Jol – tirshiliktiń kúretamyry

Prezıdent Joldaýynda: «Bıýdjetten qyrýar qarjy bólinse de, bul másele áli sheshimin tappaı otyr. Men 2025 jylǵa deıin jergilikti joldardyń ke­min­de 95 paıyzyn jaqsartý jóninde tapsyrma berdim» dep atap kórsetken. Mem­leket basshysy aıryqsha mán be­rip otyrǵan jol jaıy kúrdeli taqyrypqa aınalǵaly qashan. Jurtshylyq tarapynan jıi aı­ty­latyn ókpe-naz da osy jolǵa baı­lanysty týyndap jatady. О́ńirde jal­paq jurt paıdalanatyn avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy 8 myń sha­qyrymnan asady. Onyń 3 myń shaqy­rym­ǵa jýyǵy – respýblıkalyq mańyzy bar joldar, al 5 600 shaqyrymy – oblystyq jáne aýdandyq mańyzdaǵy joldardyń sanatynda. Kóbine osy joldardyń sapasyzdyǵy, keıbir eldi meken­derdiń arasyndaǵy joldyń múl­dem tozyp bitkendigi týraly az aıtylyp júrgen joq. Memleket tara­pynan qyr­ýar qarjy bólinýde. Aǵymdaǵy jyly respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten 60 mlrd teńge qarajat qaras­ty­rylǵan. Tarazy basyna tartsańyz, az aqsha emes ekendigi kózge uryp tur. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin sál ǵana saralaıyq. Máselen, 2021 jyly oblysqa joldardy jóndeýge 37 mlrd teńge qarajat bólingende, jol azabyn tartyp júrgen jurt bul tipti túske enbeıtin qomaqty soma ǵoı dep tańdaı qaǵysqan. Al osy jyly qarjylyq qoldaý kólemi byltyrǵy deńgeıden 1,8 ese asyp tústi. Osynshama mol qara­jat­tyń ýaqtyly ıgerilip, kádege jaratylý jaıy alańdatady. Jyldy eńserip, qyrkúıek aıynyń jartysyna jetip qalsaq ta, bólingen qarjynyń jartysyna jýyǵy ǵana ıgerildi. Jyl sońynda asyǵys salynǵan, qarbalas atqarylǵan jóndeý jumystarynyń sapasy syn kótermeıtindigi de belgili.

– Joldardy jóndeý úsh satyǵa bóli­ne­di, – deıdi oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqar­ma­synyń basshysy Vladımır Kýlakov, – kúrdeli, ortasha jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary. Sonyń ishinde eń kúrdelisi – jol negizin salý. Bul jumys asfalt jamylǵy tóseýge qaraǵanda áldeqaıda muqııat­tylyqty talap etedi. Ádette maýsym-shilde aılarynda joldardyń negi­zin daıyndasaq, tamyz-qyrkúıek aı­la­rynda aýqymdy asfalt tóseýge jumylamyz. Bul jumys kóp qarajatty, qyrýar tehnıka kúshin qajet etedi. Bıyl qazan aıynyń sońyna deıin memleketten bólingen qarajatty tolyq ıgeremiz.

О́ńirde jergilikti mańyzy bar joldardy jóndeý Nur-Sultan qalasyna irgeles qonystanǵan eldi mekenderdi áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan da­my­týdyń keshendi josparyna kiretin birneshe baǵdarlama sheńberinde júzege asyrylýda. Bul baǵdarlamaǵa Arshaly, Shortandy jáne Selınograd aýdandary enip otyr. Sondaı-aq Shýche-Býrabaı kýrortty aımaǵyn damytý, «Aýyl – el besigi», «О́ńirlerdi damytý», «Mo­no­­qalalardy damytý» memlekettik baǵ­dar­lamalary aıasynda jańa joldardy salý jobalary iske asyrylýda. Bul arada jol qurylysy óte qymbatqa túse­tin­dik­ten, sapaǵa meılinshe nazar aýdarý qajet ekendigi aıtpasa da túsi­nikti. Bul máselege el Prezıdenti de nazar aýdaryp otyr. Joldaýda da qadap aıtyldy. Jol sapasy bes satyly baqylaý arqyly tekseriledi. Taratyp aıtqanda, tapsyrys berýshi – tehnıkalyq qadaǵalaý – av­tor­lyq qadaǵalaý – merdiger uıym­dardyń zerthanasy jáne jol aktıv­te­ri sapasynyń ulttyq ortalyǵy. Mine, osynsha súzgiden ótip, qadaǵalaý kú­sheı­tilgen saıyn memleket tarapynan bólingen qyrýar qarjynyń durys ıge­rilýine baqylaý barynsha kúsheıtilip otyr. Endigi arada kemshilikke jol beril­meı­di. Oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy shart jasasqannan keıin arnaıy keste túzilip, salynyp jatqan joldardyń sapasyn udaıy tekseristen ótkizedi. Ja­mylǵy materıaldardyń qalyńdyǵyn tekseredi.

