Bıyl qansha qazaq balasynyń orys tilinde bilim alýyna yqylasy aýyp turǵany ázirge beımálim. Biraq qolda bar málimetke qaraǵanda, nesheme jyldan beri qıyn túıinge aınalǵan máseleniń beti áli de tomsaryp tur.
– Birinshi synyp oqýshylarynyń qaısysy qaı tildi tańdaǵany oqýshy partaǵa otyrǵan kezde belgili bolady ǵoı, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenova, – sońǵy jyldary maqtanarlyq eshteńe bolmaı tur. Baz baıaǵy qalpynda. Zańdyq turǵydan alǵanda ata-analardyń qaı tildi tańdaımyz dese de erki. Onyń ústine qazir qujattar onlaın túrde qabyldanady da, ata-analarmen eki aradaǵy qarym-qatynastyń tini úzilip, namysyn oıatatyn aqyl-keńes aıtýǵa múmkindik bolmaı tur.
О́tken jyldyń derekterine úńilsek, oblystaǵy bilim oshaqtarynda 86 176 qazaq balasy bilim alsa, sonyń 23 532-i orys tilinde oqyǵan eken. Bar balanyń 27 paıyzy degen sóz.
– Biz bul máselemen áldeneshe jyldan beri aınalysyp kele jatyrmyz. Bilim oshaqtaryna baryp, el ishin aralap, ata-analarmen tildesip, máseleniń mán-jaıyna úńildik.
Sodan shyqqan qorytyndyny aqyl tarazysyna salyp, túıindep aıtatuǵyn bolsaq, eń aldymen, balalaryn óz ana tilinde oqytýǵa ata-analardyń ózderi qulyqsyz. Sebebi jas otbasylarynyń basym kópshiligi, bálkim túgel derlik úı ishinde orys tilinde sóılesýdi ádetke aınaldyrǵan. Tili jańa shyqqan bala uıadaǵy kórgenin isteıdi emes pe, – deıdi oblystyq ishki saıasat basqarmasy tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Aıgúl Talpaqova, – oǵan qazir besikten beli jańa shyqqan balanyń uıaly telefondy ermek etetinin qosyńyz. Al telefondaǵy barlyq aqparat, kishkentaı balalar oınaıtyn oıyn úlgileriniń bári orys tilinde. Ekinshiden, jas otbasynyń ıeleri ózderi qazaq tiline shorqaq. Erteń qazaq mektebine bergen kezde biz sabaǵyn oqýǵa kómektese almaımyz degen ýáj aıtady. Oıyn balasy aýlaǵa shyqsa, ózge tilde sóılesedi. Bala úıinde tili óz tilinde shyǵyp sóılegenimen, balalar baqshasyna barǵannan keıin ózge balalarǵa erip, orys tilinde sóılep ketetinderin kóz kórip júr. Osy arada balalar baqshalarynyń tárbıeshilerine de oryndy syn aıtýǵa bolady. Olar balalardy tek óz ana tilderinde sóıleýge baýlymaı, álgi balalarmen ózderi oryssha sóılesip turady. Jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe beretin keıbir balalar baqshalaryndaǵy qazaq tiliniń deńgeıi amandasý men qoshtasý ǵana, qalǵanynyń bári oryssha. Sonda mundaı mektepke deıingi mekemeniń ataýy ǵana jergilikti ult tilinde tárbıe beretin baqsha bolyp tur ǵoı. Osynyń bárin saraptaı kele, túbegeıli ózgeris kerek. Eń birinshi, ata-ana men balalar baqshasy óz jaýapkershilikterin arttyrsa ǵana jaǵdaıdyń ońalýy múmkin.
Shynynda da, bul másele dál osylaı ekenin kóz kórip júr. Balalar túgil jastary jer ortasynan aýyp ketken egde adamdardyń ózi nemerelerimen orys tilinde shúıirkelesip otyrǵandaryn talaı kórdik. Bir qaraǵanda, urpaǵyna úlgi kórsetip, ónege darytatyn da aǵa býyn emes pe?!
– Til úıretýdiń bir emi aýyl ǵoı, shirkin! – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev, – átteń ulttyq qundylyqtarymyz meltektep turǵan aýyldardyń da irgesi sógilip, seldirep bara jatyr. Al qala jurty ejelden osy. Onyń túpki sebebi bir kezde jastardyń bolashaǵyn orys tilin qanshalyqty bilýine baılanysty bolǵandyǵyn eshkim jasyra almasa kerek. Ata-analarymyzdyń ózi orys tilin bilseń ǵana, ashtan ólip, kóshten qalmaısyń dep nasıhat aıtyp otyrdy ǵoı. Bizdiń urpaq qatarynan kem bolmaýy úshin ózge tildiń órisin keńeıtýge májbúr boldy. Al búginde sol surqaı kórinistiń tumshalaǵan shymyldyǵyn serpe almaı, pushaıman bolyp otyrmyz. Jazǵy demalystarda balalardy aýylǵa jiberip alsa ǵoı. Ondaǵy balalar taza qazaq tilinde sóıleıdi. Sóıtip, eki-úsh aıdyń ishinde til syndyrýǵa bolar edi. Meniń oıymsha sebep-syltaý izdeýdiń eshbir qajeti joq. Bul másele árkimniń óz kózqarasyna, paıymdaýyna baılanysty. Álbette, árkimniń óz ultyna degen, tiline degen janashyrlyǵy bolýy kerek qoı.
Aǵa býyndy orys tilinde bilim alýǵa qolynan ustap jetektegen kesapattyń qalaı týyndaǵany belgili. Endi osy bir jany siri jaman ádetten qalaı qutylýǵa bolady.
– Onyń amaly bireý-aq, – deıdi el aǵasy Beket Bekseıitov, – eshbir zańǵa ózgeris engizip, dúıim jurtty dúrliktirýdiń qajeti joq. Memlekettik qyzmetke qaı ulttyń ókili bolsyn jergilikti ult tilin bilý mindet degen talap qoısa jetip jatyr. Sonda balalarynyń bolashaǵyn oılaǵan ata-analar ul-qyzdaryn jergilikti ult tilinde oqytýǵa yqylasty bolady.
Qıyn túıinniń ábden shıelenisken ushyn izdep, árqıly pikirdi salǵastyra salmaqtaýǵa týra keldi. Sonyń ishinde myna bir pikirdiń alań kóńilge uıalaǵany.
– Ata-analardan qaıyr bolmaǵandyqtan, jergilikti ult tilinde bilim beretin bala baqshalardy myqty mamandarmen qamtamasyz etýge kóńil bólý kerek, – deıdi Botagóz Balapaıqyzy, – óıtkeni qazirgi bala baqshadaǵy tárbıeshiler ózderi tárbıelegen ul-qyzdardyń qaı tilde bilim beretin synypty qalaǵandyǵyn indetip bilmeıdi. Demek bul jerde de jaýapkershiliktiń joǵary emes ekendigi kózge kórinip turǵan joq pa? Onyń ústine mekteptegi oqýlyqtyń sapasy da kóńil kónshitpeıdi.
Bıyl jetkinshekterin bilim oshaǵynyń tabaldyryǵyn attatýǵa nıettenip otyrǵan birneshe jaspen de tildesip kórdik. Olardyń aıtatyn óz ýáji bar. Basym kópshiligi ózderiniń ana tilin jetik bilmeıtindikterin ashyq moıyndap otyr.
–Ata-analardyń basym kópshiligi jumysbasty, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Aqmaral Janǵalıeva, – teledıdardaǵy, áleýmettik jelidegi balalarǵa arnalǵan baǵdarlamalar búldirshinderdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyza almaıdy. Qazaq tilindegi mýltfılmder, balalarǵa arnalǵan kórkem fılmder saýsaqpen sanarlyq. Baldyrǵandardyń rýhanı qajettilikterin óteıtin ári sol arqyly óz ana tilderin bilýge degen yntyzarlyqtaryn týyndatatyn sapaly ári kórkem dúnıeler bolýy qajet qoı. Sol joq bolǵandyqtan, amalsyzdan orys tilindegi týyndylardy kórip, tilderin solaı jattyqtyryp jatyr. Demek bul jeke adamnyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń máselesi.
Taǵy bir ata-ananyń aıtýyna qaraǵanda, segiz jasar balasy óz oshaǵynda ana tilin táp-táýir meńgergen. Taza, jatyq sóıleıtin bolǵan. Tili aralas mekteptiń tabaldyryǵyn attaǵannan keıin ózgergen. Osy aralas mekteptiń ózi – tilimizdiń toqyraýyna úlken yqpalyn tıgizip turǵan kemshiliktiń biri.
– Burynnan jumys istep turǵan aralas mektepterdi taza qazaq tilinde tálim-tárbıe beretin bilim oshaǵyna aınaldyrý qıyn sharýa, – deıdi Botagóz Balapaıqyzy, – bul arada eń basty másele, tipti ózge ult ókilinde emes, óz aǵaıynymyzda. Máselen, Kókshetaý qalasyndaǵy №19 mektepti taza qazaq mektebine aınaldyrsaq dep bastama kótergen kezde óre túregelip, qarsylyq tanytqan ózge emes, óz aǵaıyndarymyz boldy. Qazir bul mektepte joǵary synyp oqýshylary ǵana orys tilinde oqyp jatyr. Olar túlep ushqan soń, ıaǵnı tórt jyldan keıin osy orta mektep taza qazaq tilinde bilim beretin bilim oshaǵyna aınalmaq. Jańadan salynyp jatqan eki orta mektep te taza qazaq tilinde tálim-tárbıe beretin bilim oshaǵy bolady. Negizinde balalaryn qazaq mektebine beremin degen ata-analardyń aldynan kese-kóldeneń turyp jatqan esh másele joq. Kókshetaý – kishkentaı qala.
Sóz sońyn shıyryp aıtqanda, urpaǵyn óz ana tilinde tárbıeleýge árbir ata-ananyń ózi yqylasty bolýy kerek eken. Árkimniń sanasynda namysyn qamshylaıtyn osyndaı oı júrse, jar jaǵalaýyndaǵy jalǵyz tildiń kósegesi kógerer edi. Qalaı bolǵan kúnde de ult janashyry Ahmet Baıtursynulynyń «tili joǵalǵan jurttyń, ózi de joǵalady» degen ataly sózi qaperden shyqpaǵany kerek-aq!
Aqmola oblysy
