Álem • 16 Tamyz, 2022

Ashtyqqa ushyraǵandar sany arta tústi

1036 ret kórsetildi

Halyqaralyq qoǵamdastyq dabyl qaǵyp jatyr. Álem asharshylyq aldynda tur. Keıingi geosaıası oqıǵalar, jahandyq jylyný sekildi máseleler mıllıondaǵan halyqty ashqursaq qaldyrǵan. «Jut jeti aǵaıyndy» demekshi, azyq-túlik tapshylyǵyna energetıka salasyndaǵy qymbatshylyq, aýyl sharýashylyǵyna qajetti taýarlardyń baǵasynyń ósýi de áser etip otyr.

Álemdegi asharshylyq máselesi talaıdan beri kóterilip júr. BUU keltirgen málimetterge súıensek, álemde 700 mıllıonnan asa adam kedeıshilik deńgeıinde ómir súredi eken. Biraq keıingi jarty jylda bul másele odan saıyn kúrdelene tústi. Ýkraına men Reseı arasyndaǵy qaq­ty­ǵys saldarynan jahandyq azyq-túlik tizbegine orasan shyǵyn kelgen.

Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Ýkraına da, Reseı de aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý jóninen álemde aldyńǵy qatarda. Jyl saıyn mıllıondaǵan tonna bıdaı, júgeri sekildi dándi-daqyldar shetelge satylatyn. Biraq 24 aqpannan keıin bul jaǵdaı kúrt qıyn­da­dy. Reseı Ýkraınanyń portty qalalaryn blokadaǵa alyp, astyq tasymalyna kedergi keltirdi.

Ekinshiden, Reseıdiń basqynshy áreketine baılanysty salynǵan sanksııalardyń keri áseri bolyp otyr. Eýropa elderi buǵan deıin Reseıden gaz ben munaı satyp alatyn. Biraq sanksııaǵa baılanysty odan bas tarta bastady. Onyń ústine, álemdegi basty munaı eksporttaýshylardyń birine salynǵan sanksııa «qara altyn» baǵa­syna da áser etti. Sóıtip, munaı qymbattady. Sonyń saldarynan jer-jahandaǵy energetıka salasynda da baǵa ósip, azyq-túlik jetkizilimi tizbegine «jyǵylǵanǵa judyryq» bolyp otyr.

Taıaýda Túrkııanyń muryndyq bolýymen BUU, Ýkraına, Reseı jáne Túrkııa kelisimge kelgen. Sóıtip, Ýkraına porttarynda turyp qalǵan astyqty tasymaldaý týraly ýaǵda­las­ty. Nátıjesinde, dándi-daqyl tıelgen birneshe keme jolǵa shyqty. Mundaı jańalyq naryqtaǵy baǵany sál ǵana túsirgenimen, jalpylama áseri shamaly ekeni ańǵarylady.

Mysaly, maýsym men shilde aralyǵynda bıdaı baǵasy 14,5 pa­ıyz­­ǵa arzandady. Osylaısha, Ýk­raı­na qamba­syndaǵy 20 mıllıon tonnaǵa jýyq astyqtyń eksport­qa shyǵa­rylýy baǵaǵa osylaı áser etti. Biraq kelisim kez kelgen sátte buzylýy yq­tımal ekenin aıtatyndar kóp. О́ıtkeni Reseı tarapy ýaǵ­da­las­tyq­tyń erteńine-aq Odessa portyna zymyranmen soqqy jasaǵan-dy.

Mundaı qaýipti kezeńde ekiniń biri Ýkraınadan astyq tasymaldaýǵa táýekel ete bermeıdi. О́ıtkeni kez kel­gen sátte kemege raketa tıip, sýǵa ketý yqtımaldylyǵy joǵary. Onyń ústine, tasymal bastalǵanymen bul pro­sess baıaý júrip jatqanyn da aıta ketken jón. Sarapshylar Ýkraına men Reseı búkil kúshin salyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýǵa kóshse de jaǵdaı ózger­meı­di degen pikirde. О́ıtkeni soǵysqa deıingi jaǵdaıdy qalpyna keltirý óte qıyn dep esepteıdi. Qazirgi tańda álemniń 36-y eli Ýkraı­na­dan keletin dándi-daqylǵa táýeldi.

