Qazaqstan • 08 Tamyz, 2022

Onlaın-petısııa: Qoǵamnyń barometrine aınala ala ma?

290 ret kórsetildi

Qazir áleýmettik jelini asha qalsańyz, onlaın-petısııaǵa qol qoıyńyz degen jazbalardan kóz súrinedi. Áıteýir, qoǵamdy shýlatqan oqıǵalarǵa qatysty osyndaı elektrondy ótinishterdiń sany basym. Árıne, damyǵan demokratııalyq qoǵam qurýda onlaın-petısııa da úles qosatyny belgili. Biraq qaptaǵan petısııadan qaıran bar ma? Bul týraly sarapshylar ne deıdi?

Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL «EQ»

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 1 qyrkúıekte ja­rııalaǵan «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaq­stan: is-qımyl kezeńi» atty Qazaqstan halyqqa Joldaýynda onlaın-petısııa máselesine de toqtalǵan edi. «Azamat­tarymyz reformalarǵa bastamashy bolyp, usynystar berý úshin onlaın-petı­sııalardyń biryńǵaı zańdy ınstıtýtyn qurý qajet. Mundaı qurylym qandaı da bir burmalaý áreketterinen tolyq qorǵalýǵa tıis. Úkimet azamattyq qoǵammen birlesip, osy mańyzdy jobanyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn ázirleýge jáne onyń barlyq tehnıkalyq máselelerin sheshýge tıis», degen bolatyn Prezıdent.

Sodan keıin bul baǵytta biraz shar­ýa atqarylǵandaı kórindi. Quzyrly mınıstrlik onlaı-petısııaǵa qatysty zań jobasyn ázirlep jatqanyn da habarlaǵan. Aqyry 2021 jylǵy qarashada Májilistiń qaraýyna «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qoǵamdyq baqylaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańy­nyń jobasy usynyldy. Atalǵan qujatta Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske petısııalar týraly tolyqtyrý engizilmek.

Zań jobasyna sáıkes petısııa – memlekettik organǵa, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organǵa elektrondy nysanda jiberilgen ujymdyq habar, ún qosý nemese usynys retinde qarastyrylmaq. Ony ýákiletti memlekettik organ aıqyn­daıtyn ınternet-resýrs arqyly joldanady. Mundaı onlaın-petısııany Úki­met, jergilikti atqarýshy bılik qaraýy úshin árqaısysy deńgeıine qaraı túrli mól­sherde daýys jınaýǵa tıis. Petısııany tıis­ti memlekettik organ, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organ qaraıdy dep belgi­lengen.

Qujatta adam quqyqtary men bostan­dyqtarynyń buzylýyna ákep soǵatyn, qoǵamdyq ımandylyqqa nuqsan keltirýi múmkin, sondaı-aq elimizdiń birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy, ony basqarý nysany, elimizdiń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy men shekarasy, sot tóreligi, prokýratýra organdarynyń joǵary qada­­ǵalaýy, qylmystyq jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly zańnama, qorǵanys, ulttyq qaýipsizdik jáne qoǵam­dyq tártipti saqtaý, halyqaralyq sharttardan týyn­daıtyn mindettemelerdi oryn­daý, memlekettik rámizder, memle­kettik tildiń mártebesi sekildi máselelerge pe­tısııa jarııalanbaıtyny kórsetilgen.

Onlaın-petısııaǵa baılanysty bas­tamashyl toptar da óz usynystaryn jarııalaǵan. Sondaı onlaın-petısııanyń biri – Talap qoldanbaly zertteýler orta­lyǵy ázirlegen otinish.kz saıty. Atalǵan ortalyqtyń IT mamany Baýyrjan Bolatovtyń aıtýynsha, saıt 2019 jyldan beri iske qosylǵan.

«Bastapqy oıymyz osy petısııa arqyly Úkimetke oı-pikirimizdi jetkizý bolatyn. Eń alǵashqy petısııa «Prezıdent, shaǵyn jáne orta bıznesti qutqaryńyz» degen ataýmen jarııalandy. Saıt iske qosylǵan alǵashqy jyly 30-40 myńdaı qol jınadyq. Sodan keıin osy servıstiń damý barysynda bir ǵana petısııa emes, búkil halyq áleýmettik mańyzy bar taqyryptardy jarııalaýyna múmkindik berýdi kózdedik», deıdi B.Bolatov.

IT mamanynyń aıtýynsha, otinish.kz saıtyn paıdalanatyndardyń qatary kóbeıgen. Qazaqstanda ashyq túrde petısııa ornatyp, ony jarııalaıtyn qyzmetter óte az. Biraq basqa saıttarda qol qoıý máselesinde túrli kemshilik bar kórinedi. Mysaly, WhatsApp, elektrondy poshta arqyly qol qoıady.