Bıyl oblys jolshylary jalpy uzyn­dyǵy 1 myń shaqyrym joldy jón­deý­den ótkizýdi mejelep otyr. Bul arada asfalt jamylǵy tóseý ǵana emes, qıyrshyq tas tóseý arqyly jón­deý de kózdelgen. Jóndeý barysynda kók­temgi qyzyl sý júrgen kezde sý ótki­ze­tin qubyrlar da jóndelmek. Bul óte mańyzdy. Kóktemgi sý tasqyny kezinde joldardyń jıi buzylýy da osyndaı qubyrlardyń bolmaýy nemese bitelip qalýynan. Úsh óńirde kópir salý mindeti tur. Atbasar, Esil aýdandaryndaǵy kópir jumys­tary ótken jyly bastalǵan. Al Bulandy aýdanyndaǵy kópir qurylysy bıyl qolǵa alynyp otyr.

– Kelesi jyly osy nysandardy tolyq aıaqtap, tapsyramyz, – deıdi basqarma basshysy Vladımır Kýlakov, – el kópir qurylysynyń aıaqtalýyn taǵatsyzdana kútip otyr. Qazir kópir bolmaǵandyqtan ondaǵan shaqyrym artyq jol júrip, beınet shegýde. Olardyń kóńil kúıin jaqsy túsinemiz, degenmen kópir qurylysy óte kúrdeli jumys.

Álemdegi geosaıası jaǵdaıǵa baı­la­nys­ty keıbir qurylys materıal­da­rynyń kúrt qymbattap ketýi qolbaılaý bolýda. Máselen, aldyn ala jasalǵan meje boıynsha armatýranyń bir tonnasy 150 myń teńge kóleminde dep eseptelse, qazirgi naryqtaǵy baǵa 450 myń teńgege jetken. Bir kópirdiń qurylysy shamamen 500 mln teńgege júrgizilýi kerek bolsa, endi 900 mln teńge qajet.

– Sondyqtan kún ilgeri jasalǵan jo­ba­lyq-smetalyq qujattamany túze­tý­ge májbúrmiz, – deıdi basqarma basshysy, – taǵy da qosymsha qyrýar qarajat qajet bolady. Eń bastysy, esil ýaqyt tekke ketedi de, aýdan turǵyndary tarapynan ókpe-naz aıtylady. Eger dál osyndaı mashaqat bolmasa, kópirlerdiń qurylysymen bıyl aıaqtap, paıdalanýǵa berer edik.

Búgingi tańda oblystyq jáne aýdan­dyq mańyzy bar joldardyń 82 paıyzy jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵ­daıda. Demek 20 paıyzy nashar nemese múlde nashar degen uǵymdy beredi emes pe?! Jol qysqy saqyldaǵan sary aıazda, kóktemgi alapat sý tasqynynda buzylady. Sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy tehnıka­la­rynyń, naqtyraq aıtqanda, 40-60 myń tonna júk artqan aýyr júk kólik­te­ri­niń zalaly týraly da aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Ortasha deńgeıde jón­delgen jóndeý jumystary mundaı zilbat­pan aýyr salmaqqa árıne tótep bere almaıdy. Bıyl jóndegen joldyń arada bir jyl ótpeı, kelesi jyly buzylyp jatýy da sondyqtan. Ásirese kóktemgi jáne kúzgi laısań kezde jol negizi ylǵaldyń áserinen sábıdiń eńbe­gin­deı bylqyldap, bosap turǵan kezde aýyr júk mashınalary talqandap tastaı­tyndyǵyn kóz kórip júr. Biraq basqarma tarapynan bul máseleni sheshýge tetik joq eken. Basqarma basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, san márte oblystyq prokýratýraǵa, tipti ulttyq qaýipsizdik komı­tetine jáne mınıstrlikke aýyr júk kólikteriniń qozǵalysyna múmkindiginshe tyıym salyp, balamaly jol múmkindigin qarastyrý týraly ótinish jasaǵan eken.

– Bul másele óte kúrdeli, – deıdi bas­qarma basshysy, – keshegi keńes za­manyn­da salynǵan úshinshi, tórtinshi jáne besinshi sanattaǵy joldarymyz 60 tonnalyq aýyr júk kólikterine arnal­maǵandyǵy belgili. Jóndeý jumys­ta­ry barysynda 15 santımetrlik negiz qalanyp, onyń ústine 5-6 santımetr qalyń­dyqtaǵy asfalt jamylǵy tóseı­miz. Bul qalaı shydasyn? Aldaǵy ýa­qytta bir jaıly etip sheshpesek, sa­lynǵan joldar isten shyǵa beretin bolady.

Bálkim, mundaı máselelerdiń týyndaýyna asfalt-beton zaýyttarynyń da qosyp otyrǵan «úlesi» bar shyǵar. Jol qurylysyna osy zaýyttardyń ónim­deri paıdalanylatyndyqtan, sapasyna kóńil aýdarý qajet emes pe? Qazir oblys ortalyǵynda úsh asfalt-beton zaýyty jumys istep tur. Aqkól, Esil qa­lalary men Astrahanka, Jaltyr aýyl­darynda da birneshe zaýyt bar. Nur-Sultan qalasynyń mańynda da usaq zaýyttar toptasqan. Árıne, aýyr kólik­terdiń aýyrtpalyǵyn joqqa shyǵar­ma­ǵa­nymyzben, osy zaýyttardyń shyǵaryp jatqan otandyq óniminiń sapasyna da meılinshe nazar aýdarý qajet.

– Tamyz aıynda bıtým jetispeýshiligi oryn aldy, – deıdi basqarma basshysy, – búginde bıtýmnyń bir tonnasy 260 myń teńgege satylýda. Al bizdiń burynǵy smetada 140-160 myń teńge kóleminde dep eseptelgen.

Turǵyndar shaǵymy negizinen Nur-Sultan qalasynyń mańyndaǵy Selınograd, Arshaly aýdandarynyń tur­ǵyn­darynan túsedi eken. Bul aýdandar­daǵy eldi mekenderdiń qatary kún­ sanap ósip kele jatqandyǵy belgili. Má­­se­len, osydan 10-15 jyl buryn Se­lı­nograd aýdanyndaǵy Talapker aýylynda on myń turǵyn bolsa, búginde bes ese ósken. Demek jańadan qanshama tur­ǵyn úıler salynyp, kósheler tú­zildi. Basqarma basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, úlgerý qıyn. 2015 jyly joldyń 10 shaqyrymyn kúrdeli jón­deý­den ótkizýge joba jasalsa, qazir ol kólemge 100 shaqyrymdy qosý kerek. Bul mańda Qoıandy, Qaraótkel, Qarajar, Ybyraı Altynsarın, Jibek joly aýyldary qarqyndy ósip keledi.

Bir jaqsysy, «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aýyl ishindegi joldardy jóndeýge úlken demeý bolyp tur. Mysal keltire ketelik, ótken jyldary Zerendi aýylynyń ishindegi joldar osy baǵ­darlama aıasynda kúrdeli jóndeýden ótkizilip, táp-táýir jaqsaryp qaldy. Sondaı-aq Sandyqtaý aýdanynda da qyr­ýar jumys atqaryldy.

Tirshiliktiń kúretamyry birtindep jaqsaryp keledi. Tek memleket tarapynan bólingen qyrýar qarajattyń ár tıynyn tıimdi jumsap, jol sapasyn jaqsartsaq bolǵany. Sonda ǵana belden asqansha beliń úziletin myń shuńqyrly joldan arylamyz.

Aqmola oblysy