Áleýmettiń áleýetin árlendiretin ári nárlendiretin uıym

jumysyn udaıy shıratyp, qalyń buqaranyń qam-qareketin sheshý jolynda

Dóńgelengen dúnıedegi barsha halyqty áleýmettik qamsyzdandyrý máselesi qashanda kún tártibinen túsken emes. Árkimniń kókeıin tesken túıtkildi sheshý halyqaralyq deńgeıge kóterilip, túrli joldary izdestirilý ústinde. Bul oraıda atqarylǵan aýqymdy ister de jetkilikti. Sondyqtan da máseleniń mánisine qanyǵý maqsatynda Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Hans-Horst KONKOLEVSKIMEN júzdesýdiń jóni kelip, áńgimelesýdiń sáti tústi. – Qurmetti Konkolevskı myrza, siz 2005 jyldan beri Halyqaralyq áleýmettik qam­syz­dandyrý qaýym­dastyǵy (HÁQQ) bas hatshysy qyzmetin dáıek­tilikpen atqaryp kelesiz. Endeshe, osy kezeń ishinde iske asyrylǵan qaýymdastyqtyń negizgi maqsattary men mindetteri jáne aǵymdaǵy basymdyqtary týraly baıandap berseńiz? – Árıne, men basshylyq jasaıtyn HÁQQ – áleýmettik qamsyzdandyrý máselelerimen shuǵyldanatyn, ulttyq ákimshilikter men agenttikterdi birik­tiretin halyqaralyq jetekshi uıym. Onyń negizi 1927 jyly qalanyp, ýaqyt óte bedeldi halyqaralyq mekemeniń biri bolyp qalyptasty. Qazirgi kezde qaýymdastyqtyń quramyna álemniń 159 elinen 340-tan astam qatysýshy kiredi, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory jáne Zeınetaqy tóleý jónindegi mem­lekettik ortalyq bar. Al negizgi maqsatymyz – áleý­met­tik ádilettilik arqaýynda halyqtyń turmys-tirshiligine qatysty jaǵ­daıatty jaqsartyp álem elderinde áleýmettik qamsyzdandyrý júıesin jetildirý men damytýǵa saıady. Bul barlyq óńirlerdegi áleýmettik qamsyzdandyrýdyń aıasyn keńeıtýdi qoldaýǵa jáne odan ári damytýǵa baǵyttalǵan jalpy jumysymyzdyń negizi. Biz eń aldymen halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa qyzmet etetin, tıimdi ári qoldanysta bolatyn áleýmettik qamsyzdandyrý júıesin qabyldaý úshin ákimshilendirý salasyndaǵy aldyńǵy qatarly tájirıbelerdi qoldanýǵa erekshe nazar aýdaramyz. Qaýymdastyq «Qarqyndy áleý­mettik qamsyzdandyrý» dep atalatyn jahandyq deńgeıdegi jańa tujy­rymdamany ázirlep júzege asyrý ústinde. Buǵan áleý­mettik qorǵaýdy qamtamasyz etip qana qoımaı, sonymen birge áleýmettik qaterlerdiń aldyn alýdy kótermeleıtin, áleýmettik tólem alýshylardyń quqyqtarynyń saqtalýyn qoldaıtyn, ıaǵnı búkil álemniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úles qosatyn qoljetimdi jáne turaqty qamsyzdandyrý júıesin damytýdyń belsendi ınnovasııalyq tásilderi kiredi. Áleýmettik qamsyzdandyrýdyń qarqyndy baǵdarlamalary oı­daǵydaı áreket etýi ákimshilendirýdi durys júrgizýge baılanysty bo­latyndyqtan, biz taıaýda áleý­met­tik qamsyzdandyrýdyń ákim­shi­leri úshin halyqaralyq deńgeıde tanylǵan birqatar kásibı basqarý nusqaýlyǵyn túzip jarııaladyq. – О́te oryndy is eken. Degenmen, qazirgi áleýmettik qamsyzdandyrý degenimiz ne? Mine, osy máseleniń túıinin tarqatsańyz. – Adamzat tarıhynyń barlyq kezeńinde adamdardy áleýmettik qorǵaý basty máselelerdiń biri bolyp keledi, bola beredi de. Otbasylyq kómekten qoǵamdyq yntymaqtastyqqa