Beıbit atom – qaýipsiz ári taza energııa kózi

Jıynda Prezıdent: «Qazirgi energııa daǵdarysy men energııa resýrstary baǵasynyń qubylmaly jaǵdaıynda «beıbit atomdy» paıdalaný máselesi kóptegen úkimetterdiń kún tártibine engizilgeni anyq. Geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýine baılanysty Halyqaralyq energetıka agenttigi Eýropa odaǵy elderin barlyq atom elektr stansalaryn jabý máselesin keıinge shegerýge shaqyrdy» dep, elimizde qaýipsiz atom jáne sýtegi energetıkasyn damytý jónindegi sharalarǵa basa mán berý qajettigin aıtty. Memleket basshysy sondaı-aq bolashaqta bilikti fızıkterdi, atom salasyndaǵy kadrlardy, ınjenerler men tehnıkalyq mamandardy daıarlaýdyń mańyzyna toqtalyp: «Múldem jańa oqý-óndiristik baza qurý qajet», dedi.

Qazaqstan jappaı qyryp-joıý qarýynyń saldary qanshalyqty aýyr bolýy múmkin ekenin jaqsy biledi. Buǵan burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgony dálel. Desek te elimiz ulttyq tarıhyndaǵy osy bir qaraly kezeńnen sabaq alyp, kemshilikti artyqshylyqqa aınaldyrýdyń tıimdi jolyn tapty. Máselen, Kýrchatovta Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń qyzmeti jolǵa qoıylyp, atom qýatymen adamzatty qurtqannan góri qutqarýdyń paıdasy áldeqaıda zor ekeni baıqaldy.

Polıgondy zalalsyzdandyrýǵa úlesi orasan

Ulttyq ıadrolyq ortalyq (UIаO) «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq ıadrolyq ortalyǵy jáne atom qýaty jónindegi agenttigi týraly» Prezıdenttiń 1992 jylǵy 15 mamyrdaǵy №779 Jarlyǵymen burynǵy Semeı synaq polıgony kesheniniń jáne Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan ǵylymı uıymdar men obektilerdiń negizinde quryldy. Onyń qyzmeti biregeı ǵylymı-tehnıkalyq keshendi saqtap qalýǵa, atom energetıkasy baǵytynda mamandanǵan kóptegen joǵary bilikti ǵylymı-tehnıkalyq kadrdy jumyspen qamtamasyz etýge múmkindik berdi.

Biregeı ortalyqtyń aldyna qoıylǵan negizgi mindetter – elimizdiń aýmaǵyndaǵy ıadrolyq qarý synaqtarynyń saldaryn joıý, Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý úshin ǵylymı-tehnıkalyq, tehnologııalyq jáne kadrlyq baza qurý, Semeı synaq polıgonynyń burynǵy áskerı-ónerkásiptik keshenin konversııalaý jáne onyń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin elimizdiń múddesine kádege asyrý, sondaı-aq álemniń qoldanystaǵy polıgondarynda júrgiziletin ıadrolyq qarý synaqtaryn baqylaý kiredi.

Atalǵan ortalyqtyń qyzmeti jolǵa qoıylǵan sátten bastap ózine júktelgen mindetterdi oıdaǵydaı atqaryp keledi. Munda ıadrolyq zertteý reaktorlarynan bastap, zerthanalyq jabdyqtar men basqa da aspaptar jáne qondyrǵylardan turatyn biregeı ǵylymı-tehnıkalyq ári óndiristik baza jan-jaqty oılastyrylǵan. Ortalyq iske qosylǵan boıda ǵalymdar Semeı synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtar ınfraqurylymyn jáne synaqtardyń saldaryn joıý jónindegi keń aýqymdy ju­mysty qolǵa aldy. Elimizdiń Úki­meti Ulttyq ıadrolyq orta­lyqqa jappaı qyryp-joıý qarýyn (JQQ) taratpaý reji­mine qoldaý kórsetýge baılanysty máselelerdi sheshýge baǵyt­talǵan mindetterdi júktep, mun­daı jumystar halyqaralyq ynty­maqtastyq sheńberinde júrgizilip, sátti jalǵasyp keledi. Osyndaı yntymaqtastyqtyń bir úlgisi retinde Qazaqstan men AQSh arasynda jasalǵan «Qaýip-qaterdi birlesip azaıtý» baǵdarlamasyn (ShUQ kelisimi (shahtalyq ushyrý qondyrysy) aıtýǵa bolady. Kelisim sheńberinde SSP-daǵy barlyq ıadrolyq synaq ınfraqurylymyn joıý boıynsha biregeı jumystar iske asyryldy.  Nátıjesinde Degeleń taý sileminiń 181 uńǵymasy, «Balapan» alańyndaǵy 13 paı­da­lanylmaǵan uńǵyma jáne 12 shahtalyq ushyrý qondyr­ǵysy ıadrolyq qarýdy synaýǵa múmkindik bermeıtindeı kúıge keltirildi. Sonymen qatar Reseı men Qazaqstan úkimet­teri arasyndaǵy burynǵy SSP aýmaǵyndaǵy «Kolba» kon­teı­nerleri men arnaıy tehno­logııalyq jabdyq (ATJ) týraly kelisimdi iske asyrý sheń­berinde jumystar da júzege asyryl­ǵanyn aıta ketken oryndy. Kelisimge sáıkes burynǵy SSP aýmaǵynda synaqtan ótken 5 (quramynda ıadrolyq qyzmet qaldyqtary – IаQQ bar) jáne synaqtan ótkizilmegen 1 «Kolba» konteıneri men basqa da arnaıy tehnologııalyq jabdyqpen jumystar keshenin júrgizý kózdelgen.  2000 jyldan bastap bul jumystar Rosatom, Ulttyq ıadrolyq ortalyq jáne AQSh Qorǵanys mınıstrliginiń DTRA mamandarymen úshjaqty negizde 1995-2000 jyldary jasalǵan tosqaýyldardy kúsheıtý jáne ıadrolyq qyzmet qaldyqtary­na ruq­satsyz qol jetkizýdiń jolyn kesý, bólinetin jáne radıoak­tıvti materıaldardyń, sáıkesinshe «shetin» (sezimtal) aqparattyń taralýyn boldyrmaý arqyly júzege asty. Osyn­daı yntymaqtastyqta jınaqtalǵan tájirıbege súıenip, 2012 jyldan bastap SSP-da jumystardyń jańa kezeńi bastaldy. Ol jappaı qyryp-joıý qarý synaqtarynyń saldaryn joıý men Semeı sy­naq polıgonynyń jekelegen ýchaskelerin, onyń ishinde ıadro­lyq qyzmet qaldyqtary bar «Tájirıbe alańy» obektisiniń aýmaǵyn remedıasııalaýmen baılanysty. «Tájirıbe ala­ńyn» qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirý jumystary 2020 jyly aıaqtaldy. Iаdrolyq qarýdy taratpaý tur­ǵysynan alǵanda, bul álem tarıhyndaǵy jerústi ıadrolyq jarylystaryn ótkizýge arnalǵan alańdy qaýipsiz kúıge keltirý boıynsha alǵashqy oqıǵa.

Qaýip-qater seıildi

Qazir «Balapan» alańynda paıdala­nyl­maǵan taǵy eki uńǵymany joıýǵa baılanysty daıyndyq jumystary júr­gizilip jatyr. Ony 2023 jyly júzege asyrý belgilenip otyr. Oryndalǵan jumystardyń nátıjesinde qazir burynǵy synaq ınfraqurylymynyń nysandaryna ónerkásiptik aralasýsyz ótý múmkin emes. Birqatar obektide 3 deńgeıli zamanaýı qaýipsizdik júıesi ornatyl­ǵan. Polıgonnyń qorǵalmaǵan jerlerin Ulttyq ulannyń sar­baz­dary kúzetedi. Qazir Semeı synaq polıgonynda Qazaqstanǵa jáne tutastaı álemge tónetindeı qaýip-qater joq dep nyq senim­men aıtýǵa bolady. Osy­laısha, polıgon jabylǵannan keıin Ulttyq ıadrolyq orta­lyq­tyń al­dyna qoıylǵan ıadro­lyq qarý synaqtarynyń ınfraqurylymyn joıý jónindegi birinshi kezektegi mindet oryndaldy.

