Álem • 11 Tamyz, 2022

Bılikten ketkisi joq

47 ret kórsetildi

Solomon araldary men Papýa-Jańa Gvıneıanyń úkimet basshylarynyń bılikten ketkisi joq. Biri óziniń quzyretin uzartýdy usynyp, zańǵa ózgeris engizbek nıette bolsa, endi biri qaıta saılaýǵa túsip, jeńiske jetti.

  • Solomon araldarynyń premer-mınıstri Manasse Soga­vare 2023 jyldyń qarashasynda ótetin Tynyq muhıty oıyndaryna deıin qyzmetinde qalý úshin konstıtýsııaǵa ózgeris engizýdi usyndy. Ol ókilettigin uzartýǵa baǵyttalǵan kez kelgen ózgerister «bir rettik» bolady dep ýáde berip otyr, dep habarlaıdy The Guardian basylymy. Solomon aral­daryndaǵy oppozısııa ókilderi bolsa úkimet basshysynyń bul qa­damyn bılikti «basyp alý» dep atap, saılaýdyń Tynyq muhıty oıyndaryna daıyndyq kezeńimen qatar ótýi múmkin ekenin aıtady.

Manasse Sogavareniń sheshimin Aýstralııanyń Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy mınıstri Pet Konroı qoldap otyr. Solomon araldarynda jyl saıyn ótkiziletin Guadalcanal (Gýadalkanal) shaıqasynyń mereıtoıyna arnalǵan is-sharada sóılegen sózinde ol Sogavare usyn­­ǵan zań jobasynyń bir retke qa­byldanatynyna halyqty sen­dirip baqqan bolatyn. Onyń aıtýynsha, oıyndardan soń saılaý júıesi qalypty jaǵdaıǵa oralady. «Biz premer-mınıstrdiń usynysy men zań jobasynyń tujy­rymyn quptaımyz. Saıyp kelgende, bul Solomon araldary parlamentiniń demokratııalyq jolmen saılanǵan músheleri men Solomon araldarynyń halqyna qatysty másele jáne biz kórshiles elderdiń ishki prosesterine qur­metpen qaraıtyn bolamyz», dedi Pet Konroı ABC radıosyna bergen suhbatynda.

Al sarapshylar Sogavareniń bı­likte qalýǵa umtylýy Tynyq muhıty oıyndaryna baılanysty emes ekenin aıtady. Olardyń pa­ıym­daýynsha, bul saıasattyń astarynda QHR-men baılanys jatyr. Eske salsaq, osy jyly Solomon araldary Qytaımen qaýipsizdik týraly kelisimge qol qoıǵan edi. Bul kelisimnen soń Manasse Sogavare álemdik BAQ ókilderine suhbat berip, óz elinde eshqashan Qytaı áskerı bazasy qurylmaıtynyn má­limdedi. Sondaı-aq ol Aýstralııa araldardyń «qaýipsizdik boıyn­sha negizgi seriktesi» bolyp qala beretinin, biraq Aýstralııa kó­mekke kele almaıtyn jaǵdaı bolsa, úkimet Qytaıdyń qaýipsizdik qyz­metkerlerine júginetinin aıt­qan bolatyn. «Eger qandaı da bir qaqtyǵys bola qalsa, biz eli­mizde turaqtylyqty saqtaýǵa umtylamyz. О́zimizdiń qaýqarymyz jetpegen jaǵdaıda Qytaıdan qoldaý suraımyz. Biraq biz ádet­tegideı aýstralııalyqtarǵa senim artamyz, aımaqtaǵy qaýipsizdik máselelerine kelgende biz birinshi kezekte solarǵa júginemiz», dedi Manasse Sogavare suhbatynda.

Qytaımen qaýipsizdik keli­simine qol qoıǵannan keıin So­lomon araldarynyń oppozısııa ókilderi úkimet Qytaıdyń «kómegin» qazirgi bılikti saqtap qalý úshin paıdalanady dep eskert­ti. Kelisim jobasynda Solo­mon araldary Qytaıdyń qaýip­siz­dik qyzmetkerlerin «qoǵamdyq tár­tipti saqtaýǵa, adamdardyń ómiri men múlkin qorǵaýǵa, gýmanı­tarlyq kómek kórsetýge, tabıǵı apattardyń saldarymen kúresýge jáne basqa da mindetterge kómek kórsetý úshin shaqyra alatyny» aıtylǵan.

  • Al Djeıms Marape Papýa-Jańa Gvıneıanyń premer-mınıstri bolyp qaıta saılandy. Kezekti saıası naýqan Marapege ońaıǵa soqqan joq. Ol eldiń burynǵy premer-mınıstri Pıter O’Nılmen alty aptaǵa sozylǵan «básekede» so­ńyna deıin kúresip, jeńiske jet­ti. Sarapshylar onyń saılaý­aldy baǵ­darlamasynyń kestesi qar­ba­lasqa toly bolǵanyn aıtady. Ol halyqpen dıalogqa túsýge tyrysyp, kún saıyn kezdesken.