deıin jalǵasqan mundaı evolıýsııa adamzattyń belgili bir jetistikterge jetýi úshin az eńbektenbegenin kórsetedi. Búginde áleýmettik qamsyzdandyrý júıesi zamanaýı qoǵamnyń ajyramas bóligine aınalǵany aqıqat. Kásibı tilmen túıindesek, áleý­mettik qamsyzdandyrý – adamdar­dyń kútpe­gen oqıǵalarǵa (áleýmettik qater­lerden) asyraýshysynan aıyrylýy, eńbekke qabiletsizdigi, óndiristik jara­qattar, múgedektik, kárilik nemese jumyssyzdyqqa ushyraǵan jaǵdaıynda naqty bir tabys deńgeıine kepildik beretin, zańmen belgilengen áleýmettik qorǵaý baǵdarlamasy. Sonymen birge, áleýmettik qamsyzdandyrýǵa anany, balaly otbasylardy qorǵaý jáne medısınalyq qyzmet kórsetý de kiredi. Eger keń aýqymdy túrde aıtatyn bolsaq, HÁQQ áleýmettik qamsyzdandyrýdy qoǵamnyń múshesi retindegi adamnyń negizge alynatyn quqyǵy jáne BUU «Adam quqyǵy jónindegi jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń» 22-babymen bekitilgen ótken ǵasyrdaǵy álemdik áleý­mettik jetistikterdiń biri dep esepteıdi. Tájirıbe júzinde áleýmettik qamsyz­dandyrý júıesiniń túrleri men min­detteri álem boıynsha birshama ózgerip turady, tarıhı, ekonomıkalyq jáne mádenı tııanaqtylyqqa, ár eldiń saıası tańdaýyna baılanysty bolady. Áıtsede, áleýmettik qamsyzdandyrý barlyq óńirlerde de damý ústinde jáne adamdar árbir memlekettiń qurylymy men resýrstaryna sáıkes ulttyq áleý­mettik qorǵaý júıesinen qoldaý alady. – Olaı bolsa, búgingi kúngi áleý­met­tik qamsyzdandyrýdyń róli qandaı jáne onyń aldynda qandaı máseleler tur? – Tabys alýǵa kepildiktermen qosa, qazirgi zamanǵy áleýmettik qamsyz­dandyrý adamdardyń den­saýlyǵyn qorǵaýdy, qaterlerdiń aldyn alýdy ınvestısııalaıdy, jumysqa turýǵa jáne adam­dar­dyń múmkindikterin keńeıtýge kómektesedi. Buǵan qosa áleýmet­tik qamsyzdandyrý júıesi ekono­mıkanyń negizgi bir bóligin de bildiredi: mysaly, EYDU elderinde memlekettik áleýmettik shyǵyndar orta eseppen IJО́-niń 22 paıyzyn quraıdy jáne bul san odan ári artýda. Biraq, biz áleýmettik qamsyzdandyrýdy tek shyǵyn dep qarastyrmaýymyz kerek, kerisinshe áleýmettik qorǵaýǵa jumsalatyn bul shyǵyndar adam kapıtaly men eldiń damýyna ınvestısııa retinde esepteledi, sondaı-aq áleýmettik jaǵdaıy men ekonomıkalyq damýdyń basty faktorlary bolyp tabylady. HÁQQ áleýmettik qamsyz­dan­dyrýmen tyǵyz baılanysta jumys isteý ekono­mıkalyq ósimniń katalızatory ǵana emes, sonymen birge qazirgi zamanǵy qoǵamdaǵy kóptegen salalarǵa qatysty ınno­vasııanyń kózine aınalatyn ozyq tájirıbelerdi de jınaqtady. Álbette, áleýmettik qamsyz­dan­dyrý jeke-dara jumys isteı almaıdy. О́ıt­keni, syrtqy faktorlarǵa baılanysty bolady, sondyqtan ol negizinen ja­handyq ekonomıkalyq jáne áleýmet­tik tendensııalarǵa qatysty máse­lelermen únemi túıisetini ras. Máse­len, áleýmettik qamsyzdandyrý júıesi­men tyǵyz qatynastaǵy eńbek nary­ǵy ózge­riske ushyrap otyrady. Keıbir óńirlerde keıingi jyldary formal­dy emes sektorda jumys jasaı­tyn halyqtyń úlesiniń artýy baı­qa­lý­da. Kóptegen elder úshin ásirese, eko­no­mı­kalyq jáne qarjylyq daǵda­rys saldarynan jastar jumys­syz­dy­ǵy bas­ty másele bolyp otyr. Bul jaǵ­daı bolashaqta odan ári ýshyǵýy múmkin. Kelesi másele densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jańa túıtkilderge tireledi. Halyqtyń ómir súrý saltynyń ózgerýine oraı qant dıabeti, júrek-qan tamyrlary derti tárizdi juqpaly emes aýrýlardyń kóbeıýinen densaýlyq saqtaý júıesi men múgedekterdi qamtamasyz etý júıelerine talaptar artýda. Barlyq óńirlerge tán asa ma­ńyzdy syrtqy problemalar halyq­tyń qartaıýy, týýdyń tómendeýi jáne otbasy quramynyń ózgerýi sııaq­ty uzaq mer­zimdi demografııalyq tenden­sııalarǵa da táýeldi bolýy múmkin. О́mir súrý uzaqtyǵynyń jaqsarýy men medısınalyq qyzmet kórsetýdi jetildirýdiń tyǵyz baılanysy zeı­net­aqy men járdemaqyny turaq­ty qarjylandyrýǵa qatysty kúrdeli máselelerdi qozǵaıdy. Áleýmettik qamsyzdandyrýǵa áser etetin, onyń ishinde daýyl, sý basý, sýnamı sııaqty tabıǵat apattaryna jáne tehnogendik apattardan týyn­daıtyn basqa da máseleler bar. Mysaly, bes mıllıonǵa jýyq adamnyń taǵdyryna, onyń ishinde Belarýs, Reseı jáne Ýkraına el­derine orasan zalal keltirip, medı­sınalyq, ekologııalyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq máselelerdi qozǵaǵan 1986 jylǵy Cher­no­byl apaty. Nátıjesinde, bul elderde zańdy túrde qosymsha áleýmettik jáne zeınettik qoldaý baǵdarlamalary ómir belesine shyqty. Atalmysh baǵdar­lama­lardyń negizgi ákimshileri áleýmettik qamsyzdandyrý organdary bolyp tabylady. Qazaqstan da keńestik kezeń kezindegi ıadrolyq synaqtardan zardap shekkenderge áleýmettik qoldaý kórsetip otyrǵanyn men jaqsy bilemin. Qarjylyq-ekonomıka­lyq daǵ­da­rys álemdegi búkil halyq úshin buryn bolyp kórmegen qıyn­shylyqtar týǵyzdy, áleýmettik qamsyzdandyrýǵa kóptegen aýyrtpalyqtar ákeldi. Bul jaǵdaı áleý­mettik qamsyzdandyrý ákim­shiliginen aza­mattarǵa jeńildikter men qyzmetter kórsetýde únemi damýdy, basqarýdy jaq­sar­tý men jańartýdy jáne aqparattyq teh­nologııalardy tıimdi paıdalaný men bas­qarý tásilderin jańǵyrtýdy talap etedi. – Qazaqstanda da áleýmettik qorǵaý júıesi qurylýda. Biz­diń elimizdegi áleýmettik qam­syz­dandyrýdy siz qalaı baǵalaısyz jáne qandaı halyqaralyq tá­jirıbelerdi bizde qoldanǵan jón dep paıymdaısyz? – Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin, budan 23 jyl buryn TMD elderiniń ulttyq áleýmettik jáne zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıeleri reformanyń qıyn kezeńderin basynan ótkerdi. Búginde Qazaqstan Ortalyq Azııa elde­ri ishinde quramyna áleýmettik qamsyz­dandyrýdyń jeke shottarymen mindetti jınaqtaýshy zeı­netaqy júıesi men barlyq halyqty áleýmettik qorǵaý sharalary kiretin biregeı modeli bar óńirlik kósh­basshyǵa aınaldy. Mundaı táji­rı­beni HÁQQ kóptegen múshe-elderiniń de alǵany durys dep oılaımyn. Eger sizderdegi júıeniń qalypta­sýyna keletin bolsaq, onda eń aldymen biz 1998 jyly engizilgen jeke basqarýdaǵy jınaqtaýshy zeınetaqy júıesin eske alamyz. Kóptegen sarap­shylardyń pikirinshe, mundaı reforma memleket barlyǵyna jaýap bergen keńestik paternalıstik modelden, adam birqatar áleýmettik táýekelderge jeke ózi mindetti jáne tolyqtaı jaýapty bolatyn júıege birden ótýdi bildirdi. Soǵan qaramastan, birneshe jyldan keıin, halyqty áleýmettik qamsyzdandyrýdy qarjylyq naryqtyń talqysyna salyp qoıýǵa bolmaıtyny túsinikti boldy. Sóıtip, osydan on jyl bu­ryn­ ha­­­­­lyq­tyń asa álsiz toby­nyń áleý­met­tik qor­ǵalýyna kepil­dik­ti art­ty­rý maq­sa­tynda múge­dek­tikti, asy­­­raýshysy­nan aıyry­lý­yn, ju­mys­­­syzdyqty jáne ana­lyq­ty qor­ǵaı­­­tyn ­Qa­zaqstan­nyń Mem­leket­tik áleýmettik saq­tan­dyrý qory qu­ryl­dy. Meniń esimde, áleýmettik qam­syz­dandyrýda memlekettiń róli arttyrylatyn, mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń engizilýine baılanysty 2004 jyly osy mańyzdy reformany HÁQQ qoldaǵan bolatyn. HÁQQ múshe uıymdar, ásirese Latyn Amerıkasy osy jáne basqa da tájirıbelerdi zertteı kele ózde­ri­niń ulttyq baǵdarlamalarynda ynty­maqtastyq qaǵıdatyn nyǵaıta bastady. Men osy múmkindikti paıdalana otyryp, Qazaqstan Úkimetin Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynyń quryl­ǵanyna 10 jyl tolýymen, Qor prezıdenti Almas Muhametkárimuly Qurmanovty bizdiń qaýymdastyqtyń basshy organy – HÁQQ Bıýro múshesi bolyp saılanýymen shyn nıetten qut­tyqtaımyn. Sondaı-aq, sizder­diń el­degi zertteýler men jetil­diri­lý­ler de qazirgi zamanǵy áleýmettik qam­syzdandyrýǵa óz paıdasyn tıgizdi. Joǵaryda atap ótkenim­deı, HÁQQ qarqyndy áleý­met­tik qam­syzdandyrý tujy­rym­dama­sy­nyń mańyzdy kompo­nentteri aldyn alý jáne saqtandyrýdyń proaktıvti tásiline negizdeledi. Jáne de ásirese, Qazaqstan densaýlyqty saqtaý úshin aldyn alý sharalaryn baǵalaıtyn halyqaralyq alań retinde tanyl­dy. Muny men densaýlyq qorǵaý baǵdarlamasyn damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa úndeıtin 1978 jylǵy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Almaty deklarasııa­syna súıenip aıtyp otyrmyn. Dek­larasııa aýrýdyń aldyn alý qaǵıdatyna negizdelgen alǵashqy densaýlyq saqtaýdyń mańyz­dylyǵyn naqtylaıtyn birinshi halyqaralyq mindetteme boldy. Men bul qaǵıdatty áleýmettik qam­syzdandyrýdyń barlyq salasynda da mańyzdy dep esepteımin. Qazaqstan úshin áleýmettik qorǵaý júıesin odan ári nyǵaıtýǵa qatysty meniń keńesime keletin bolsaq, siz­derge ózara kómek qoǵamdarynyń halyq­aralyq tájirıbelerine nazar aýdarǵandaryńyz jón der edim. Bul baǵdarlamalar eńbek-mıgranttary, ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar, úı jáne aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri sııaqty halyqtyń qıyn toptaryn qamtýǵa múmkindik beredi. Búginde ózara kómek qoǵamy ásirese, Batys Eýropa elderinde oıdaǵydaı qyzmet jasaýda, sonymen qatar Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy elderinde eń aldymen, densaýlyqty saqtaýdyń qosymsha baǵdarlamasyn usynýdyń qarqyndy quraly retinde qoldanylýda. Men bilim berý baǵdarlamalary arqyly da erte jastan áleýmettik qamsyzdandyrý mádenıetin qalyp­tas­tyrýdy yntalandyrýǵa kóńil bólýge nazar aýdarýdy usynar edim. Bul áleýmettik qamsyzdandyrý júıe­le­rine turaqtylyq beretin eńbek qyzmeti kezinde jaýapkershilikti yntalandyrýdyń jáne salamatty ómir saltyn qalyptastyrýdyń tıimdi tásili. Keıbir aldyńǵy qa­tar­ly ozyq tájirıbelerdi Ýrýg­vaı­dan jáne Kanadadan alýǵa bolady. – Bas hatshy myrza, endi sońǵy suraq qoıýǵa marhabat etseńiz, 2013 jyldyń aıaǵynda HÁQQ Katardaǵy Doha qalasynda Áleý­mettik qamsyz­dandyrýdyń Búkil­álemdik (ÁQBF) úshinshi forýmyn ótkizdi. Osy iri sharanyń álemdik qaýymdastyqqa qandaı basty «joldaýy» boldy? – ÁQBF áleýmettik qamsyz­dan­dyrý úshin jáne HÁQQ úshin de erekshe oqıǵa edi jáne osy forýmdaǵy eki negizgi qorytyndyny atap ótkim kelip otyr. Forýmnyń basty jáne áserli sáti ol áleýmettik qamsyzdandyrýdaǵy basqarý standarttaryn arttyrý boıynsha HÁQQ ortalyǵyn ashý – jumys ónimdiligi men qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa jaǵdaı jasaý jóninde birqatar qosymsha qyzmettermen birge kásibı standarttardy usyný bizdiń iri strategııalyq bastamamyz boldy. Forýmda tıimdi áleýmettik qam­syz­dandyrý úshin negiz retin­de sapaly ákimshilendirýdiń mańyz­dy­lyǵy ataldy jáne HÁQQ barlyq elderdegi áleýmettik qamsyz­dan­dy­rýdy jetildirýdi jáne damytýdy usy­natyn kásibı mamandar qaýym­dastyǵy ekenin taǵy da dáleldedi. Eń bastysy, forým barlyq adamdardy tepe-teń áleýmettik qorǵaýmen qamtamasyz etý qajettigi týraly jáne aldyn alý, madaqtaý men yntalandyrý negizinde áleý­mettik qamsyzdandyrý týraly artyp kele jatqan saıası kelisim jaǵdaıynda áleýmettik qorǵaýdyń túrleri men mindetterin qozǵaıtyn «paradıgmalar qozǵalysy» atandy. Sondaı-aq, forým áleýmettik qamsyzdandyrýdyń eldiń ekonomıkasyna aýyrtpalyq emes, kerisinshe adam kapıtalyn ınvestısııalaý ekendigine kóz jetkizedi. Forýmǵa qatysýshylar barlyq adamdar úshin tıisinshe áleýmettik qamsyzdandyrý jasamaı zamanaýı qoǵam qurý múmkin emestigin taǵy da dáleldedi. Áleýmettik qamsyzdandyrý baǵdar­lamalarynda ózgerister bolýy da múmkin. Kóptegen elderde ekonomıkalyq daǵdarys áleýmettik qorǵaý túrleriniń qysqarýyna jáne qaıta qurylýyna ákelip soqtyrýda, tutastaı alǵanda tarıhta áleýmettik qamsyzdandyrýdyń keń aýqymdy qanat jaıýy baıqalady. Mıllıondaǵan adamdar, Brazılııada, Qytaıda, Ońtústik Afrıkada jáne Úndistanda jáne taǵy da basqa ekonomıkasy damýshy elderde zeınetaqyǵa, densaýlyq saqtaýǵa jáne áleýmettik qamsyzdandyrýdyń basqa da bazalyq túrlerine qol jetkizýde. Forým osy kúrdeli de aýyspaly jaǵdaıdy kórsetti, biraq men sizdermen bóliskeli otyrǵan basty joldaý – bul naqty optımızmniń joldaýy, búginde áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ákimshileri halyqqa, qoǵamǵa jáne ekonomıkaǵa sińirgen óz eńbekteriniń nátıjesin kórip qana qoımaı, olarǵa áser ete alatyndyqtaryn da kórsetti. Bizge qazirgi jáne bolashaq urpaq úshin áleýmettik qamsyzdandyrýdy damytýǵa jáne jetildirýge umtylý qajet. Iá, únemi áleýmettiń áleýetin árlendiretin ári nárlendiretin uıym bolyp qalýymyz kerek. Sonda ǵana aldymyzǵa qoıǵan maqsat-min­detimizdi abyroımen atqaryp júrmiz dep nyq senimmen aıta alamyz. – Mazmundy áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan».