Bilim • 11 Tamyz, 2022

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

349 ret kórsetildi

Jańa oqý jyly jaqyndaǵan saıyn kóp kóńildi kúpti etetin bir jaı bar. Ol – qazaq balasynyń orys tilinde bilim beretin bastaýy­sh synyptyń tabaldyryǵynan attaýy. Keshegi keńes zamanynda Kókshetaý óńirinde jergilikti ult tiliniń shala-jansar kúıge enip, kirpigi ǵana qımyldaǵany jalpaq jurtqa málim. Táýelsizdik alǵaly da ulttyq rýhanı álemniń, ásirese bilim salasyndaǵy toqyraǵan aǵys arnasyn asha almaı jatyr.

Bıyl qansha qazaq balasynyń orys tilinde bilim alýyna yqylasy aýyp turǵany ázirge beımálim. Biraq qolda bar málimetke qara­ǵanda, nesheme jyldan beri qıyn túıinge aınalǵan máseleniń beti áli de tomsaryp tur.

– Birinshi synyp oqýshylarynyń qaısysy qaı tildi tańdaǵany oqýshy partaǵa otyrǵan kezde belgili bolady ǵoı, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy bas­shy­synyń orynbasary Botagóz Dúı­senova, – sońǵy jyldary maqtanarlyq eshteńe bolmaı tur. Baz baıaǵy qalpynda. Zańdyq turǵydan alǵanda ata-analardyń qaı tildi tańdaımyz dese de erki. Onyń ústine qazir qujattar onlaın túrde qabyldanady da, ata-analarmen eki aradaǵy qarym-qatynastyń tini úzilip, namysyn oıatatyn aqyl-keńes aıtýǵa múm­kindik bolmaı tur.

О́tken jyldyń derekterine úńilsek, oblystaǵy bilim oshaq­tarynda 86 176 qazaq balasy bilim alsa, sonyń 23 532-i orys tilinde oqyǵan eken. Bar balanyń 27 paıy­zy degen sóz.

– Biz bul máselemen áldeneshe jyldan beri aınalysyp kele jatyrmyz. Bilim oshaqtaryna baryp, el ishin aralap, ata-analarmen tildesip, máseleniń mán-jaıyna úńildik.

Sodan shyqqan qorytyndyny aqyl tarazysyna salyp, túıindep aıtatuǵyn bolsaq, eń aldymen, balalaryn óz ana tilinde oqytýǵa ata-analardyń ózderi qulyqsyz. Sebebi jas otbasylarynyń basym kópshiligi, bálkim túgel derlik úı ishinde orys tilinde sóılesýdi ádetke aınaldyrǵan. Tili jańa shyqqan bala uıadaǵy kórgenin isteıdi emes pe, – deıdi oblystyq ishki saıasat basqarmasy tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Aıgúl Talpaqova, – oǵan qazir besikten beli jańa shyqqan balanyń uıaly telefondy ermek etetinin qosyńyz. Al telefondaǵy barlyq aqparat, kishkentaı balalar oınaıtyn oıyn úlgileriniń bári orys tilinde. Ekinshiden, jas otbasynyń ıeleri ózderi qazaq tiline shorqaq. Erteń qazaq mektebine bergen kezde biz sabaǵyn oqýǵa kómektese almaımyz degen ýáj aıtady. Oıyn balasy aýlaǵa shyqsa, ózge tilde sóılesedi. Bala úıinde tili óz tilinde shyǵyp sóılegenimen, balalar baqshasyna barǵannan keıin ózge balalarǵa erip, orys tilinde sóılep ketetinderin kóz kórip júr. Osy arada balalar baqshalarynyń tárbıeshilerine de oryndy syn aıtýǵa bolady. Olar balalardy tek óz ana tilderinde sóıleýge baýlymaı, álgi balalarmen ózderi oryssha sóılesip turady. Jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe beretin keıbir balalar baqshalaryndaǵy qazaq tiliniń deńgeıi amandasý men qoshtasý ǵana, qalǵanynyń bári oryssha. Sonda mundaı mektepke deıingi mekemeniń ataýy­ ǵana jergilikti ult tilinde tárbıe beretin baqsha bolyp tur ǵoı. Osynyń bárin saraptaı kele, túbegeıli ózgeris kerek. Eń birinshi, ata-ana men balalar baqshasy óz jaýapkershilikterin arttyrsa ǵana jaǵdaıdyń ońalýy múmkin.

Shynynda da, bul másele dál osylaı eke­nin kóz kórip júr. Balalar túgil jastary jer ortasynan aýyp ketken egde adamdardyń ózi ne­merelerimen orys tilinde shúıirkelesip otyr­ǵandaryn talaı kórdik. Bir qaraǵanda, urpaǵyna úlgi kórsetip, ónege darytatyn da aǵa býyn emes pe?!

– Til úıretýdiń bir emi aýyl ǵoı, shirkin! – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńe­si­niń tóraǵasy Shııap Álıev, – átteń ult­tyq qun­dy­lyq­tarymyz meltektep turǵan aýyl­dar­dyń da irgesi sógilip, seldirep bara ja­tyr. Al qala jurty ejelden osy. Onyń túpki sebebi bir kezde jastardyń bolashaǵyn orys tilin qanshalyqty bilýine baılanysty bolǵandyǵyn eshkim jasyra almasa kerek. Ata-analarymyzdyń ózi orys tilin bilseń ǵana, ashtan ólip, kóshten qalmaısyń dep nasıhat aıtyp otyrdy ǵoı. Bizdiń urpaq qatarynan kem bolmaýy úshin ózge tildiń órisin keńeıtýge májbúr boldy. Al búginde sol surqaı kórinistiń tumshalaǵan shymyldyǵyn serpe almaı, pushaıman bolyp otyrmyz. Jazǵy demalys­tarda balalardy aýylǵa jiberip alsa ǵoı. Onda­ǵy balalar taza qazaq tilinde sóıleıdi. Sóıtip, eki-úsh aıdyń ishinde til syndyrýǵa bolar edi. Meniń oıymsha sebep-syltaý izdeýdiń eshbir qajeti joq. Bul másele árkimniń óz kózqarasyna, paıymdaýyna baılanysty. Álbette, árkimniń óz ultyna degen, tiline degen janashyrlyǵy bolýy kerek qoı.

Aǵa býyndy orys tilinde bilim alýǵa qo­ly­nan ustap jetektegen kesapattyń qalaı týyn­da­ǵany belgili. Endi osy bir jany siri jaman ádetten qalaı qutylýǵa bolady.

– Onyń amaly bireý-aq, – deıdi el aǵasy Beket Bekseıitov, – eshbir zańǵa ózgeris engizip, dúıim jurtty dúrliktirýdiń qajeti joq. Memlekettik qyzmetke qaı ulttyń ókili bolsyn jergilikti ult tilin bilý mindet degen talap qoısa jetip jatyr. Sonda balalarynyń bolashaǵyn oılaǵan ata-analar ul-qyzdaryn jergilikti ult tilinde oqytýǵa yqylasty bolady.

Qıyn túıinniń ábden shıelenisken ushyn izdep, árqıly pikirdi salǵastyra salmaqtaýǵa týra keldi. Sonyń ishinde myna bir pikirdiń alań kóńilge uıalaǵany.

– Ata-analardan qaıyr bolmaǵandyqtan, jer­­gilikti ult tilinde bilim beretin bala baqsha­lar­dy myqty mamandarmen qamtamasyz etýge kóńil bólý kerek, – deıdi Botagóz Balapaıqyzy, – óıt­keni qazirgi bala baqshadaǵy tárbıeshiler ózderi tárbıelegen ul-qyzdardyń qaı tilde bilim beretin synypty qalaǵandyǵyn indetip bilmeıdi. Demek bul jerde de jaýapkershiliktiń joǵary emes ekendigi kózge kórinip turǵan joq pa? Onyń ústine mekteptegi oqýlyqtyń sapasy da kó­ńil kónshitpeıdi.

Bıyl jetkinshekterin bilim osha­ǵy­nyń tabaldyryǵyn attatýǵa nıettenip otyrǵan bir­­neshe jaspen de tildesip kórdik. Olardyń aıtatyn óz ýáji bar. Basym kópshiligi ózderiniń ana tilin jetik bilmeıtindikterin ashyq moıyn­dap otyr.

–Ata-analardyń basym kópshiligi ju­mys­­basty, – deıdi Kókshetaý qalasynyń tur­­ǵyny Aqmaral Janǵalıeva, – teledı­dar­daǵy, áleý­met­tik jelidegi balalarǵa ar­nal­ǵan baǵ­dar­lamalar búldirshinderdiń qyzy­ǵý­shy­ly­ǵyn tý­ǵyza almaıdy. Qazaq tilindegi mýltfılmder, balalarǵa arnalǵan kórkem fılmder saýsaqpen sanarlyq. Baldyrǵandardyń rýhanı qajettilikterin óteıtin ári sol arqyly óz ana tilderin bilýge degen yntyzarlyqtaryn týyndatatyn sapaly ári kórkem dúnıeler bolýy qajet qoı. Sol joq bolǵandyqtan, amalsyzdan orys tilindegi týyndylardy kórip, tilderin solaı jattyqtyryp jatyr. Demek bul jeke adamnyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń máselesi.

Taǵy bir ata-ananyń aıtýyna qaraǵanda, segiz jasar balasy óz oshaǵynda ana tilin táp-táýir meńgergen. Taza, jatyq sóıleıtin bolǵan. Tili aralas mekteptiń tabaldyryǵyn attaǵannan keıin ózgergen. Osy aralas mekteptiń ózi – tilimizdiń toqyraýyna úlken yqpalyn tıgizip turǵan kemshiliktiń biri.

– Burynnan jumys istep turǵan aralas mektepterdi taza qazaq tilinde tálim-tárbıe beretin bilim oshaǵyna aınaldyrý qıyn sharýa, – deıdi Botagóz Balapaıqyzy, – bul arada eń basty másele, tipti ózge ult ókilinde emes, óz aǵaıynymyzda. Máselen, Kókshetaý qalasyndaǵy №19 mektepti taza qazaq mektebine aınaldyrsaq dep bastama kótergen kezde óre túregelip, qarsylyq tanytqan ózge emes, óz aǵaıyndarymyz boldy. Qazir bul mektepte joǵary synyp oqýshylary ǵana orys tilinde oqyp jatyr. Olar túlep ushqan soń, ıaǵnı tórt jyldan keıin osy orta mektep taza qazaq tilinde bilim beretin bilim oshaǵyna aınalmaq. Jańadan salynyp jatqan eki orta mektep te taza qazaq tilinde tálim-tárbıe beretin bilim oshaǵy bolady. Negizinde balalaryn qazaq mektebine beremin degen ata-analardyń aldynan kese-kóldeneń turyp jatqan esh másele joq. Kókshetaý – kishkentaı qala.

Sóz sońyn shıyryp aıtqanda, urpaǵyn óz ana tilinde tárbıeleýge árbir ata-ananyń ózi yqylasty bolýy kerek eken. Árkimniń sanasynda namysyn qamshylaıtyn osyndaı oı júrse, jar jaǵalaýyndaǵy jalǵyz tildiń kósegesi kógerer edi. Qalaı bolǵan kúnde de ult janashyry Ahmet Baıtursynulynyń «tili joǵalǵan jurttyń, ózi de joǵalady» degen ataly sózi qaperden shyqpaǵany kerek-aq!

 

Aqmola oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar