Abaı ilimin ashý – rýhanı kemeldenýge aparar jol

Abaıtanýshy-akademık M.Áýezov Abaıdyń «Tolyq adamyn» alǵash ret aıtyp, bilse de jan-jaqty zertteýge, na­sıhattaýǵa sol kezeńniń qysymynan múmkindigi bolmady, tek «Abaı joly» epopeıasynda, ǵylymı eńbekterinde oıyn jasyryn, búrkemelep qana aıtyp ketti. Osylaısha, jasyrylǵan «altyn kómbeni» óziniń búkil alpys jyldyq shyǵarmashylyq ómirin arnap tolyǵymen osy kúnniń abyzy, ǵulama ǵalym Mekem­tas Myrzahmetuly jan-jaqty zert­tep, kópshilikke usyndy. Professor M.Myr­zah­metulynyń Abaıdyń ilimin ashýdaǵy ınemen qudyq qazǵandaı izdenisiniń nátı­je­sinde tek Abaı týraly jazǵan, jaryq kórgen eńbegi on kitaptan asyp jyǵylady.

Prezıdent Q.Toqaevtyń aıtqan «qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasy» degen qaǵıdasyn taldaý úshin hakim Abaıdyń «Ásempaz bolma árnege» óleńinde kóz júgir­teıin. Kóp jaǵdaıda oqyrman óleń­niń mazmunyn taldaǵanda: «Sen de bir kirpish dúnıege ketigin tap ta, bar qal­an!» dep ómirden óz ornyńdy tap degen oıdy, al: «Ustazdyń qylǵan jalyqpas, Úıre­tý­den balaǵa», dep ustazdyqty jo­ǵary baǵalaǵan degen pikir aıtady. Du­rys-aq, biraq bul negizgi aıtaıyn dege­nin to­lyq­ty­rý­shy oı, al negizgisi myna joldarda:

Qaırat pen aqyl jol tabar,

Qashqanǵa da qýǵanǵa.

Ádilet, shapqat kimde bar,

Sol jarasar týǵanǵa.

Bastapqy ekeý sońǵysyz

Bite qalsa qazaqqa,

Aldyń – jalyn, artyń – muz,

Barar ediń qaı jaqqa?

Mundaǵy bastapqy ekeý – qaırat pen aqyl, al sońǵysy – júrek. Eger qaırat pen aqyl júrekti qospaı ekeýi ǵana áreket etse, olar jaqsylyqqa da, jamandyqqa da jol taýyp beredi, ıaǵnı qyzmet ete beredi. Qaırat, aqyl, júrekti únemi birlikte qarastyrý, aldyńǵy ekeýiniń tek ádilet pen shapqatty kózdeıtin júrekke baǵynýyn qalaý – qazaq ultynyń ómir fılosofııasy ekenin Abaı óleńinen anyq ańǵaramyz. Abaıdyń tereń oıdyń ıesi ekendigin túsiný úshin óleńderi men qara­sózderin tutas oqý qajet. О́leńinde aıt­qan úsh uǵymdy – qaırat, aqyl, júrek týraly oıyn on jetinshi qarasózinde qaı­ta toqtalyp, jan-jaqty taldap, to­lyq­­­tyryp qorytyndy jasaıdy: «Osy úshe­ýiń basyńdy qos, bárin de júrekke bılet, – dep uqtyryp aıtýshynyń aty ǵylym eken. – Osy úsheýiń bir kiside meniń aıt­­qanymdaı tabylsańdar, tabanynyń to­pyraǵy kózge súrterlik qasıetti adam – sol. Úsheýiń ala bolsań, men júrekti jaq­tadym. Qudaıshylyq sonda, qalpyńdy taza saqta, Qudaı taǵala qalpyńa árdaıym qa­raıdy dep kitaptyń aıtqany osy, – depti».

Abaıdyń «Úsh-aq nárse – adamnyń qa­sıe­ti: Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly jú­rek» deýi danalyq, hakimdik dáre­je­ge jet­kenin kórsetedi. Otyz segizinshi qa­ra­­sózinde «Adaspaı týra izdegen hakim­der bolmasa, dúnıe oıran bolar edi. ...Árbir ǵalym-hakım emes, árbir hakim – ǵalym» deıdi. Abaı hakimdi joǵary qoıady. Ǵalymnyń eńbegi jaqsylyqqa da, jamandyqqa da qyzmet etedi, eger ǵalym qaırat pen aqylyna ǵana senip júrekti tyńdamasa jamandyqqa bet buryp ketýi ǵajap emes, onda ystyq qaıraty men nurly aqyly sýyq qaırat, sýyq aqylǵa aınalyp, júregi qaraıa bastaýy múmkin, al hakim qaırat, aqyl, júrekti teń ustaıdy ne bolmasa júrekke basymdyq beredi, sebebi hakimniń júregi tek qana jaqsylyqqa úndeıdi, qaırat pen aqylyn jamandyqqa eshqashan jibermeıdi ıaǵnı hakim adamzat balasyn tek jaqsylyqqa bastap, dúnıeni oırannan saqtaıdy. Qazaq uǵymynda adamzatqa aýyrmaıtyn em izdegen Luqpan hakim aıtylsa, biz ǵylymı turǵyda zertteýdiń nátıjesinde ál-Farabı jáne Abaı atalarymyzdy Hakim dep aıta alamyz. Abaıdyń hakimdigin búgingi kúni biz oılap tapqan joqpyz, bizden buryn zamandastary aıta bastaǵan. Aqyn aǵasy týraly Shákárim de óz pikirin aıtyp qal­dyrǵan. Onyń pikirinde súıinish te, kú­ıinish te bar ekeni baıqalady: «Ibrahım myrza, qazaq ishinde Abaı dep ataıdy. Sol kisi musylmansha hám oryssha ǵylymǵa júırik, hám Allanyń bergen aqyly da bul qazaqtan bólek dana kisi edi. Er jetken soń sol kisiden tálim alyp, ártúrli kitabyn oqyp, nasıhatyn tyńdap, az ǵana ǵylymnyń sáýlesin sezdim. Ibrahım myrzanyń turaǵy qazaq ishi bolǵan­dyq­tan, qadiri azyraq bilindi. Olaı bol­ma­ǵan­da danyshpan, hakim, fılosof kisi edi» deıdi.

Qazaqtyń oıǵa júırik, sózge sheshen aqyny Sultanmahmut Toraıǵyrov ta Abaı týraly tolǵanysqa túsedi:

Baıqasań qazaqtyń ózinde bar,

Dúnıeniń genııligi* (kemeńger),

paıǵambary.

«Er tarǵyn», «Qobylandyny»

oqyp baıqa,

Abaıdyń oqy, tańyrqa, basyń shaıqa.

Aqyndyqtyń qýaty esińdi alyp,

Bas almastan oqyrsyń qaıta-qaıta.

Tipti Abaıdyń zamandasy júz jasaǵan Jambyl da hakimdik qasıetin dóp basyp aıtady:

Mynaý turǵan Abaıdyń sýreti me?

О́leń sózdiń uqsaǵan qudiretine.

Aqyl, qaırat, bilimdi teń ustaǵan,

О́r Abaıdyń tótegen kim betine?!

Tereń oıdyń túbinde teńizi bar,

Tesile kóp qarasań kóńil uǵar.

Sol tereńge súısinip jan úńilmeı,

Esil sabaz yzamen ótken shyǵar.

О́te saýatty, asqan talantty aqyn Maǵjan Jumabaev Abaıdyń adamgershilik ilim­di meńgerýdiń shyńyna shyqqanyn, onyń álemdik deńgeıdegi danalardyń da­nysh­pany hakim ekenin múltiksiz tany­ǵanyn jyryn oqysaq anyq baıqaı­myz:

Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes,

Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes.

Qaradan hakim bolǵan sendeı jannyń

Álemniń qulaǵynan áni ketpes!