Pıter O’Nıl de joǵary la­ýazym­dy qyzmetke qaıta oralýǵa úmittendi, biraq qarsylasynyń jaqtastary basym túskennen keıin saılaýdan úmitin úzdi. Ol daýys berý bastalmaı turyp parlament zalynan shyǵyp ketti. Al Marape 97 paıyz qoldaýmen premer-mınıstr bolyp saılandy. Aıta keterligi, ol úkimet basshysy bolyp saılanǵanda daýys sanaý áli de jalǵasyp jatty. Jańa parlament alǵashqy jıynyn ótkizip úlgerdi. Jıyn­da sóılegen Djeıms Marape onyń partııasy «bir aımaqqa, bir otbasy nemese bir adamǵa ǵana emes, tutastaı osy elge tıesili», dedi. «Búgin men árbir Papýa-Jańa Gvı­neıanyń turǵynyna alǵysymdy bildiremin, parlament músheleriniń 100 paıyzy tek maǵan ǵana emes, sonymen qatar mandatqa da daýys berýge keldi, bul ujymdyq koalısııanyń aıǵaǵy, óıtkeni biz saılaýǵa seriktes retinde bardyq», dep qosty ol.

Aýstralııanyń premer-mınıstri Entonı Albanız Djeıms Marapeni birinshi bolyp qut­tyq­tady. «Djeıms Marapeni Papýa-Ja­ńa Gvıneıanyń premer-mınıstr­i bolyp qaıta saılanýymen qut­tyqtaımyn. Aýstralııa men Papýa-Jańa Gvıneıa arasyndaǵy serik­testik erekshe: biz kórshimiz, dospyz jáne bir otbasymyz. Aýstralııa ekijaqty qarym-qatynasty odan ári damytý jáne ortaq aımaqtyq máselelerdi sheshý úshin Papýa-Jańa Gvıneıa úkimetimen jumys isteýge daıyn», dep jazdy týıt­terdegi paraqshasyna.

Keıin Pıter O’Nıl daýystardy sanaý áli jalǵasyp jatqan kezde par­lamenttiń premer-mınıstrdi saı­la­ǵanyna narazylyq retinde Pa­latany tastap ketkenin aıtty. «Men Marapege daýys bergen joqpyn, óıtkeni men óz elek­to­ratyndaǵy halyq durys saı­la­maǵan kóshbasshyny qol­daı almaımyn. Men shyǵyp ketip, bizdiń partııanyń depýtatta­ryna adaldyqpen daýys berýge múmkindik berdim», dep pikir bildirdi O’Nıl. Ol tipti par­la­mentti jınaý úshin barlyq 118 oryndy jarııalaý kerek dep, osy aptada ótken parlamenttiń otyrysyna tyıym salý týraly shuǵyl ótinish berdi. Alaıda Joǵarǵy sot aryzdy qanaǵattandyrmaı, sheshim shyǵarýdan bas tartty.

BAQ-tyń málimetinshe, Papýa-Jańa Gvıneıadaǵy bıylǵy saılaý zorlyq-zombylyqpen ótken, shilde aıynyń sońynda qaq­tyǵystardan 50 adam qaza tap­qan. Sondaı-aq saılaýshylar­dy aldaý, jáshikterdi qıratý, kandı­dattardyń saılaý ýchaskelerin basyp alý faktileri de tirkelgen. Saı­laý tizimi on jyl boıy jańar­tyl­­maǵandyqtan, mıllıonǵa jýyq adam saılaý quqy­ǵynan aıy­ryl­ǵan.

Sondaı-aq úkimettiń kemshin tustaryn saralaǵan sarapshylar Papýa-Jańa Gvıneıanyń jańa parla­mentine áıelderdiń kan­dı­da­týrasy 2017 jyldan beri alǵash ret usynylǵanyn aıtady. Nátı­­jesinde, eki áıel – Ortalyq gýber­­natory Rýfına Pıter jáne «Raı» jaǵalaýynyń depýtaty Kes­sı Savang saılandy. Olar eldiń 50 jylǵa jýyq tarıhynda par­lamentke saılanǵan biri segi­zinshi, biri toǵyzynshy áıel depýtat. Sarapshylar negizi depý­­tat bolǵysy keletin saıasatker áıel­der sany az bolsa da nıet bil­dirýshilerdiń jetkilikti ekenin aı­tady. Máselen, bıylǵy saı­laýǵa 118 orynǵa 3 458 er adam­men básekege 167 áıel túsken.

Sońǵy jańalyqtar

Munaı men teńge baǵamyndaǵy táýekelder

Ekonomıka • Búgin, 00:23

Áleýmettik qyzmetterdi damytý ózekti

Qazaqstan • Búgin, 00:21

Elektr qýatyn óndirý ulǵaıady

Aımaqtar • Búgin, 00:19

Saıası júıeni túbegeıli jańartý

Saıasat • Búgin, 00:14

Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý

Pikir • Búgin, 00:06

Atomǵa alańdaǵan álem

Álem • Búgin, 00:04

Bıznestegi áıelder úlesi

Bıznes • Búgin, 00:01

Yrysty molaıtqan naýqan

Ekonomıka • Keshe

AQSh-qa eksport artty

Ekonomıka • Keshe

Qandastardyń hali qalaı?

Qoǵam • Keshe

Engel zańy

Qoǵam • Keshe

Qymyzhanadaǵy mýzeı

Qoǵam • Keshe

Án oqý

Rýhanııat • Keshe

«Áselim» áni

О́ner • Keshe

Jyr alyby dáripteldi

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar