Otyn tapshylyǵy – dılerlerdiń qıturqy áreketi

Naryqty kim retteıdi?

Jalpy, munaı óńdeý isinde Energetıka mınıstri men jergilikti salyq organdary baqylaı almaıtyn biraz másele bar. Pavlodar munaı-hımııa zaýyty tek óńdeý isimen, ıaǵnı sútten qaımaq aıyratyn separator mashınanyń rólin ǵana atqarady. Kásiporynnyń bas dırektory – basqarma tóraǵasy Qýanysh Bıshimovtiń sózine súıensek, munaı shıkizatyna ıelik etetinder «óńdeýge munaı berýshiler» dep atalady. Oblysta mundaı 10 kompanııa bar. О́kinishke qaraı, bul zańdy jáne jeke tulǵalardyń birde-biri oblys aýmaǵynda tirkelmegen. О́ńdeýge berýshiler munaıdy jetkizip, zaýytta tapsyryspen óńdeıdi, odan ári kóterme satyp alýshylarǵa jáne túrli jetkizýshiler men janarmaı quıý stansalarynyń jelilerine ózderi belgilegen baǵada taratady. Iаǵnı óńdeýge berýshiler jergilikti otyn naryǵyn tolyǵymen baqylap, rettep otyrady. Soǵan qaraǵanda janarmaı quıý stansalarynda týyndap turǵan jetispeýshilik óńdeýge berýshiler men jetkizýshilerdiń qıturqy áreketinen oryn alyp otyrǵany túsinikti jaǵdaı.

– Bıyl jyl sońyna deıin biz­diń zaýyt 5 mln 466 myń tonna mu­naıdy óńdeıdi degen josparly tapsyrma bar. Onyń 1 mln 572 myń tonnasy – benzın jáne 1 mln 746 tonnasy dızeldi otyn bolsa, qalǵany – syǵymdalǵan gaz ben avıaotyn, bıtým jáne mu­naı koksy. Jeti aı ishinde za­ýytta 2,29 mln tonna munaı óńdelip, 856 myń tonna benzın jáne 974 myń tonna dızel otyny shy­ǵa­ryl­dy. О́ndiristik tehnologııalary­myzdy josparly jóndeý úshin biraz ýaqytqa jumysymyzdy to­q­tat­qanymyz málim. Tamyz aıy­nyń basynan tolyq jumys jaǵ­da­ıy­na kóshtik. Qazir kúnine 6 myń tonna benzın men 6 myń tonna dızel otynyn óńdep shyǵaryp, sısternalarǵa quıyp jatyrmyz. Ári qaraı jetkizýshiler óńirlerge jet­kizý, stansalarǵa satýdy ózderi júzege asyrady. Biz ár tonna mu­naıdy 23 400 teńgege óńdep shy­ǵa­ra­myz, – deıdi Q.Bıshimov.

Shaǵyn stansalar shyryldap otyr

Pavlodar oblysy ákiminiń birin­shi orynbasary Oleg Krýk munaı­dy óńdeýge berýshilerdiń negiz­gileri – «QazMunaıGaz», «PET­ROSUN» JShS, «Petrolıým Ope­reıtıng» jáne «KOR» munaı kom­panııasy» ekenin aıtady. Aı­ma­ǵy­myz bir aıda shamamen 9-10 myń tonna dızel, 7 myń tonna benzın tutynady. О́ńir boıynsha 147 janarmaı quıý stansasy bolsa, bólshek saýdadaǵy eń irileri – «Monolıt» (14 stansasy bar), «Petrol» (11), «Pegas» (15), «Gelıos» (21), «Qazaqoıl» (14) jáne «Gazpromneft» (3) jelileri. «Qazaqoıl» operatory janar-jaǵarmaıdy tolyqtaı «Qaz­MunaıGazdan», ózgeleri PETROSUN seriktestiginen alady.

– О́ńirdegi janarmaı quıý stan­sa­­larynyń (JQS) ahýalyn zerdelegende 147 bekettiń 52-sinde dızel otyny bar ekeni anyqtaldy. Sońǵy táýlikte JQS-terde 1 295 tonna traktor otyny jáne AI-92/93 benzıniniń 564 tonnasy ba­ry tirkeldi. Oblystaǵy saqtaý qoı­mal­arynyń jalpy kólemi shamamen 125-130 myń tonnany quraıdy. Qazir óńirlerde shaǵyn beketter kóp, olar naryqtaǵy ózge jetkizýshilerden dızel otynynyń lıtrin 227 teńgeden ǵana satyp alady. Al ony shekti baǵa 230 teńgeden satý olarǵa tıimsiz. Soǵan oraı shalǵaı aýdandardaǵy shaǵyn JQS-ter dızeldi ýaqytsha sata almaı otyr. Úkimet janynan bul másele boıynsha jedel shtab qu­ry­lyp, jetkizýshiler men stansa ıeleriniń arasyndaǵy baǵany retteý baǵytynda sharalar qolǵa alynýda. Onyń naqty nátıjesi aldaǵy ýaqytta anyqtalady degen senim­demiz. Memlekettik kiris­ter komıtetiniń habarlaýyn­sha, qa­zir peshke jaǵylatyn munaı ónim­de­ri­niń eksporty óskeni baı­qa­lady. Sonyń ishinde benzın men dızel otynynyń qosyn­dy­synan jasalatyn áldebir otyn túrin syrtqa satý ulǵaıǵan. Son­dyq­tan bizdiń zaýyt óndirgen mu­naı ónimderi shekara asyp ket­pe­­sin degen maqsatta shekara beket­te­rinde baqylaý kúsheıtile tústi, – deıdi O.Krýk.

