskere otyryp, elimizde ótetin saılaýlarǵa shetelderdiń qandaı da bir aralasýyna jol bermeý úshin zańnamalyq deńgeıde naqty sharalar qabyldaýǵa tıispiz», degen bolatyn. Osyǵan oraı, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń «Saılaý quqyǵy prınsıpteri» dep atalatyn 3-baby «Saılaýdy daıyndaý men ótkizý kezinde sheteldik aralasýǵa jol berilmeıdi» degen tarmaqpen tolyqtyrylǵaly otyr. Osy maqsatpen halyqaralyq uıymdar men halyqaralyq qoǵamdyq birlestikter, sheteldik memlekettik organdar, sheteldik zańdy tulǵalar men azamattar, sondaı-aq azamattyǵy joq adamdar tarapynan qarjylandyrylatyn qoǵamdyq birlestik usynǵan adam saılaý komıssııasynyń múshesi bola almaıdy dep kórsetilgen. Buǵan qosa, saıası partııalardyń, akkredıttelgen qoǵamdyq birlestikterdiń, kommersııalyq emes uıymdardyń baıqaýshylary Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary bolýy týraly talap belgilenbekshi. Eger saılaýǵa baıqaýshy jibergisi kelgen qoǵamdyq birlestikter men kommersııalyq emes uıymdar sońǵy jyly halyqaralyq uıymdar men halyqaralyq qoǵamdyq birlestikter, sheteldik memlekettik organdar, sheteldik zańdy tulǵalar men azamattar, sondaı-aq azamattyǵy joq adamdar tarapynan qarjy alǵan bolsa, onda olardy akkredıtteýden bas tartylmaqshy. Qazirgi almaǵaıyp zamanda halqymyzdyń birligin, qoǵamymyzdyń turaqtylyǵyn saqtaý úshin shetelderdiń Qazaqstanda ótkiziletin saılaýlarǵa aralasýyna jol bermeý maqsatyn kózdegen osyndaı pármendi sharalardy qoldaý qajet dep oılaımyz. Álbette, daýys berý kúni daýys berýge arnalǵan saılaý ýchaskesi ashylǵan kezden bastap jáne saılaýshylardyń daýystaryn sanaý kezinde daýys berý nátıjeleri anyqtalǵanǵa deıin saılaý ýchaskelerinde burynǵysha shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń baıqaýshylary aýdarmashylarmen birge bola alady. Al buryn saılaý ýchaskelerindegi daýys berý barysyn jazyp-kórsetý úshin árbir buqaralyq aqparat quralynan bir ókilge ǵana ruqsat etilse, budan bylaı úsh ókilge deıin kóbeıtilgeli otyr. Bul fototilshiler men teleoperatorlardy ertip júretin jýrnalıster úshin qolaıly bolmaq.

 Osyǵan deıin aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń tóraǵalary nemese olardyń orynbasarlary, sondaı-aq hat­shy­lary óz ókilettikterin kásibı turaq­ty negizde júzege asyryp keldi. Byl­tyr elimizde aýyl ákimderin saılaý engizil­gennen keıin saılaý prosesi úzdiksiz júr­gizilip jatqandyqtan, endi aýmaqtyq saı­laý komıssııalarynyń tóraǵalary, olar­dyń orynbasarlary, hatshylary jáne ózge de músheleri óz ókilettikterin kási­bı turaqty negizde júzege asyratyn bolady.

Taǵy bir mańyzdy jańashyldyq – saılaý aldyndaǵy úgitti burynǵydaı buqaralyq aqparat quraldarynda ǵana emes, áleýmettik jelide de júrgizýge ruqsat berilmek. Sonymen birge onlaın-platformalar men jedel habar almasý servısterin paıdalanýshylar kandıdattyń nemese saıası partııanyń ar-namysyna, qadir-qasıetine jáne iskerlik bedeline kórineý nuqsan keltiretin úgit materıaldary men ózge de aqparatty jarııalaýdan aýlaq bolýǵa, atalǵan tulǵalarǵa ar-namysyn, qadir-qasıetin jáne iskerlik bedelin qorǵaý úshin teriske shyǵarýdy tegin jarııalaý múmkindigin berýge mindettelmek.

Qoldanystaǵy zańnama boıynsha Prezıdenttikke kandıdattar, Parlament Májilisi men máslıhattar depýtattyǵyna kandıdattardyń partııalyq tizimderin usynǵan saıası partııalar, aýyl ákimdigine kandıdattar Ortalyq saılaý komıssııasy men aýmaqtyq saılaý komıssııalary uıymdastyratyn televızııadaǵy saılaý aldyndaǵy pikirsaıystarǵa qatysýǵa quqyly. Alaıda bul normanyń is júzinde qoldanylýy qanaǵat tutar­lyqtaı deý qıyn. Sebebi búkil deńgeıdegi más­lıhattar depýtattyǵynan jáne aýyl ákimdiginen úmitker júzdegen kan­dı­datqa bir aılyq saılaýaldy úgit naý­qanynda televızııalyq pikirsaıys uıym­dastyrýǵa qajetti múmkindik joq desek qatelespespiz. О́ıtkeni oblystardyń kóbinde bir-eki-aq jergilikti telearna bar. Al aýyl ákimdigine kandıdattar úshin oblys ortalyǵyndaǵy telestýdııada ótetin pikirsaıysqa barý úshin qyrýar qarjy men ýaqyt shyǵyndaǵannan góri osy is-sharany saılaýshylardyń qatysýymen aýyldyq Mádenıet úıinde nemese basqa ǵımaratta ótkizý áldeqaıda tıimdi. Bul qoldanystaǵy zańnamaǵa engiziletin túzetýlerde eskerilgeni – quptarlyq jaıt. Mundaı pikirsaıystar saılaýshylardyń kandıdattardyń qaısysy saılanbaly laýazymǵa laıyqtyraq ekenin ádil baǵalaýyna múmkindik berip, el ishin­degi traıbalızmdi, ıaǵnı rý men ataǵa bóli­ný­shilikti boldyrmaýǵa da septigin tıgizeri daýsyz.

Sonymen qatar bizdińshe, atalǵan zań jobasynda áli de pysyqtaı túsýdi tileı­tin normalar da bar. Máselen, saılaýdyń majorıtarlyq júıesi bo­ıynsha bir mandatty okrýgte bolǵan daýys berý ná­tıjesinde jeńiske jetken kandıdatty anyqtaýdyń usynylyp otyrǵan tásiliniń durystyǵy kúmán týǵyzady. Naqty aıtsaq, Parlament Májilisiniń, oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar jáne astana máslıhattarynyń, aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalar máslıhattarynyń depýtattaryn bir mandatty saılaý okrýgteri boıynsha saılaý kezinde daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń eń kóp daýysyn alǵan kandıdatty depýtat bolyp saılandy dep esepteý usynylǵan. Aıtalyq, eger bir mandatty saılaý okrýgi boıynsha Májilis depýtattyǵyna kandıdattardyń sany 7-8 bolsa, saılaýshylardyń nebári 20 paıyzynyń daýysyn alǵan, ıaǵnı eń kóp daýys alǵan kandıdat jeńimpaz bolyp tanylýy múmkin. Biraq bul saılaýshylardyń kópshiliginiń qalaýyn bildirgen sheshim bolyp sanala ma? Bizdińshe, sanalmaıdy. Sondyqtan Senat depýtatyn saılaý kezindegideı, bir mandatty okrýg boıynsha Májilis pen kez kelgen deńgeıdegi máslıhat depýtatyn saılaý kezinde de daýys berýge qatysqan saılaýshylardyń elý paıyzynan astamynyń daýysyn alǵan, al qaıta daýys berý kezinde basqa kandıdatpen salystyrǵanda saılaýshylardyń kópshiliginiń daýysyn alǵan kandıdat depýtat bolyp saılandy dep eseptelgeni jón.

Bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha Parlament Májilisi jáne máslıhattar depýtattarynyń mandattaryn keri qaıtaryp alý máselesi de pikirsaıys týdyrmaı qoımaıdy. Mundaı qatal sharaǵa depýtattyń saılaýshylardyń senimin joǵaltýy, sonyń ishinde saılaý aldyndaǵy baǵdarlamany oryndamaýy negiz bolmaqshy. Depýtattyń mandatyn keri qaıtaryp alýǵa bastama­shylyq jasaý quqyǵy tıisti bir mandatty saı­laý okrýginiń saılaýshylaryna beril­mekshi. Mandatty keri qaıtaryp alýǵa bas­ta­mashylyq jasaýdy depýtat jumy­synyń birinshi jylynyń sońyna deıin jáne sońǵy jylynda qoldanbaý qa­ras­tyrylǵan. Árıne, bul norma depýtattyqqa kandıdattardyń saılaýshylarǵa oryndalmaıtyn ýádeler berip, popýlızmge urynýyna jol bermeý úshin mańyzdy ekeni shúbásiz. Biraq depýtat mandatyn keri qaıtarý halyqaralyq tájirıbede óte sırek qoldanylatynyn eskergen jón. Eń bastysy – atalǵan normany elimiz­degi demokratııalyq ózgeristerge qarsy kúsh­terdiń Jańa Qazaqstan hám ádiletti Qa­zaqstan ornatýǵa aıanbaı kúsh salyp júr­gen shyn mánindegi halyq qalaýlylaryn qýdalaý quralyna aınaldyrýyna jol beril­meýge tıis.

Túıindeı aıtsaq, «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy saılaý týraly» Konstı­týsııalyq zańǵa qazirgi zaman talaptarynan týyndaǵan oryndy jańashyldyqtar engizilmekshi. Árıne, áli de oılanarlyq jaılar da bary anyq. Usynylyp otyrǵan zań jobasyn aldaǵy ýaqytta jan-jaqty talqylap, jetildire túsý – Parlament depýtattarynyń quzyrynda.