«Mundaı tásil petısııalardyń jalǵan daýys jınaýyna jol ashady. Sondyqtan SMS júıesine kóshtik. Elimizde ár adamnyń nómiri jeke sáıkestendirý nómiri arqyly tirkeledi. Soǵan baılanysty qol qoıýdy rastaý úshin telefon nómirin jazyp, sodan keıin kelgen SMS-tegi kodty engizýdi qarastyrdyq. Sol arqyly adamnyń shynaıy túrde daýys berýin qamtamasyz ettik dep aıta alamyn», deıdi B.Bolatov.

Saıt iske qosylǵaly jarııalanǵan birneshe petısııa qoǵamda qyzý talqyǵa túskeni belgili. Máselen, ýtılalymǵa qatysty alǵashqy petısııa osy otinish.kz saıtynda jarııalanǵan. Oǵan 43 myńǵa jýyq adam qol qoıdy. Esterińizde bolsa, bul máselege elimizdiń túkpir-túkpirindegi turǵyndar ún qosyp, ýtılalymǵa qatysty Prezıdent te pikir bildirgen edi. Sóıtip, Memleket basshysy bul saladaǵy saıasatty jetildirý, onyń ishinde ýtılalym boıynsha usynys daıyndaýdy tapsyrdy.

Sonymen qatar koronavırýs pandemııa­sy kezinde kınoteatrlardy ashýǵa, juma namazdy oqýǵa, turmystyq álimjettikke, qoqys óńdeýge qatysty jarııalanǵan petısııalar da qoǵam nazaryn aýdaryp, pikirtalas týdyrǵan edi. Buǵan qatysty arnaıy sharalar qabyldanǵany da belgili. Baýyrjan Bolatovtyń aıtýynsha, jylyna shamamen 7-8 petısııa eń ózekti máselelerdi qamtıtyn kórinedi.

«Qazirgi tańda saıttyń jańa nusqasy ázirlenip jatyr. Onda tikeleı bazaǵa tirkeý arqyly adamnyń shynaıy ekenine kóz jetkizýdi josparlap otyrmyz. Qazir daýys berý formasynda aty-jóni, JSN, telefon nómirin engizedi. Jańa nusqada telefon nómirin ǵana qaldyrýdy jón kórdik. Qalǵanyn memlekettik bazadan alamyz. Basynda ESQ arqyly daýys berýdi qarastyrýdy oılastyrǵan edik. Biraq daýys berý formasynda aty-jóni, týǵan jyly týraly suraǵanymyzda, qoldanýshylar mundaı aqparattyń qanshalyqty qajeti bar degen shaǵym aıtty. Bul bir jaǵynan adamdardyń petısııaǵa qol qoıýyna qosymsha kedergi keltiredi. Sondyqtan odan bas tarttyq. Eger ESQ arqyly daýys berýdi engizsek, onda qoldanýshylar sany kúrt azaıyp ketedi dep oılaımyz. О́ıtkeni petısııaǵa qol qoıatyn adamdar aýyldyq jerlerde kóp. Demek ESQ olarǵa qıyndyq týǵyzady. Sondyqtan elektrondy sıfr­ly qoltańbany qarastyrmaý týraly uıǵarymǵa keldik», deıdi B.Bolatov.

Onlaın-petısııaǵa qatysty elde túrli pikir bar. Qoǵam belsendileri mun­­daı tásildiń qajet ekenin alǵa tartady. Degenmen onlaın-petısııaǵa kú­mán­men qaraıtyndar da bar. IT mamany Erlan Ospan onlaın-petısııa áldebir taqyrypqa baılanysty qoǵamdaǵy ahýaldy baǵamdaıtyn qural dep esepteıdi. Biraq onyń zańdy turǵyda iske qosylǵanyn qoldamaıdy.

«Jeli jurtynyń bolmashy nársege de «ólim jazasyn» beretinin bári kúnde kórip júr. Adamnyń bir aǵattyǵyna bola búkil ıgi isin joqqa shyǵaryp, qarǵap-silep jatatynyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Munyń keri jaǵy da bar. Mysaly, ınflıýenserler qylmys jasaǵan dosyn aqtap qol jınaıdy jáne ony qoldaıtyndar kóp bolady. Álemdegi birde-bir el onlaın-petısııa arqyly ádil sheshim qabyldaı alatyn zaıyrlyq deńgeıine jetken joq. Onlaın-petısııalar – qoǵam kózqarasyn ańdaýǵa qatysty tamasha qural. Biraq medıamaman retinde sheshim qabyldaý quraly bolýyna qarsymyn», deıdi E.Ospan.

Ras, onlaın-petısııanyń qaýipsizdigi týraly másele áli de ózekti. Mysaly, belgili bir múddeli top kózdegen josparyn júzege asyrý úshin ózderi jarııalaǵan petısııany jappaı qoldaýy múmkin. Nemese ótirik daýys berý arqyly qol qoıǵandar sanyn arttyrýy da yqtımal. Tipti elektrondy sıfrly qoltańbany qoldanǵannyń ózinde mundaı júıede kemshilik báribir shyǵatyn kórinedi. Osy oraıda, E.Ospan byltyr Máskeýde ótken qalalyq dýmaǵa elektrondy saılaýdy mysalǵa keltiredi.