UIаO Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shartqa (IаSJTSh) qoldaý kórsetý maqsatynda úlken jumys kóle­min oryndady. SSP aýmaǵyn­da dalalyq oqý-jattyǵý 4 ret uıymdastyryldy. Solardyń ishinde 2008 jyly ótkizilgen, 40-tan astam memleketten 200-den astam adam qatysqan aýqymdy, ıntegrasııalanǵan dalalyq eksperıment erekshe oryn alady. Qazaqstanda Jergilikti jerdegi ınspeksııa boıynsha ótkizilgen tórt eksperımenttiń barlyǵy IаSJTSh uıymynyń baǵdarlamalyq komıtetiniń joǵary baǵasyn ıelendi. Halyq­aralyq monıtorıng júıesine (HMJ) kiretin stansalar jelisi quryldy. UIаO jyl saıyn 11 myńnan astam seısmıkalyq oqıǵany tirkep, Halyqaralyq monıtorıng júıesine kiretin 17 seıs­mı­kalyq jáne ınfradybystyq stansanyń, spýtnıktik baılanys arnalary bar derekter jáne kommýnıkasııalar ortalyǵynyń úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etedi. Qazir UIаO bazasynda Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy Asyl gazdardy radıonýklıdtik monıtorıngileý stansasyn qurý jumystary qolǵa alyndy. Qazir 18311,4 sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatqan Semeı polıgony – úlken ǵylymı zerthanalyq alańǵa aınaldy. SSP jerin ońaltý ıadrolyq ortalyqtyń bas­ty baǵyttarynyń biri. Osy kúnge deıin ortalyqtyń maman­dary qazaqstandyq jáne halyq­aralyq uıymdarmen birlesip, SSP aýma­ǵyn­daǵy radıoekologııalyq jaǵdaı­dy zerdeleý boıynsha aýqymdy jumys­tar keshenin iske asyrdy. 2021 jyly kásip­oryn qyzmetkerleri aýdany 18311,4 sharshy shaqyrymdaı jerdi alyp jatqan SSP aýmaǵynda keshendi ekolo­gııalyq zertteýdi aıaqta­dy. Polı­gondaǵy radıasııalyq jaǵdaıdyń qalyptasý sıpaty men erekshelikteri egjeı-tegjeıli zertteldi. Onyń tabıǵı orta obektileriniń radıoaktıvti lastaný aýqymy men dárejesine shynaıy baǵa berildi. Bul aqparat SSP problemalaryn sheshýdiń ǵylymı negizdelgen josparyn ázirleýge jol ashty. Osy jumys UIаO mamandaryna Semeı polıgonynyń aýmaǵynan bólek, Qazaqstannyń basqa da obektilerinde radıasııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Otandyq ǵylymnyń órisi keńeıdi

UIаO Qarajyra jáne Qarajal ken oryndaryndaǵy jer qoınaýyn paıda­la­ný­shy­lar­dyń qyzmetin radıasııa­­lyq súıemeldeýdi turaqty negiz­de qamtamasyz etip keledi. Semeı polıgony jabylǵannan keıin ǵylymı ortalyq synaq alańynda ornalasqan barlyq eksperımenttik bazaǵa, onyń ishinde «Baıkal-1» jáne IGR (ımpýlstik grafıt reaktory) reaktorlary keshenderine, sol sekildi qondyrǵylar men stendterge ıe bolyp qaldy. UIаO ǵylymı-tehnıkalyq bazany saqtap qana qoımaı aıtarlyqtaı keńeıte tústi. Máselen, arnaıy eksperımenttik stendter jasap, radıoekologııalyq zertteýlerdi keńinen júrgizý úshin zamanaýı aspaptar men zerthanalyq taldamalyq jabdyqtardyń úlken keshenin satyp aldy. Atalǵan ortalyqtaǵy ǵylymı-teh­nıkalyq jáne tehnologııalyq ınfraqurylymynyń mańyzdy elementteriniń biri «Baıkal-1» jáne IGR zertteý reaktorlary keshenderi sanalady. «Baıkal-1» ZRK quramyna IVG.1M (zertteý sýtegi geterogendi reaktory) jáne RA zertteý reaktorlary, sondaı-aq paıdalanylǵan ampýlalyq ıondaýshy sáýlelený kózderin (budan ári – AISK) saqtaý orny kiredi.

