Aýtızm syrqaty bar balalarǵa erekshe kútim qajet

Dertti balalardyń kóbeıip ketýine ne sebep? Buǵan jarytymdy ja­ýap joq. Álemde aýtıst balalardy syr­qat balalar qataryna qospaıdy, olar­dy erekshe balalar dep qarap, ór­kenıettiń sábılerge salǵan jarasy túrindegi kózqaraspen uǵynýǵa talpynady. О́ıtkeni osy sábıler syrttaı qaraǵanda óz qatarlastarynan erek­­shelenbeıdi. Biraq olar tomaǵa-tu­ıyq, óz áleminde ómir súrgendi qa­laı­dy. Jaryqtan qashady, kópshi­lik­ti unatpaıdy, anasynan ózge adamdy jatyrqaıdy, tynyshtyq pen ta­bı­ǵatty súıedi. О́zimen-ózi oqshaý álem­de ómir súretin sábıdi jalǵyz tas­tap ketýge bolmaıdy. Ol álsiz ári qor­ǵan­syz.

Jaryq dúnıege túrli týabitti dertpen dúnıege kelgen perishteni erte bas­tan emdep-saýyqtyrý, qoǵamǵa beıim­deý, mektep jasyna jetkenderdi oqyp-jazýǵa úıretý, boılaryndaǵy erekshe qabiletterin ashý ońaı jumys emes. Bul jerde ata-ananyń temirdeı tózimi, bilikti dárigerlerdiń der ýa­qy­tynda júrgizgen em-domy men jú­ıe­li túrde júrgiziletin saýyqtyrý sha­ra­lary, erekshe balalardy áleý­met­ke beıimdeıtin bilikti muǵalim-tár­bıe­shilerdiń bolýy óte mańyzdy. Mundaı sábıge ózin kútý daǵdylaryn qalyptastyrý, sonyń ishinde kıimin, oıynshyqtaryn, bólmesin jınaýǵa úıretý, tamaq ishkende ydys-aıaǵyn jınap-jýýǵa daǵdylandyrý, sondaı-aq ózi qatarlas balalarmen qatynas ornatýǵa, ózine qajetti nárselerdi ata-anasynan surap alýǵa úıretý óte mańyzdy. Bul jerde barlyq salmaq naýqas sábıdiń anasyna túsedi. Bala aýrý bolsa, ana da kúıreýik, shar­shań­qy, júıkesi de juqa. Anasy da bala­symen tórt qabyrǵaǵa qamalǵan, ol qorǵansyz balany jalǵyz tastap kete almaıdy. Al tórt qabyrǵaǵa qamalyp otyra berse, ana da, bala da ómirden ógeılenip qala bereri sózsiz. Mundaı balaǵa jan-jaqty qoldaý kerek bolsa, anasyna da sondaı demeý kerek. Sondyqtan qazirgi kezde erekshe qajettiligi bar sábıdiń ortaǵa beıimdelýi, densaýlyǵyn túzeýi úshin anasymen birge demalatyn shıpajaı, saýyqtyrý-ońaltý ortalyqtary óte qajet. Erte bastan durys, júıeli túr­de emdelse, sábı jasóspirim shaqqa jet­kenshe boıyndaǵy biraz keselden arylyp, oıy da, boıy da ósip, óz jasyna saı jetilip ketýine múmkindik mol.

Elimizde osy maqsatta ınklıýzıvti bi­lim berý máselesi kún tártibine kóte­ril­di. Múmkindiginshe osy bala­lar­dyń óz qatarlarynan qalyp qoımaýy úshin arnaıy pedagogteri bar balabaqshalar birtindep ashylyp jatyr. Qazirgi kezde Aqtóbe qalasynda aýtızm dertine shaldyqqan mektep jasyndaǵy balalar №7 arnaıy mek­tepte, Jaısan arnaýly bilim berý uıymynda jáne psıhıkalyq da­mýy tejelgen balalar mektep-bala­baq­shasynda bilim alýda qaladaǵy «Nektar» arnaıy bala­baqshasynda aýtızm dertine shal­dyqqan sábıler úshin eki top ashylyp, osy jerde 29 bala tárbıelenedi. О́ńirdegi úsh kolledjde 95 bala oqıdy. Alaıda sońǵy málimet boıynsha óńir­de aýtızm dertine shaldyqqan 1-6 jastaǵy 243 bala mektepke de­ıin­gi uıymdarǵa tirkelmegen. Al aýdandardaǵy balalar týraly sóz qoz­­ǵaý tipti uıat. Olar tórt qabyrǵaǵa q­a­­malyp, ne balabaqshaǵa barmaıdy, ne ońaltý ortalyqtarynda eki aptalap ja­typ em ala almaıdy. О́ıtkeni olardy oblys ortalyǵyndaǵy saǵatpen ǵana em alatyn ońaltý ortalyqtaryna kúnine birneshe ret ákelip-aparýǵa kópshilik ata-ananyń múmkindigi joq.