«Máskeýde ótken jyly qalalyq dýmaǵa elektrondy saılaý ótti. Blokcheın tehnologııasy arqyly júrgizildi. Elek­tron kiltpen, bizdegideı ESQ-men daýys berdi. Biraq baqylaýshylar kóptegen kollızııaǵa jaýap ala almady. Aı­talyq, bir ýchaskede oısyraı jeńilip jatqan bılik ókili daýys berý jabylýǵa eki saǵat qalǵanda anaǵurlym ozyp ketken. Ras, tehnıkalyq turǵydan onlaın-petısııa qyzmetin jasaýǵa bolady. Tipti frılanser koder de jasap beretin júıe», deıdi E.Ospan.

Osy oraıda, IT mamany onlaın-petı­sııanyń resmılenbegeni durys ekenin aıtady. О́ıtkeni bolmashy nársege petısııa jarııalap, onsyz da túıini tarqamaǵan túıtkilderi kóp qoǵamdy odan ári ýshyq­tyra túsýi múmkin dep esepteıdi.

«Onlaın-petısııa – qoǵamnyń yntasy, kóńil kúıi retinde keremet nárse. Biraq bıliktiń kún tártibin belgileıtin qural bolǵanyn qoldamaımyn. Menińshe, bılikke qoǵamnyń kóńil kúıin qazirgideı, medıa monıtorıng arqyly baqylaǵan ábden jetkilikti. Buǵan deıin bolmaıtyn máselege onlaın-petısııa jasap, eldiń mıyn ashytatyn keminde jıyrma shaqty adam esime túsip otyr. Sondyqtan resmılenbegeni durys», deıdi E.Ospan.

О́kinishke qaraı, keıingi ýaqytta beı­resmı onlaın-petısııa jarııalaıtyn saıttar kóbeıip ketken. Áleýmettik jelilerde jarııalanǵan ótinishterden kóz súrinedi. Biraq ondaı saıttardyń qyzmeti qanshalyqty senimdi ekeni túsiniksiz. Kóbi avtory kim ekeni kórsetilmegen beımálim júıeler. Oǵan daýys bergen adamdardyń jeke derekteri qanshalyqty saqtalady? Bul da basyq ashyq másele.

Jalpy, álemde Change.org, iPetitions.com, Avvaz.org, jáne 38 Degrees degen sekildi petısııa jarııalaıtyn saıttar jeterlik. Onda jarııalanǵan jazbalardyń keıbiri shynynda tıisti eldiń bıligi tarapynan qarastyrylǵan oqıǵalar kezdesken. Degenmen sarapshylar onlaın-petısııaǵa daýys berýdi «slaktıvızmge», qazirgi tilmen aıtqanda «dıvan batyryna» balaıdy. Iаǵnı daýys bergen adam óziniń egosyn ǵana qanaǵattandyrady, alaıda máseleniń sheshilýine múldem úles qospaıdy dep esepteıdi.

Desek te jer jahanda memleket ta­ra­­pynan usynylyp, tıimdi jumys is­teıtin onlaın-petısııalar bar. Mysaly, Ulybrıtanııa parlamentiniń saıtynda arnaıy petısııa júıesi ornalastyrylǵan. 2006 jyldan beri qalyptasqan bul qyzmet búginde Tumandy Albıonda keń taralǵan. Alda-jalda petısııaǵa 100 myń adam qol qoısa, el parlamenti onda kóterilgen máseleni mindetti túrde talqylaýdan ótkizýi kerek.

Sondaı-aq Shotlandııa parlamenti, Aýstralııa parlamenti, Germanııadaǵy Býndestag, Ýkraına mınıstrler kabıneti saıttarynda da onlaın-petısııa júıesi bar. Eýropalyq parlamentte petısııa jónindegi arnaıy komıtet qurylǵan. AQSh-ta Aq úıdiń saıtynda We The People onlaın petısııa qyzmeti 2011 jyldan beri jumys isteıdi.

Qoryta aıtqanda, onlaın petısııany zańdastyrý, jeke derekterdi qorǵaý, kóterilgen máselelerdi parlament qa­raýyna usyný sekildi máseleler áli de basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Ázirge bul tal­­qylaýdy qajet etedi. Onlaın-petısııa qyz­meti beıresmı bolsa da qoǵamǵa kerek-aq.

Sońǵy jańalyqtar

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Almatyda jer silkinisi tirkeldi

Oqıǵa • Búgin, 15:53

Rýbldi satyp alý 31%-ǵa ósti

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Uqsas jańalyqtar