Iаdrolyq zertteý reaktorlary men birqatar eksperımenttik stend reaktorlar fızıkasy, ıadrolyq tehnologııalar, ıadro­lyq otyn men reaktorlyq materıal­dardy shekti jylý rejim­derinde synaý, sonymen qosa konstrýksııalyq materıal­dardyń radıasııalyq tózimdi­ligi jáne taǵy da basqa másele­lerge baı­lanysty qoldan­baly ǵylymı-zert­teýler júrgizý úshin paıdalanyla­dy. Osy eks­pe­­rı­menttik bazada ortalyq maman­­­dary 1993 jyldan bastap «Qazaqstan Respýblıkasynda atom energetıkasyn damytý» ǵylymı-tehnıkalyq baǵdar­lamasy (ǴTB) boıynsha jumys istep, Japo­nııa­­daǵy, Fran­sııadaǵy, Reseı­de­gi jáne taǵy basqa elderdegi árip­­testermen birlesip reaktor­lar­­dyń qaýip­sizdigin negizdeý maq­­satyn­da zertteýler júrgizip keledi.

Halyqaralyq baılanys kúsheıdi

2019 jyly UIаO Fransııanyń Atom ener­getıkasy jáne balama energııa kóz­deri jónindegi komıssarıatymen SAIGA jobasyna sáıkes 7 jyl­dyq kelisimshartty iske asyrýǵa kiristi. Onyń aıasynda 2024 jylǵa jos­par­lanǵan iri reaktorlyq synaqqa daıyn­dyq jumystary pysyqtalyp jatyr. Sol sekildi Japonııa­nyń Atom ener­getıkasy jónin­degi agenttigimen kóp­jyldyq EAGLE-3 kelisimsharty júzege asyrylyp kele jatqanyn aıta ketý kerek. Reseılik uıymdarmen de yntymaqtastyq baılanys belsendi damyp keledi. Mysaly, reseılik Dollejal atyndaǵy Energotehnıka ǵylymı-zertteý jáne konstrýktorlyq ınstıtýtymen kelisimshartqa qol qoıylyp, onyń sheńberinde qazir Reseıde salynyp jatqan shapshań neıtrondardaǵy Brest-OD-300 reaktorynyń jańa aralas nıtrıdtik ýran-plýtonıı (ANÝP) otyny júktelgen 15 tvelden turatyn sáýlelen­dirý qurylǵylaryna IGR reak­torynda biregeı synaqtar ótkizildi.

