Belgili bir ýaqyt pen keńistik aıasyndaǵy qoǵam tynysy men áleýmet ómiriniń basynan ótken qıyn shaqtyń tarıhı shyndyǵyn jınaqtap, tarıhı tulǵalar arqyly kórsetýdi maqsat etken. Romanda «qonysy sýatty, kúni shýaqty» ómir súrip jatqan qazaq halqynyń shyrqy bir-aq kúnde buzylady. Buǵan sebep bolǵan – patshanyń 1916 jylǵy ııýn jarlyǵy. Qazaq jastaryn maıdannyń qara jumysyna alý deıtin sumdyq habar el basyna jaı túskendeı áser etedi. Budan buryn da Reseı ókimeti alym-salyqty eseleı túsken jáne quıqaly qonystaryn, shuraıly óristerin kelimsekterge (qara shekpendiler) zorlyqpen ápergendikten, aq patshaǵa halyq narazylyǵy qara qazandaı qaınar edi, biraq ishten tynatyn. О́ıtkeni dármeni men pármeni joq eldiń jigeri qum bolatyn.
Sán-saltanatymen kók jaılaýǵa kóship kelip, kerege kergen Merkit eliniń mamyrajaı tirligi de synaptaı syrǵyp ketkendeı bolady. Patshanyń bul jarlyǵyn qabyl almaǵan aýyl adamdary – Turǵanbaı, Saqarı, Kádirbaı, Mustaqı syndy el aǵalary «endi mal qamyn emes, jan qamyn oılaıtyn boldyq» dep tyǵyryqqa tirelgendeı bolady, sóıtip jaılaýdyń qyzyǵynan aıyrylady. Patsha jarlyǵyn qolma-qol oryndaýǵa kirisken Zaısan oıazy Sergeı Kýbısskıı (Serke Kúpin) ár bolystyń adamdaryn jınap, qaranópir halyqtyń aldynda «tizim jasaý» kerektigin habarlaǵan sátte-aq halyqtyń ashý-yzasy burq ete túsedi. «Baýyr et balamyzdy bermeımiz, jibermeımiz» degen sózdi Qońyrqajy, Abzalı, Kúrkebaı, Álibaı sııaqty azamattar ashyq aıtyp, qarsylyqtaryn bildiredi. Al aq patshanyń jazalaýshy ákimderi «Jarlyqqa qarsylar saıası senimsiz adam retinde qara tizimge ilinip, eki kózi Sibirde jyltyraıdy» dep málimdeıdi. Qarsy sóılegen adamdardy da oıaz keńsesiniń aldynda turǵan áskerler men polısııalar qolma-qol tutqyndaýǵa áreket etedi. Biraq Kúrkebaı batyrdyń álekedeı jalanǵan jigitteri olardy qutqaryp jiberedi.
Osy kezden bastap eldiń tynyshtyǵy buzylady. Bul «jalpaq qazaq dalasyna» tóngen qaýip ekenin uqqan el azamattary qarap jatpaı, tas-túıin bolýǵa kirisedi. Tún jamylyp kelip-ketip jatqan salt atty, sabaý qamshyly adamdar kóbeıgen. Patshanyń pármenine qarsy kelgender «qara tizimge» ilingen.
Romandaǵy tarıhı oqıǵa Merkit aýylynda ótip jatsa da, Zaısan úıeziniń ár óńirinde bolyp jatqan narazylyqty jáne tarıhı derekterdi qamtyp otyrýy shyǵarma oqıǵasynyń shynaıylyǵyn arttyryp, kúrdelendire túsedi. Roman keıipkerleri – Merkit aýylynyń azamattary, solardyń taǵdyry. Sol tustaǵy kezeń shyndyǵy el ómirimen sabaqtastyryla sýretteledi. Aýyl aǵalarynyń oqýlary bolmasa da, toqýlary mol, oıly-ańǵarly adamdar. Qarýly qoldary, jalyndy sózderi bar. Kóp ýaqyt ótpeı-aq, polısııa bastyǵy Mıhaıl Golovın bastaǵan top bura tartyp, buıryqqa kónbegen saıası senimsiz adamdardy – «buzyq qaraqshylardy» tutqyndaýǵa kirisip ketedi. El ishin úreı bıleıdi, attyń jaly, atannyń qomynda kún keshýge týra keledi.
Qýǵyndaýǵa túsip, qysym kórgen tusta halyq jat elge ketýge májbúr bolady.Uıaly terekteı uıyp otyrǵan eldiń yntymaǵy, tynyshtyǵy buzylady. Itjekkenge aıdalyp qorlyq kórgenshe shekaralas otyrǵan qytaı elinde bas saýǵalaýdy jón kóredi. Ashýly halyq aq patshanyń jarlyǵyn oryndaýǵa kirisken. Mámet bolystyń jazǵan tizimin tartyp alyp, órtep jiberedi. Qarǵyba – Naryn bolysy Múrsálim jazalaýshy áskerler kelgenshe aýylyn kóshiredi. Bir túnde Zaısan qalasynda qamaýda otyrǵan qaıyn atasy men balasyn bosatyp alady. Birshama jigitterimen Áýlıe shatqalynda shekara áskerlerimen soǵysyp, kazak-orystardyń biraz áskerin jer jastandyrady. О́zine ilesken el-jurtymen údere kóship, Habarasý arqyly arǵy betke (Qytaıǵa) ótip ketedi.
Merkit aýylynan «qara tizimge» ilikken adamnyń biri – Álibaı mergen. Kóp keshikpeı M. Golovın bastaǵan jazalaýshylar Álibaıdy izdep Merkit aýylyna da jetedi. Aldyn ala habar alyp otyrǵan Turǵanbaı bımen aýyldaǵy aǵaıyndary Álibaıdy jaılaýǵa attandyryp jibergendikten, onyń ornyn sıpap qalady. Polıseılerge tilmash bolyp kelgen Qozybaı balasy Qusaıyn degen azamat ózin attandyryp turǵan jigitke: «Álibaıǵa aıt, ol qara tizimde, boı tasalasyn» dep sybyrlap aıtyp ketedi. Turǵanbaı bıdiń aqylymen Álibaı bala-shaǵa, ini-qaryndastarymen jaılaýdyń «Sasyqbuǵy» atalatyn qıyn tuıyǵyna kóshirip aparady, qutyrǵannan qutylǵandy jón kórdi.
Taıynty-Tarǵyn bolysynyń batyry Kúrkebaıdyń Aqırek asýynan ótetininen habar alyp otyrǵan Álibaı solardyń kóshine qosylady. Kúrkebaı batyr: «Bul kápirdiń yrqyna kónip te boldyq, qorlyǵyn kórip te boldyq, ne kórsek birge kóreıik» degen oıyn aıtady. «Jaýdy aıasań, jaraly» qalarmyz desedi. Kúrkebaı, Álibaı bastaǵan elý-alpys adam túnde Aqırek asýyna kelip bekinedi. Tań ata «aspandaǵyny arbap, jerdegini jalmap» júrgen shekara áskerlerimen soǵysyp, olardy ádemi ádis qoldanyp jeńedi, tutqynda jatqan úsh adamdy bosatady. Artynyp-tartynyp jetken kóshti de shekaradan ótkizedi. Qytaıdy meken etip kele jatqan qazaqtarmen aralas-quralas bolyp, sol elge sińip ketedi.
Jazýshy romanynda qatardaǵy aýyl adamdarynyń qońyr tirshiliginen-aq zaman shyndyǵyn, ýaqyt ózgerisin tanytyp-tarazylaýdy maqsat etken. Avtor stıliniń ózindik belgi-bederi aıqyn ańǵarylatyn bul týyndysynda qoǵam men adam, orta men adam baılanys-qatynastaryn basty nazarda ustaǵandyqtan, adam taǵdyry men kúndelikti ómir aǵymy únemi aldyńǵy kezekte kórinis taýyp otyrady. Ár keıipker ózindik minezi, psıhologııalyq tolǵanystarymen erekshelenip otyrady. Jazýshy keıipkerlerin tıptik-jınaqty obrazǵa aınaldyra kórsetýden túrli kórkemdik tásilder qoldanǵany ańǵarylady. Tarıhı bolǵan oqıǵa áserli sýretteledi.
Romannyń ekinshi salasynda 1918–1929 jyldar aralyǵyndaǵy tarıhı oqıǵa qamtylady. Qysqa kúnde qyryq qubylǵan zaman zobalańy Merkit aýylynyń berekesin qashyryp, jaqyn-aǵaıyn adamdardyń arasyn ashqan. Bólinip-jarylmaǵan aǵaıyndar kemde-kem. Ol jaqtaǵy el maldaryna óris, ózderine qonys boldy. Shet eldegi shermende tirshilikke de kóndi. Biraq týǵan jerlerin umyta almady. Sonymen birge aq patsha taqtan qulap, mızamy qurdymǵa ketipti, jańa turpatta ókimet qurylypty degen habar da aýyq-aýyq jetip jatady.
Bir kúni Saqarı, Qazaqbaı, Álibaı, Butabaı, Oqbaı t.b. aýyl adamdaryn jınap: «Qudaı qosyp, quıryq-baýyr jesisken qudamyz elde qaldy. Aq batany buzbaı, oń jaqta otyrǵan kelinimizdi alyp qaıtqymyz keledi, ne atamekenge kóshsek» degen oıyn aıtady. Merkittiń biraz úıleri kóshti ata jurtqa burýǵa kelisedi. «Baıtal túgil, bas qaıǵy» zamanda táýekel dep shekaradan tynysh ótip keledi. Alaıda atamekende qalǵan eldiń de jetiskeni shamaly eken. Jazýshy alasapyran aýyr shaqtyń shynaıy sýretterin kóz aldyǵa keltirip otyrady. Biraz ýaqyt «aq» pen «qyzyl» shaıqasy bastalǵanda, halyq kimniń jyrtysyn jyrtaryn bilmeı daǵdarady. Kóp uzamaı bılikti «balshebek» deıtin qyzyldar alypty. Zaısan aýdan ortalyǵyna aınalǵan, úıezdik revolıýsııalyq komıtet qurylǵan. Shyǵarmadaǵy oqıǵalar men keıipkerlerdiń ómir joldaryna jazýshy qanyq bolǵandyqtan, oqıǵa nanymdy, keıipkerlerdiń harakterleri shynaıy. Ár saladaǵy oqıǵalar birin-biri tolyqtyryp – bári bir arnaǵa toǵysyp jatady. 1918–1929 jyldardaǵy halyqtyń etinen ótip, súıegine jetken tragedııalyq jaǵdaıdy ashyp, qoǵamdyq-áleýmettik ómirdiń aqıqatyna qanyqtyrady.
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda halyq basynan nebir qıly-qıly oqıǵalar ótken-di. Aýqatty adamdardy tárkileý, salyqty kóbeıtý, ujymǵa kúshtep biriktirý sııaqty saıası naýqandar halyqty aıaǵynan shalyp, aqylynan tandyra jazdaǵany belgili. Qyzyldar ornyqty deıtin 20-jyldary salyqtyń túr-túri kóbeıgen. Salyqty ýaqytynda tólemegender ákimshilik-qylmystyq jazaǵa tartylǵan. Birtindep ujymdyq sharýashylyq qurylǵan. Qoıshy-qolań, kedeı-kepshikterge baılardyń maldarynan úles berile bastaǵan. Osyndaı halyqqa unaı qoımaǵan keleńsizdikterdiń basy-qasynda Merkit aýylynan shyqqan Qaztaı belsendi júredi. Sholaq belsendige eshkim qarsy kelmeıdi. О́ıtkeni ol naǵyz ur da jyqtyń ózi edi. Merkit aýylynyń (óz aýyly) aýqatty jeti adamynyń maldaryn tárkilep, «baı-kýlak» retinde Zaısan qalasynyń abaqtysyna qamatady. Biraq bular «tiri jan, tisti baqaǵa» zııany joq adamdar edi. Merkit aýylynda qurylǵan «Qyzyl tý» moıynseriginiń tóraǵasy da sol Qaztaı Irgebaev bolady. Moıynserik qurý jıynyn eki-aq saǵatta bitirip, Isabaıdyń qorasyn, tamyn, Turǵanbaı bıdiń segiz qabat kıiz úıin moıynseriktiń menshigine alady. Baıdy qorlap, kedeıdi qoldaǵan bolady.
Qahary men qarǵysy qatar kelip, «asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» zamanynan halyq qatty qınalady. Abaqtydaǵy jeti adamnan eshteńe tappaǵan soń olardy bosatady. Biraq «ıttiń kúni úrýmen ótedi» degendeı qaıta timiskileýin qoımaıdy. El kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylady. Turmys-tirshilik kún saıyn qıyndaı túsedi. Abaqtydan bosaǵan jeti adam elge syıly, aýyldyń betke ustar adamdary bolǵandyqtan, bári aqyldasa kelip, arǵy bet asýdy jón kóredi. Bir túnde 25 otbasy Kendirlikten ótip, Jamantaı asýyna jaqyndap qonady. Aýyldyń jıyrma eki er-azamaty shekaradan ótip, qonysty baıqaýǵa attanady. Kóshtiń artynan Qaztaı bastaǵan qýǵynshylar jetedi. Kóshti keri qaıtarady, jas jigit Sádý qaıtys bolady. Shekaraǵa jaqyndaǵan jıyrma eki er-azamat saı ishinde dem alyp jatqanda ózderi asqan jotadan myltyq gúrs-gúrs atylady. Dastarqan basynda otyrǵandar jaırap qalady. Jan-jaqqa bytyraı qashqandar da tiri qalmaıdy. Álibaı men inisi Áljan ekeýi jyradaǵy qoıtasqa tyǵylady, atys bastalady. Mergenniń inisi oqqa ushady. Ashyqqa shyǵyp, alshańdaı basqandardy Álibaı mergen atyp qulatady. Eń sońynda Álibaıdyń biri satqyn Qaztaıǵa, biri ózine arnaǵan eki-aq oǵy qalady. Jatqan jerin aýystyryp, túıetasqa tyǵylady. Álibaı tyǵylǵan tastyń ústine kelgen komandırdi tómenge túsken kóleńkesine qarap atyp qulatady. Merkit aýylynyń on segiz adamy qaıtys bolady, jaý jaǵynyń jıyrma úsh adamyn Álibaı mergenniń ózi atyp óltiredi. Osy qasirettiń bolǵan jeri Sasyqbuǵynyń bir salasyn halyq «Merkit qyrylǵan» dep atap ketedi. Bunyń shymyr tartylǵan sıýjettik jeliniń ábden sharyqtaý shegine jetken dramalyq tusy dese de bolady.
Merkit aýylynyń Turǵanbaı bı bastaǵan el aǵalary dala adamdaryna tán bolmystarymen erekshelenedi. Olardyń sózderinen aldy-artyn keńinen oılaıtyn aqyldylyq, halyq danalyǵyn úlgi ete sóıleıtin sheshendik-tereńdik ańǵarylady. Kúrkebaı, Álibaı, Aqbaı, Ábzalılerdiń is-áreketi men sózderinen batyldyq, ójet-ótkirlik, tabandylyq sıpattar ár tusta kórinip, qaz-qalpynda sýretteledi, taǵdyrlary taýqymetke toly jandardyń kóńil aýandary ashylyp, minez qyrlary kórsetilip otyrady. Sóıtip, almaǵaıyp aýyr zamannyń kórkem shejiresin kóz aldyǵa ákeledi.
Aýyldaǵy úlken-kishiniń bári Bıaǵanyń (Turǵanbaı) sózine toqtaıdy. Ol qazirgi alasapyran zamandaǵy jaǵdaıdy qazaq balasynyń basyna kelgen zulmat dep biledi. Sondyqtan, «minis attaryńdy beldeýden, maldaryńdy belegirden alystatpaı, jınaqy bolyńdar» – degen sózi sol tustaǵy qaraly jyldardyń aýyr da aıanyshty tynysyn tanytsa, ekinshi jaǵynan onyń aqyl-parasatynan da habar beredi.
Shyǵarmada Irgebaev Qaztaıdyń róli erekshe kózge urady. Onyń aıarlyq, qatygezdigi roman jelisiniń ón boıynda kórinip otyrady. Ol «shash al dese, bas alatyn» naǵyz sholaq belsendi. Aq patshanyń ákimderine de, qyzyldarǵa da jaǵyna bilgen Qaztaı óz aýylynyń adamdaryna búıideı tıedi. Ulttyq múddeni uqpaıtyn, adamgershilik qasıetten jurdaı, «kimniń tarysy pisse, sonyń taýyǵy bolatyn» ol este erekshe qalady. О́miriniń sońyna taman mılısııadaǵy jumysynan qýylady. Asyra siltegen aǵattyqtarynan qanshama adamdardyń ómiri sorlap, taqsyret tartady. «Ul bolyp týady, qul bolyp óledi» raqmeti joq surqaı tirlikpen ómiri ótedi. Halyqtan qarǵys alǵan adamnyń janazasyna jaqyndarynan basqa adamdar barmapty.
Keıipkerlerdiń bári derlikteı ómirde bolǵan adamdar bolǵandyqtan, avtor tarıhı shyndyqtan alshaq ketpegen. Olardyń jan álemi, is-qımyldary sol tustaǵy qazaq aýyldarynyń anyq aqıqatyn jazýshy sol realıstik ómir sýretterin ári nanymdy, ári tartymdy, órnekti tilmen beınelegen. Keıipkerler únemi oqıǵanyń ortasynan kórinedi.
Romannyń úsh salasy arqyly HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy saıası-áleýmettik jaǵdaılar órilgen. Halyqtyń taǵdyr-táleıin tanytarlyq tarıhı-áleýmettik qubylystardy belgili ýaqyt pen keńistik aıasynda kórsetedi. Jylystaı kóship, jyraqtaı qashyp kún keshken Álibaı bala-shaǵasyna oralady. Budan habar tapqan Qaztaı bastaǵan mılısııalar ony ustap ákeledi. Quzyrly oryndardyń basshylary birigip, tergeýge alady. Álibaı eshnárseni jasyrmaı baıandap beredi. Tergeýshiler aldymen oqty shekara áskerleri atypty, oqıǵa bolǵaly on bes jyl ótken jáne aıyptalýshy basqa el azamaty eken, sol sebepti «aq gvardııashyl bandıt» degen aıyp alyp tastalsyn, bosatylsyn» degen úkim shyǵarady. Biraq Qaztaıdyń qastandyq jasaýy múmkin ekenin eskerip, bir túnde bala-shaǵasymen arǵy bet asady. Jemeneıdi meken etedi. Bas keıipker Álibaı beınesi áleýmettik ómir shyndyǵymen sabaqtas sýretteledi, ár qyrynan ashyp, tolyqtyryp otyrady.
Jazýshy qoǵamdaǵy shyndyqty, keıipkerlerdiń qam-qaıǵysyn sýretteý úshin túrli kórkemdik tásilderdi qoldanady. Keıipker portretin berý, utymdy dıalogtar, lırıkalyq sheginis, janama minezdeý, avtorlyq baıandaý, adam kóńil-kúıine oraı peızajdyq kesteleý, ezý tartar ájýa – bári belgili bir kóńil kúıde júretin keıipkerlerdiń jan saraıyn ashyp otyrady. Negizgi oqıǵa Merkit aýlynda ótip jatsa da, Zaısan úıeziniń ár óńirinde bolyp jatqan qarsylyq qamtylyp otyrady. Bodandyqqa, astamshylyqqa kónbeı, erkindikke umtylǵan qaısar halyqtyń atamekeninen aýǵan aıanyshty jaǵdaılary shyǵarmanyń ón boıynda óris tartyp jatady. Romandaǵy ishki-syrtqy tartys túrli sıtýasııalar arqyly ashylyp otyrady. Basqa elge aýyp ketken adamdardyń buralań taǵdyry, úmit-rýhy, jarqyn tulǵalary kemel kórsetiledi.
Romanda ónerpaz jylqyshy Berikbol men baıdyń qyzy Kerbezdiń arasyndaǵy móldir sezim týraly oqıǵalar negizgi arnamen qatar órilip otyrady. Olardyń da myń qubylǵan aýyr taǵdyryn sýrettegende oqyrman «Endi ne bolar eken?» degen tebirenispen otyryp, negizgi alasapyran oqıǵalardy bir sátke bolsa da umytqandaı bolady.
Jalpy Kádirbek Segizbaıulynyń búkil shyǵarmashylyǵyna tán erekshelik – mahabbat máselesin sýrettegende ardan attamaıtyn qazaqy qasıetti berik ustanady. Keıipkerlerin anaıy áreketterge jetelep aparyp, ózi syrtynan tamashalap turatyn ádetten aýlaq. Bul romanda da jazýshynyń qos ǵashyǵy lapyldaǵan sezim qushaǵynda, bir tósekte bar dúnıeni umytyp, aımalasqan qos ǵashyq ustanym deıtin uly qamaldan attaı almaıdy. О́ıtkeni nekeniń pák bolýy ata-babadan bermen kele jatqan qasterli qasıet ekenin olar jaqsy biledi. Kórkem shyǵarmanyń tárbıelik maqsatynyń joǵary ekenin avtor da osylaısha nazarda ustaıdy.
Oqıǵa úlken tarıhtyń qaıshylyqqa toly dáýiriniń shynaıy shyndyǵy ekeni haq. Roman sońynda «Tobyqtaı túıin» berilýi de oryndy bolǵan. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Zaısan qalasyndaǵy Kolpakovtyń eskertkishi qulatylǵan. Qalanyń bir kóshesine Álibaı Oshekeulynyń esimi berilgen. Jazýshy bul oqıǵany jasynan zerdesine sińirgen jáne muraǵat derekterine súıengen. Keıipkerlerdiń kózin kórgender men keıingi urpaqtarymen sóılesken, oqıǵaǵa qanyqqan. Osyndaı izdenister nátıjesinde derekti tarıhı ári kórkem roman jazylǵan. Qıyn kezeń shyndyǵy qyzyqty órilgen. Shyǵarmanyń tanymdyq-taǵylymdyq máni de zor.
«Taǵdyr tolqyny» romany bir kezeń shyndyǵynyń kórkem shejiresi, úlken tarıhtyń kishkene bólshegi deýge turarlyq týyndy.
ZUFAR SEIITJANULY,
fılologııa ǵylymynyń doktory, professor