BUU-nyń arnaıy daǵdarys toby azyq-túlik ımportyn tóleýge qarjysy jetpeıtin 60-tan astam elge baqylaý júrgizedi. Uıym energetıka qunynyń qymbattaýy men azyq-túlik naryǵyndaǵy qubylmaly jaǵdaı damýshy elderge qıynǵa soǵatynyn aıtady. Osy oraıda aıta ketken jón. BUU bıylǵy ǵasyrdyń sońynda kedeılikpen kúresten nátı­je shyǵaryp, ashtyqty jeńemiz dep málimdegen edi. Biraq jyl saıyn shartaraptaǵy ashqursaqtardyń artýy bul ýádeniń ýáde kúıinde qalýy múmkin ekenin ańǵartady.

Naryqtaǵy astyq baǵasynyń ósýine soǵystyń keltirgen zardaby bir bólek. Oǵan qosa, jahan­dy jaılaǵan qurǵaqshylyq pen klı­­mattyń ózgerýi de aýyl shar­ýa­­­shylyǵy salasyna úlken shy­­ǵyn keltirip otyr. Máselen, buqa­­ralyq aqparat quraldaryna tara­ǵan málimetke súıensek, Somalı túbegindegi jaǵdaı qıyn. Aldaǵy jarty jylda Kenııa, Efıopııa jáne Somalıde 26 mıllıonǵa jýyq adam azyq-túlik tapshylyǵyna tap bolýy múmkin. Qazirdiń ózinde aımaqta 7 mıllıonnan astam mal qyrylyp qaldy. Jalpy, Shyǵys Afrıkada 50 mıllıonǵa jýyq turǵyn azyq-túlik tapshylyǵyna dýshar bolǵan.

Taǵy bir aıta keterligi, bıyl qur­ǵaq­shylyq ta aýyl sharýashylyǵyna zardabyn tıgizip otyr. Álemniń túkpir-túkpirinde ózender men kól­der qurǵap, ósimdikter qýrap, órt kóbeı­gen. Mysaly, AQSh pen Ońtústik Azııa­daǵy aptap ystyqtan, Eýropa, Qytaı jáne Shyǵys Af­rıkadaǵy qýańshylyqtan, Oń­tús­tik Koreıadaǵy tasqynnan myń­da­ǵan gektar astyq joıylyp ketti. Demek azyq-túlik baǵasy áli de qymbattaı túsedi degen sóz.

Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń qym­battaýyna tyńaıtqyshtar baǵa­sy­nyń kóterilýi de yqpal etken. Bul sala keleshekte tutynylatyn taýar­lardyń qymbattaýyna ákeledi. Ras, tyńaıtqyshtar Ýkraınadaǵy soǵys bastalmaı turǵanda-aq arzan emes edi. Biraq tyńaıtqyshtardy óńdeý úshin tabıǵı gaz kóp qajet bolǵandyqtan, qaqtyǵys saldarynan tyńaıtqyshtardyń quny kúrt qymbattady.

Sońǵy jańalyqtar

Ekinshi orynǵa taban tiredi

Sport • Búgin, 07:32

Overtaımda jeńdi

Hokkeı • Búgin, 07:30

О́zbekstannan basym tústi

Sport • Búgin, 07:28

Sheraǵań – sahna tórinde

Teatr • Búgin, 07:27

Jańaózendegi Azııa chempıonaty

Sport • Búgin, 07:25

Kóńil arbaǵan keńistik

Ádebıet • Búgin, 07:23

Túrkistan qaýipsiz qalaǵa aınalady

Aımaqtar • Búgin, 07:22

Ustazdar ulyqtalǵan kún

Bilim • Búgin, 07:20

Jas ǵalymdarǵa arnalǵan joba

Ǵylym • Búgin, 07:18

Jastar – tabıǵat qamqorshysy

Ekologııa • Búgin, 07:17

Jumysqa ornalastyratyn sýpermarket

Qoǵam • Búgin, 07:12

Qyryqqabattan taryqpaıdy

Ekonomıka • Búgin, 07:10

Qarııasy bar eldiń qazynasy bar

Pikir • Búgin, 07:05

Saıası reforma – ýaqyt talaby

Pikir • Búgin, 07:04

Jańashyldyqqa jańylmaı jetsek...

Pikir • Búgin, 07:02

Elshimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 07:00

Muhtar men Qaıym

Qazaqstan • Keshe

Elde qylmys azaıǵan

Qoǵam • Keshe

Aqań jáne qazaq radıocy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaıratkerdiń batyl qadamy

Rýhanııat • Keshe

Rýhty jyrdyń ıesi

Ádebıet • Keshe

Astanadaǵy asa iri jarys

Tennıs • Keshe

Uqsas jańalyqtar