Búkil shyǵarmashylyq ǵumyryn Abaı men Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyǵyn zertteýge arnap Abaı «Tolyq adam» ilimin jaryqqa shyǵarǵan toqsan tórt jastan asqan ǵulama aqsaqalymyz Mekemtas Myrzahmetuly mynandaı tujyrym jasaıdy: «Tolyq adam (tolyq ınsanııat) degenimiz: Abaıdyń tanytýynda – árbir adam aqylymen, bilimimen mal-dáýletimen bireýlerge ádilet, shapaǵatymen jaqsylyq jasaý nemese aqyl, qaıratty júrektiń qalaýymen júrgizip, olardy tek izgilikti isterge qyzmet ettirý joly bop shyǵady. Kimde-kim osy: «...jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty ol ...tolyq adam delinedi», – dep, eń basty oı baılamyn jasaıdy. Bul pikirleriniń negizgi jelileri Abaıdyń búkil aǵartýshylyq-gým­anıstik kózqarasynan týyndap, shy­ǵar kózin joǵaryda taratylǵan adam­dyq úsh sıpattan tartady. Bul búkil aqyn shyǵarmalarynyń boıyna jylylyq berip, taralyp jatqan tolyq adam jaıly oılarymen tereń túrde sabaqtasyp jatady».

Hakim Abaıdy «danalardyń danyshpany» dep jalań maqtaý, qyzyl sóz re­tinde aıtyp turǵan joqpyn, keıde usta­zym Mekemtas aǵaıǵa da, maǵan da «Abaıdy tym madaqtap, bárinen artyq qoıyp jibergen joqsyńdar ma?» degen suraqtar qoıylyp jatady. Árıne, buǵan bir maqalanyń sheńberinde tolyq ja­ýap berý qıynyraq. Degenmen oqyrmanǵa oıy­myzdy qysqasha jetkizýge talaptanyp kórmekshimin. Búkil musylmandy, adamzat balasy tolǵandyrǵan Alla týraly uǵymdy dáriptep, sıpattap kópshilikke uǵynyqty etip «Alla degen sóz jeńil», «Allanyń ózi de ras, sózi de ras», «Patsha qudaı, syıyn­dym», t.b. óleńderin arnasa, osy óleńderinde aıtqandaryn qarasózderinde tereńdete qorytyndylaıdy. Mysal keltireıik, otyz segizinshi qarasózinde: «Ol – Alla taǵalanyń zaty, eshbir sıpatqa muqtam emes, bizdiń aqylymyz muqtaj... Alla taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqy­lymyz – ólsheýli». Iаǵnı Alla adamǵa aqyl berdi, jaratylǵandardyń ishinde adam ǵana Allany mynaý júıeli jaralǵan álemge qarap Allanyń bar ekenin sezinsin dep. Qarapaıym dálel, Kún men Aı únemi birinen keıin biri turaqty qozǵalysta, al Abaı tabıǵat týraly óleńderinde kórsetkenindeı jyl mezgili Kóktem, Jaz, Kúz, Qys turaqty túrde kezekpen keledi, al adamnyń ǵumyry solaı. Eger Alla bireý bolmaı, Jaratýshy Qudaılar kóp bolsa bul júıe buzylar edi, Kún – bireý, Aı – bireý Qudaı kóp bolsa olardyń bir-birinen talaspaýy múmkin emes, hakim Abaı shyǵarmalarynyń ón boıynda Alla – jaratýshy, adam jáne búkil álem jaratylǵandar ekeni sezilip turady, tek ynta qoıyp Abaı shyǵarmasyn úzbeı oqyńyz.

Abaı aspannan túse qalǵan joq, ol da biz sııaqty pende, tek Abaıdyń danalyǵy qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn mol sýsyndap meńgergendi. Qazaq ulty balasy esi kirip eseıgenshe «jaman bolady» degen shekteý sózdi kóp qoldanady, sonymen qatar balasyna «Alpamys pen Qobylandydaı batyr bolar ma ekensiń» dep besiginde qulaǵyna quıady, tarqatyp aıtsaq «Otanyńdy qorǵa, ata-anańdy syıla, qorǵa» deıdi, «eshqashan da basqadan qaıtseń de artyq bol, basqa eldi jaýlap al» dep aıtpaıdy, tipti «taspen ur­ǵan­dy, aspen ur» dep úıretedi. Hakim Abaı qazaqy aqyl-oıdy shyǵarmasynda odan ári damytyp, bastaýdyń qaıda jat­qa­nyn ańǵartady: «...Ne túrli bolsa da, ıa dúnıeńnen, ıa aqylyńnan, ıa ma­lyń­nan, ǵadalát, shapaǵat sekildi bireý­lerge jaqsylyq tıgizbek maqsatyń bolsa, ol jol – Qudaıdyń joly». Bul jol – qazaq ultynyń da hakim Abaı jyrlaǵan bas­ty joly. Qazaq ulty da, onyń hakim ál-Farabıi de, Abaıy da tek adamzatty jaqsylyqqa úndeıdi, jaqsylyqqa tárbıeleıdi, jaqsylyqqa jetýdiń maqsat-muratyn anyqtap, týra jolǵa salady. Álem halqy sirá, osy úshin Qazaq eli hakimderiniń shyǵarmalaryn oqýǵa qulshynys tanytýda.

«Abaı – qazaqtyń bas aqyny» dep búkil qazaqqa jar salǵan, «Abaıdyń asylyn tanyp, durys baǵa bergen jalǵyz óleń emes. Kóp nárseni Abaı sóz qylǵan, sol sózderiniń bárinde de Abaıdyń ár nárseniń asylyn tanyǵysy, bilgeni kórinedi. Abaıdyń óleńderi qazaqtyń basqa aqyn­da­rynyń óleńinen artyqshylyǵy ár nár­seniń bergi jaǵyn almaı, arǵy asylyna qarap sóılegendikten. Basqa aqyndardyń sózge sheberligi, sheshendigi Abaıdan kem bolmasa da, bilimi kem bolǵandyǵy daýsyz» dep Abaı shyǵarmashylyǵyn tereńinen paıymdaǵan Alash ardaqtysy Ahmet Baıtursynuly 1928 jyly 1 qazanda ýnıversıtetimizdiń Qazaq memlekettik ýnıversıteti bolyp ashylý saltanatynda negizgi baıandamashy retinde sóılep qana qoımaı, ýnıversıtette stýdentterge dáris te beredi. Al Abaıtanýdyń ne­gizin qalaǵan Muhtar Áýezovtiń aqyn mu­rasyn tereń zerttep tanyp bilýdegi alǵashqy tanymdary ýnıversıtetimizde alǵashqylardyń biri bolyp dáris bergen kezinen bastaý alady. 1935 jyly qazaqtyń oqý ornyna Abaı esimi berilip, «Qazaqtyń Abaı atyndaǵy Memlekettik pedagogıka ınstıtýty» degen ataý alady (ınstıtýt dırektory Shaıhıslam Bekjanov). Ýnıversıtette qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Qajym Jumalıevtyń usynysymen kafedra janynan Abaı kabıneti ashylady. Osy professor Q.Jumalıev ýnıversıtettiń túlegi, shákirti M.Myrzahmetulyna 1961 jyly aspıranty bolǵan kezde er­kinen tys talap etip, «Abaıdyń ádebı mu­ra­synyń zerttelý jaıy» degen qıyn­dyǵy mol kúrdeli ári zerttelmegen tyń taqyryp beredi. Kommýnıstik qoǵamnyń ıdeologııasynyń qysymyna ushyrap, sottalyp aýyr azapty basynan ótkerse de, qaısar ǵalym Abaı murasyn keler urpaqqa jetkizetin, zerttep, nasıhattaıtyn abaıtanýshy tárbıeleýdi el aldyndaǵy mindetim dep sanady. Ýnıvesıtet ustazdary stýdentterge Abaı murasy taqyrybynda dıplom jumystaryn jazdyryp, arnaıy kýrs, semınar dáristeri ótkizilip, ǵylymı-teorııalyq konferensııalar uıym­dastyrylyp, baıandamalar jasalyp otyrdy. Professor, fılologııa ǵylym­da­rynyń doktory Nyǵmet Ǵabdýlınniń qu­ras­tyrýymen «Abaı taǵylymy» ǵylymı jınaǵy shyqty.

Abaıtaný ǵylymy uzaq joldan ótti. Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń úlken bir salasy bolyp qalyptasty. 

Bul pán bastaýyn mektepten alý úshin M.Myrzahmetuly shákirti N.Kerim­bekovpen birge 5-9-synyptarǵa arnalǵan «Abaıtaný álippesi» ıntel­lek­­týal­dy oqý-ádistemelik keshe­niniń elektrondy nus­qasyn álemniń eń úzdik teh­nolo­gııa­symen Japonııanyń Tokıo qa­la­synda shyǵardy.

Jabal ShOIYNBET,

abaıtanýshy,

Abaı atyndaǵy QazUPÝ hakim Abaı ǴZO dırektory