Bizde strategııalyq qor joq

Baıqalǵandaı, iri JQS jelileri bú­ginde dızel men benzındi satý­da qınalyp otyrǵan joq. Máse­len, «Qazaqoıl» janarmaı túrin esh shekteýsiz satýda. Al «Gelıos­ta» kó­lik basyna 50 lıtrden, «Mono­lıt» korporatıvtik karta boıynsha óz klıentterine ǵana bosatýda. Bul jaǵdaı iri stansalardyń jetki­lik­ti qordy jınap alǵanyn, tek aldaǵy ýaqytta naryqta belgili bir táýekelder týyndap qala ma de­gen oımen irkilip otyrǵanyn kór­se­tedi. Iаǵnı Úkimet erteń shekti baǵany kóterse, álgi stansalar qolda bar qordy shyǵaryp eki ese paıda tabady. Búginde kóptegen jekelegen stansa dızeldiń lıtrin 370, tipti 470 teńgeden satqan jaǵ­daı­lar da kezdesýde. Bul bo­ıynsha oblystyq ekonomıkalyq tergeý departamenti tekserý sharalaryn qolǵa alýda. Qazir jergilikti bılik «Pegas» JQS jelilerinde dızel otynynyń qory jetkilikti degenge de senińkiremeı otyrǵanǵa uqsaıdy. Kúzgi jıyn-terim jumys­ta­ry úshin óńir sharýalaryna je­ńil­detilgen baǵada bólingen trak­tor otynyn jetkizý quqyǵyn atal­­ǵan kompanııa jeńip alypty. Son­dyqtan arnaıy organdar bul má­se­leni de nazarda ustamaq.

Jýyqta pavlodarlyq belgili kom­panııa О́zbekstan men Tájiks­tan­ǵa 10 vagon benzındi zańsyz jolmen shy­ǵar­maq bolyp, ony qujat júzinde detonasııaǵa qarsy qospa dep kórsetken. Ekonomıkalyq tergep-tekserý depar­tamenti atal­ǵan kontrabandalyq is-áreketti ýa­qyt­ynda anyqtap, ol boıyn­sha qylmystyq is qozǵaldy. De­par­tament basshysy Arman Júni­sov­tiń sózinshe, shetelge eksportqa shyǵarylyp jatqan ár munaı óni­mi­nen synama alynýda ári avto­kólikterdiń qosymsha baktary da she­karalyq bekette tekserilýde.

О́kinishke qaraı, óńirde «janar-jaǵarmaıdyń strategııalyq qory» degen uǵym múlde joq. Zaýytta óń­delgen munaı ónimderi birden tıelip, syrtqa satylyp ketedi. Qa­zir­gi ýaqytta kásiporynda arna­ıy ydystarǵa 24 myń tonna kólik otyny quıylyp qoıǵan. Bul – munaıdy óńdeýge berýshilerdiń menshigi. Sondyqtan syrttan jetkiziletin shıkizat toqtap qalsa, zaýyttyń jumysy da toqtaıdy degen sóz. Munyń sońy aımaqta benzın men dızel otyny tapshylyǵyn týyn­datyp qana qoımaıdy, iri kásiporyndardyń jumysyna da keri áser etedi. Sondyqtan munaıdy óńdeýge berýshilerdiń irkilissiz jumys isteýi asa mańyzdy.

Túıindeı aıtsaq, qazir jer­gi­likti naryqta dızel otyny men AI-92 benzınine qatysty tap­shylyq qoldan jasalyp otyr­ǵan áreket. Sebebi zaýyt óńir­ge qajet kólemdi aı basynda 2,5 esege kóp berip qoıǵanyn joǵa­ry­da málimdedik. Máseleniń bar­ly­ǵy jetkizýshiler men iri stansa jelilerinen shyǵyp otyr. Na­ryq­taǵy iri dılerlerdiń oıyny qarapaıym tutynýshylardy tyǵy­ryq­qa tireýde. Buǵan qarsy Úkimet janynan qurylǵan jedel shtab qandaı áreket qoldanar eken?

Pavlodar oblysy