Ulttyq ıadrolyq ortalyq AQSh Ulttyq zerthanalarynyń qoldaýymen zertteý reaktorlaryn konversııalaý – IVG.1M jáne IGR reaktorlarynyń otynyn baıytýdy U-235 talabyna sáıkes 90%-dan 19,75%-ǵa deıin azaıtý jobasyn júzege asyryp jatyr. Nátıjesinde MAGATE talaptaryna sáıkes UIаO zertteý reaktorlarynyń otynyn baıytý­dy 20%-dan tómen deńgeıge deıin azaıtpaq. Bul Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý isine qosqan taǵy bir úlesi bolǵaly tur. Qazir tómen baıy­tylǵan ýran otynyndaǵy (TBÝ-otyny) reaktordy paıdalanýǵa berýdiń birinshi kezeńi júzege asyrylyp keledi. Bıyl TBÝ otynyndaǵy IVG.1M reak­toryn oıdaǵydaı (fızıkalyq) iske qosyldy. Kelesi kezeń – reaktordy ener­getıkalyq iske qosý jáne jańa belsendi aımaqtyń barlyq qajetti sıpattamasyn eksperımenttik anyqtaý aıaqtalǵannan keıin IVG.1M reaktoryn paıdalanýǵa berý. Osylaısha, 2023 jyly IVG.1M reaktorynda beıbit atom salasyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystary qaıta bas­talady. Bul rette esepteýlerge sáıkes reaktordyń shyǵys sıpattamalaryn saqtap qana qoımaı, aıtarlyqtaı jaqsartýǵa múmkindik týady. IGR reaktoryna toqtalsaq, qazir UIаO-nyń talpynysy sáýlelengen joǵary baıytylǵan otyndy qurǵaq aralas­tyrý ádisimen suıyltý jáne káde­ge jaratý boıynsha óz tehnologııasyn ázirleýge baǵyttalǵan. Bul tehnolo­gııa­nyń tujyrymdamasy MAGATE jáne Sellafield brıtanııalyq kompanııa­synyń mamandary tarapy­nan maqulda­nyp, qoldaý tap­ty. Barlyǵy sátti bolǵan jaǵ­daı­da otandyq ortalyq paıdalanyl­ǵan ýran-grafıt otynymen jumys isteýdiń jeke tehnologııasyn meńgergen álemdegi sanaýly uıymdardyń birine aınalady.

Sýtegi energetıkasynyń damý perspektıvasy

Ǵylymı ortalyqtyń taǵy bir baǵyty – sýtegi energetıkasyn belsendi damytý. Kásiporynnyń Keńes Odaǵy kezindegi sýtegi júıeleri jáne sýtegimen jumys isteý tájirıbesin nazarǵa ala otyra UIаO sýtegin energııa tasymaldaýshy retinde qoldaný problematıkasyn jaqsy túsinedi. Osyǵan baılanysty qazir sýtegi energetıkasyn damytý úshin ǵylymı-tehnologııalyq negiz­derdi qurý boıynsha úlken ju­mys qolǵa alyndy. Ǵylymı kásiporyn birneshe jyl boıy sýtegin óndirý, saqtaý jáne tasymaldaý máseleleri boıynsha ǵylymı-zertteýlermen aınalysyp jatyr. Osy baǵytty odan ári damytý maqsatynda burynǵy Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi­niń baǵdarlamalyq-nysanaly qar­jylan­dyrýy arqyly 2021-2023 jyl­darǵa arnal­ǵan «Qazaqstan Respýb­lıka­synda balama energetıkany damytý úshin sýtegin óndirý jáne saqtaý tehnologııalaryn ázir­leý» ǵy­lymı-tehnıkalyq baǵdar­lamasy iske asy­rylýda. Baǵdar­lamanyń maqsaty sýtegin alý, saqtaý jáne tasymaldaýdyń ın­no­va­sııa­lyq qurylǵylaryn, mate­rıal­dary men tehnologııa­laryn ázir­leý jáne damytý. Shyn mánin­de baǵdarlama sýtegin alý men ony saqtaýǵa arnalǵan materıal­dardy óndirýdiń jańa tásilin ázir­leýden bastap, sýtegin is júzin­de qoldanýǵa arnalǵan materıal­dar men qurylǵylardy jasaýǵa deıingi jabyq sıkl jobasy sanalady.

KTM Tokamak – otandyq jetistik

Kýrchatovtaǵy qala quraýshy kásip­orynnyń taǵy bir basym baǵyty men qolǵa alǵan jobalarynyń biri – qazaq­standyq KTM materıaltaný Tokama­gynyń (magnıtti katýshkalary bar toroıdaldy kamera) stendtik keshenin quryp, onyń negizinde ǵylymı-zertteýlerdiń keń spektrin júrgizý sanalady. 2019 jyly fızıkalyq iske qosýdyń sońǵy kezeńi ótkizilip, KTM Tokamagy paıdalanýǵa berildi.  Júzege asyrylyp jatqan is-sharalar arqyly UIаO Tokamak jumysynda mańyz­dy nátıjelerge qol jetkiz­di. Plazmanyń jobalyq parametr­lerine 2024-2025 jyldary qol jetkizý josparlanyp otyr. Qazir KTM Tokamagynda zertteýler júrgizýge sheteldik áriptester de qyzyǵýshylyq tany­typ keledi. Atalǵan qondyr­ǵyny TMD elderimen birle­sip paıdalaný týraly kelisim sheń­berinde ázirlengen birles­ken zertteýlerdiń ǵylymı baǵdar­lamasy júzege asyrylyp jatyr.  Jetekshi elderdiń (AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Eýropalyq odaq, Shveısarııa, Reseı, Úndistan) kúshimen termo­ıadrolyq energııany kommer­sııalyq maqsatta paıdalaný múmkindigin kórsetýge arnalǵan birinshi termoıadrolyq reaktordy qurý jobasyn iske asyryp jatqan Termoıadrolyq sıntez jónindegi ITER halyqaralyq uıymymen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. 

Ulttyq ıadrolyq ortalyq qyz­metiniń strategııalyq baǵyt­tarynyń biri – atom salasyna aqparattyq jáne kadrlyq qoldaý kórsetý. Atom ǵylymy men tehnıkasy salasyndaǵy qoldanbaly ǵylymı-zertteýlerdi joǵary bilikti mamandarsyz tabysty damytý múmkin emes. Kadrlyq bazany qurý – negizgi mindet, al salany oıdaǵydaı damytý onyń sheshimine baılanysty. Osy mindetti sheshý úshin Ulttyq ıadrolyq ortalyq elimizdiń jáne taıaý sheteldiń jetekshi joǵary oqý oryndarymen kadrlar daıarlaý máseleleri bo­ıynsha jemisti yntymaqtastyq júrgizip keledi. Kásiporynda aımaqtyq ýnıversıtetter kafedralarynyń fılıaldary jumys isteıdi.  Kásip­orynnyń ǵylymı-tehnı­kalyq jáne óndiristik bazasynda joǵary oqý oryndarynyń oqý josparlaryna sáıkes bakalavrıat stýdentteri­men, magıstranttarymen jáne doktorant­tary­men oqý-ádistemelik jáne ǵylymı-zertteý sıpatyndaǵy jumystar kesheni oıdaǵydaı iske asyrylyp jatyr.

Kýrchatov keleshegi

Ulttyq ıadrolyq ortalyq Qazaqstan­daǵy atom energetıkasyn damytý jónindegi barlyq jumystyń tikeleı oryndaýshysy ekeni belgili. Mundaı jumystar elimiz táýelsizdik alǵan sátten bastap belsendi túrde júrgizilip keledi. Qazir yqtımal AES salý úshin eń qolaıly aýdan retinde Úlken kenti (Balqash ózeniniń mańy) men Kýrchatov qalasy belgilenip otyrǵany málim. Eki aýdan da MAGATE talaptaryna negizdelgen barlyq ólshemge, onyń ishinde qaýipsizdik turǵysynan da, jaǵdaılary boıynsha da sáıkes keledi. Qazir elimizdegi alǵashqy AES-ti salý aýdanyn tańdaýdaǵy aldyn ala aıqyndaýshy faktor – Balqashtyń energııa tapshylyǵy seziletin ońtústik óńirlerge jaqyn ornalasýy. Ońtústik ener­ge­tı­kalyq aımaqpen salystyr­ǵanda, Kýr­chatovtyń soltústikte ornalas­qanyn eskersek, munda energııa óndirý qýattary anaǵurlym damy­ǵan. Bul oraıda 2 energetıkalyq aımaqtaǵy elektr stansalarynyń basym bóligi qazir óz resýrstaryn taýysýǵa jaqyn jáne jabdyq­tary jańǵyrtýdy talap etedi.

Elimizdiń otandyq energetı­kalyq sektordy dekarbonızasııalaý men tutastaı ekonomıkany kómirteginen aryltýdy kózdep otyrǵanyn eskersek, taıaý arada Soltústik energetı­kalyq aımaqty barynsha taza ekologııalyq energııa kózderimen qamtýǵa týra keledi. Kýrchatovtyń bolashaq AES-ke qolaıly oryn retinde tańdalýy da sodan.

Abaı oblysy,

Kýrchatov qalasy