Buǵan qazir «B» korpýsynyń ákimshilik memlekettik qyzmetshileriniń bos laýazymdaryna jarııalanyp jatqan konkýrstar týraly habarlandyrýlarǵa zer salsańyz, kózińiz jetedi. Máselen, sheshim qabyldaıtyn laýazym ıeleri – aýdandyq bólim basshysynyń ortasha aılyq jalaqysy 380 392 teńge, aýdan ákiminiń orynbasaryniki – 512 002 teńge, oblystyq basqarma basshysyniki – 688 751 teńge eken. Qarapaıym adamdarǵa kórsetip otyrǵan qyzmetiń úshin bireýden birdeńe dáme etpeı-aq, qanaǵatpen ómir súrýińe jetetin qarajat emes pe bul?! Al aýdan ákimderi, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzdaǵy qalalardyń ákimderi men mınıstrler jáne olardyń orynbasarlary sııaqty saıası memlekettik qyzmetshilerdiń, sondaı-aq «A» korpýsyndaǵy ákimshilik memlekettik qyzmetshilerdiń jalaqylary tipti joǵary ekeni anyq. Osylaısha, memleket halyqqa adal qyzmet etýge ant bergen sheneýnikterdiń alańsyz jumys isteýine qajet múmkindiktiń bárin jasap otyr. Demek olardyń tarapynan tıisti qaıtarym bolýǵa, ıaǵnı kórsetiletin memlekettik qyzmetterdiń sapasy barynsha artyp, jemqorlyqtyń tamyryna balta shabylýǵa tıis qoı. Alaıda, ókinishke qaraı, memlekettik qyzmet salasynda mundaı túbegeıli ózgeris ázirge baıqalmaı tur. Memlekettik basqarý organdaryndaǵy túıeni túgimen, bıeni búgimen jutatyn jemqorlar áli aıyldaryn jımaǵan sııaqty.
Munyń bir shekten shyqqan masqara mysaly retinde jýyrda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet Qostanaı oblysynyń turaqtandyrý qoryndaǵy qantty alyp satýdyń qylmystyq shemasyn áshkerelegenin aıtýǵa bolady. Antıkordyń habarlaýyna qaraǵanda, atalǵan óńir ákimdigi men «Tobyl» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» aksıonerlik qoǵamynyń qyzmetkerleri elimizde keıingi kezde týyndaǵan qant tapshylyǵyn paıdalanyp, «tańdaýly» kásipkerlerge oblystyń turaqtandyrý qorynda jınaqtalǵan tátti ónimniń kılosyn 420 teńgeden bergen. Osyndaı «jaqsylyqtary» úshin olardan syıaqy retinde 100-den 500 kıloǵa deıin qant alǵan. Al «tańdaýly» kásipkerler arzan qantty turǵyndarǵa eki ese qymbat baǵamen satyp, ońaı jolmen qyrýar paıda tapqan. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes azyq-túlik baǵasynyń negizsiz qymbattaýyna jol bermeý mindeti moıyndaryna júktelgen qostanaılyq sheneýnikterdiń sabotaj jasaýmen para-par osy áreketine qarap qanyń qaınaıdy. Olar endi halyq múddesin aıaqqa basqan sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtary úshin zań aldynda jaýap berip, qatań jazaǵa tartylýǵa tıis.
Al qabyrǵaǵa eń batatyn keleńsiz jaıt – jurtqa ónege kórsetip, rýhanı jańǵyrý kóshin bastaýǵa mindetti memlekettik qyzmetshiler de jalaqylary eki-eki jarym ese ósirilgenine qaramastan, qanaǵatty umytyp, altyn kórgen perishtedeı joldan taıýdy jalǵastyryp jatyr. Máselen, Pavlodar oblysynyń Mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy jemqorlyq qylmys jasaǵany úshin ótken shilde aıynda sot úkimimen 3 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Biraq jalǵyz ósirip otyrǵan kámeletke tolmaǵan eki balasy bar ekeni eskerilip, jazany óteýi bes jylǵa keıinge qaldyryldy. Biraq osy merzim ishinde probasııalyq qyzmettiń baqylaýynda bolady. Anyqtap bilsek, ol bıyl Álıhan Bókeıhanovtyń músinin jasap, jańa mekteptiń aldyna ornatý úshin astanalyq arhıtektordan 1 mıllıon teńge para alǵan bolyp shyqty. Al Atyraý qalasynda Abaı eskertkishin ornatýǵa baılanysty para aldy degen aıyp taǵylǵan munaıly óńirdiń mádenıet salasyna jaýapty laýazymdy tulǵalardyń ústinen qozǵalǵan qylmystyq is sotta qaralyp jatyr. Ultymyzdyń uly tulǵalarynyń arýaqtarynan uıalmaı, olardyń esimderin máńgi este qaldyrý esebinen kóldeneń paıda tabýdy oılaýdyń ózi – moraldyq turǵydan qurdymǵa quldyraý emeı nemene?!
Jalpy, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaýly esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine súıensek, bıyl jemqorlyǵy áshkerelengen sheneýnikter qatary sıreýdiń ornyna qalyńdap barady. Byltyr osyndaı 1 451 qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelgen bolsa, bıylǵy jeti aıdyń ishinde ǵana olardyń sany 1 359-ǵa jetken, nemese byltyrǵy sáıkes kezeńdegimen salystyrǵanda 25,9 paıyz kóp. О́ńirlerdiń arasynda bárinen de Qyzylorda oblysy «oza shaýyp» tur. Qyzylordalyq sheneýnikter byltyrǵy jeti aıda 38 jemqorlyq qylmysqa urynǵan bolsa, bıylǵy sáıkes merzimde onyń sanyn 96-ǵa deıin jetkizip, 152,6 paıyzǵa ulǵaıtypty. Batys Qazaqstan oblysynda da áshkerelengen jemqorlyq sany byltyrǵy jeti aıdaǵymen salystyrǵanda 87,2 paıyzǵa kóbeıip, 73-ke jetken. Aqmola oblysyndaǵy ósim 84,2 paıyzdy qurap, astanalyq óńir sheneýnikteri 35 jemqorlyq qylmystyq quqyq buzýshylyqqa jol bergen. Túrkistan (61 paıyz), Mańǵystaý (59,5 paıyz), Qostanaı (41,2 paıyz), Almaty (39 paıyz), Qaraǵandy (33,3paıyz), Atyraý (32,2 paıyz) oblystarynda da áshkere bolǵan jemqorlyq qylmystar kóbeıip ketken. Árıne, muny Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Antıkor bastaǵan quqyq qorǵaý organdarynyń korrýpsııaǵa qarsy kúresti kúsheıtýiniń nátıjesi dep baǵalaǵan jón bolar. Alaıda «Et táttiligin qoısa, men urlyǵymdy qoıar edim» degen baýkespe uryǵa uqsap, jalaqylary eselep ósirilse de, aram aqsha úshin aryn satýdy qoıa almaı júrgen sheneýnikter qatary azaımaı turǵany oılandyrmaı qoımaıdy. Jemqorlardyń jegenderi jelkelerinen shyqpaı, jeýlerin qoıar emes.
Transparency International halyqaralyq uıymynyń málimetine qaraǵanda, Qazaqstan byltyr sybaılas jemqorlyq boıynsha álemdegi 180 eldiń ishinde 102-oryndy mise tutty. Sóıtip, 2020 jylǵymen salystyrǵanda 8-orynǵa keri jyljydy. «Bireýge qarap – búkirmin, bireýge qarap – shúkirmin» demekshi, Reseı (136-oryn), О́zbekstan (140-oryn), Qyrǵyzstan (144-oryn) syndy kórshiles memleketterdiń aldyndamyz, al Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy seriktesterimiz Armenııa (58-oryn) men Belarýstiń (82-oryn) artyndamyz.
Demek Jańa Qazaqstan hám Ádiletti Qazaqstan ornatý jolynda sybaılas jemqorlyqpen kúresti kúsheıte túsý qajettigi daýsyz. Bul rette Qazaqstan Respýblıkasynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatynyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda kórsetilgenindeı, ozyq sheteldik tájirıbege súıenip, Follow the money qarjylyq tergeý ınstıtýtyn jáne Integrity check parasattylyqty hám korrýpsııadan adaldyqty tekserý tetigin tezirek ári keńinen engizýdiń yqpaly pármendi bolady dep úmittenemiz.
Buǵan qosa, memlekettik organdardyń birinshi basshylarynyń sybaılas jemqorlyqpen kúres úshin jaýapkershiligin áli de kúsheıte túsý qajet sııaqty. Aıtalyq, qoldanystaǵy zańnama boıynsha óńirdiń ákimi óz orynbasarynyń jemqorlyq qylmys jasaǵany sotta dáleldengen jaǵdaıda ǵana otstavkaǵa ketý týraly ótinish jazýǵa tıis. Al eger óńirlik basqarmanyń basshysy jemqorlyq quqyq buzýshylyqqa jol bergen bolsa, onda ákimniń jetekshilik jasaıtyn orynbasary otstavkaǵa ketýge ótinish berýi kerek. Shyntýaıtynda, óńirlik basqarmalardyń basshylaryn ákimder kóp rette óz orynbasarlarynyń pikirlerin suramaı-aq, ózderi tańdap taǵaıyndaıtyny jasyryn emes. Sondyqtan da óńirlik basqarmalardyń basshylary jemqorlyq qylmys jasap sottalǵan jaǵdaıda olar úshin ákimderdiń orynbasarlary emes, ákimderdiń ózderi tikeleı jaýap bergeni jón emes pe? Mundaı tásil ortalyq memlekettik organdardan bastap barlyq atqarýshy bılik organyna qoldanylatyn bolsa, sheshim qabyldaý deńgeıindegi jaýapty laýazymdarǵa iskerligimen qatar, ary taza azamattar kóbirek keler edi dep paıymdaımyz.