Aýtızm dertine shaldyqqan balalardy tym oqshaýlaýǵa da bolmaıdy. Eger de olar óz qatarlastarymen ne­ǵurlym kóbirek aralassa, soǵurlym áleýmetke tez beıimdeledi, ýaqyt óte kele boılarynda buryn baıqalmaǵan ómirlik daǵdylardy qalyptastyrady. Sol úshin de aýtızmi bar balalardy densaýlyǵy qalypty balalarmen jalpyǵa bilim beretin mektepterde birge oqytý mańyzdy. Alaıda erekshe balalarǵa erekshe qaraıtyn arnaıy mamandandyrylǵan pedagog-assıs­tentter kerek. Osy maqsatta bıylǵy oqý jylyna óńirdegi jalpyǵa bilim beretin mektepterde ınklıýzıvti sabaq beretin 67 muǵalimge shtattyq birlik bólindi.

Aýtızm dertine shaldyqqan bala men onyń ata-anasyna arnaıy psı­ho­logııalyq-pedagogıkalyq túzeý ka­bı­netterinde keńes beriledi. Osy jyly 74 bala túzetim kómegin aldy. Bul jerde 62 balany áleýmetke beıimdep, qorshaǵan ortamen qarym-qatynas, ózin-ózi kútý daǵdylaryn qalyptastyrýǵa úıretken «Asyl Mıras» aýtızm ortalyǵy maman­da­ry­nyń eńbegin erekshe atap ótken jón. Olar birer saǵattyq keńes berip qoımaıdy, uzaqty kún, birneshe apta boıy úzbeı balamen aınalysyp, túzetim jumystaryn júrgizedi. Turaqty túrde osy ortalyqqa barǵan balanyń boıynan ata-analary jaqsy ózgeristerdi baıqap júr. Bul jerde mamandar arnaıy baǵdarlamalarmen jumys isteıdi. Ár sabaqtyń uzaqtyǵy – 1 saǵat, dárister jáne oıyndar aptasyna 2 ret jeke jáne toptyq saǵat túrinde ótkiziledi.

Bıyl Aqtóbe oblysynda jalǵyz aýtızm derti emes, barlyq múmkindigi shekteýli 663 balany psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysyn ornalastyrýǵa 72 mln 265 myń teńge qarjy qajet. Osy máselelerdi túıindeı kele, Aqtóbe oblysynda erekshe balalardy bilim berý jáne tárbıeleýmen qamtý jumystarynyń áli de ózekti túrde turǵandyǵyn atap ótken jón. О́ıtkeni bilim alýǵa erekshe qajettiligi bar 937 bala áli kúnge deıin arnaıy mektepke deıingi bilimmen qamtylmaǵan (Aqtóbe qalasynda – 739, aýdandarda – 198 bala). Osy maqsatta Aqtóbe oblysy aýmaǵyn damytý baǵ­dar­­lamasy sheńberinde 2021-2025 jyl­dary oblys ortalyǵynda 300 balaǵa arnalǵan bir arnaıy túzetim balabaqshasyn salý jospary engizildi. Sondaı-aq jalpy balabaqshalarda 44 túzetim top ashý josparlandy (Aqtóbe qalasynda 276 sábıge arnalǵan 23 top, aýdandarda 252 balaǵa arnalǵan 21 top). Bul erekshe qajettiligi bar sábılerdiń óz qatarlastarymen erte jastan aralasyp, ómirlik daǵdylardy sińirýi úshin óte mańyzdy. Taǵy bir mańyzdy másele – erekshe qajettiligi bar balalarǵa psıhologııalyq-medı­sınalyq-pedagogıkalyq keńes berý ortalyqtaryn kóbirek ashyp, pedagog, medısına mamandarymen qamtamasyz etý de kún tártibinde tur. Sebebi mun­daı ortalyqtarda dáriger men pedagog-psıholog, defektolog mamandar birlese jumys isteıdi. Túıindeı kele, memlekettik jáne jekemenshik ońaltý ortalyqtary men túzetý kabınetteri, arnaıy bala­baqshalar jumystary ózara úıles­tirilgen bolýy kerek. Áıtpese, arnaıy medısınalyq bilimi, tájirıbesi joq adamdar kez kelgen jerden memleketten tapsyrys alyp, ońaltý ortalyqtaryn ashyp, naýqas balanyń ata-anasyn aldap paıda tabýdy maqsat etip alǵan. Sondyqtan da osy jumysqa lısenzııa bergenderdi qatań baqylaýǵa alyp, naýqas balalardy emdik-saýyqtyrý sharalarymen qamtylýyn ortalyqtandyrý qajet. Balaǵa jany ashymaıtyn, tek paıda tapqysy keletin jandardyń bul jerge kirýine bolmaıdy.

Aqtóbe oblysy