Bozarý

Árbir jańa shyǵarmanyń jazylýynan, jańa bir týyndynyń jaryq kórýinen kóp úmittenemiz, yntyǵa ańsarlanamyz. Jańalyq birden bolmaıdy, ol qıyn­daý dúnıe, ásirese ádebıette jańa esim, jańa shyǵarmanyń birden jańalyq alyp kelýi, jańalyq bolyp kelýi de qıyn. Ony birden nazarǵa alyp, naq tanı qoıý, torysy men qulasyn qolmen ustaǵandaı ashý da ońaı emes. Adam sanasy, adamzattyń ádebı sanasy jaralǵaly bergi zamandardaǵy barlyq shyǵarma, uly shyǵarmalar joly da bizge osyny kórsetedi. Jańalyqty biz keıde bir sózden, bir qaraǵannan ańǵaryla qoımas jasyryn bir oıdan tabamyz.

Qazaqtyń qasıetti tili turpaty bólek, tuspaly alýan, tógilisi tóten, týmysynan topyraǵymyzdyń ıisi burqyrap turatyn turaqty sóz tirkesterinen kende emes. Termelesek, teriskeıge ketermiz, adaqtasaq, aıshylyq jolǵa shyǵarmyz. Tildi zaman qulpyrtady. Sol zaman jazýshylary jańartyp otyrady. Utymdy, utqyr tirkester, sátti oralymdar turaqty sóz tirkesi esebinde sanatqa shyǵady, yńǵaısyzy yrǵyn sózdiń yǵynda qalady. Kóp sóz kóriksiz oıdyń kóleńkesinde bozaryp óledi.

Iá, bozarý degen bir sóz bar. Bozaryp turady ózi de. Boz, bozań, bop-boz, boza­myq... Aspan, dala, tań, kóz, kisiniń óńi bozarady. Kóp bozdyń ishinen kisi óńiniń bozarýyna toqtadyq. О́ńi qashý, qýdaı bolý, qýarý bári-bári tektes, mándes, tamyrlas sóz. Kisi óńiniń bozarýyn qazaq qalamgerleri qyryq qubyltyp kórsete aldy, kórsetip te keledi. Kisi balasynyń óńi qalaı bozarady, nege bozarady, neden bozarady? «Tildiń boıaýy bozaryp, qyry synbaýy kerek» dep sanaǵan Ǵabıt Músirepovtiń tap basyp tanyp, tańbasyn aıshyqtaǵan bir tujyrymy bar, sol tujyrym osy jazbamyzǵa jaqsy bir tuzdyq bolyp otyr: «Adamnyń oı-kóńil, nıet portreti júzinde. Túgel júzinde. Adamnyń júzi surlanyp ketetin, qyzaryp ketetin, qońyraıyp ketetin, bozaryp ketetin, jadyrap ketetin kezderi bolady. Osynyń sebebi nede? Kóńil qubylysynda, oılaý ózgerisinde. Olaı bolsa, adam oıynyń, nıet-peıiliniń dál osy sátterdegi dál portreti júzinde. Adam­nyń bet terisi mıy jasalǵan materıaldan jasalsa kerek. Sondyqtan mıy­na (oıyna, sezimine, kóńiline) kelgeni qolma-qol betke shyǵa keledi. Keıbir adam­nyń júzi qaramen tańbalanyp alady, ketpeıdi. Sondyqtan men adam oıynyń portreti júzinde degim keledi».

Kóńil qubylysy, oılaý ózgerisi, ra­synda, kisiniń júzine shyǵady. Ishki sezim de, oı da lap etip betke shyǵady. Bozarýdy kóp jaǵdaıda qorqý, aýyrý, abyrjý, sasý, qatty tolqý, záresi ushý, jan-dármeni qalmaý, jan-ımany qalmaý sekildi alýan sezim kúıinde qoldanamyz, osy kúı kisi júzine shyqqanda bozarǵan reńk beredi. Ejelgi Rım ımperııasynda Iýlıı Sezardyń jaýyngerdi synaý tásili bolypty. Sapta kele jatqan sarbazdyń jonarqasynan osyp kep jiberedi. Sonda ol bozaryp ketse, saptan qýyp, sanattan shyǵarady, qyzaryp ketse, qatarǵa alady eken. Sondaǵysy, qyzarý – yzalanýdy, qaıratqa minýdi, bozarý – qorqýdy, abyrjýdy bildiredi dep sanaıdy eken. Munyń anyq-qanyǵy, naqtylyǵy men durystyǵy ózderine málim. Biz qazaq qalamgerleriniń jazý sheberhanasyna úńileıik.

Bozarýdy beıneleýdiń klassıkalyq úlgileriniń birin Ábish Kekilbaıulynan keziktirdik. «Ańyzdyń aqyrynda»: «Kishi hanym sońǵy úsh aıdyń ishinde ábden aryp ketti. Ár qıly túske boıalǵan shytyra terezeden túsken ala shabyr kóleńkede otyra-otyra óńi siltige salǵan súıekteı bozaryp barady. Burynǵy sál qybyr etse, dir-dir etip tyrsıyp turatyn jumyr moıny sylynyp qapty; únjurǵa súıegi soıdıyp-soıdıyp shyǵyp ketken. Janarynan da nur joǵalyp, kóziniń aınalasyn mynaý bólmeniń ishindeı qara kóleńke kireýke jaılap alypty». Kishi hanymnyń kúızelis kúıin sýretteýde «siltige salǵan súıekteı bozarýdan» óńge laıyqty sóz taba alar ma edik?! Bul jerde siltige salynǵan, eti sylynǵan súıektiń bozarǵan túsi ǵana emes, jaý qolynan jaradar bop ólgen qaısybir jaýyngerdiń súıegin qyryq kúnshilik jerdegi jaqyndaryna jetkizý zary, qaza men aza zary da tur. Bul tipti kúızelis kúıine qasiret qosardaı zilmaýyr.

«Súıegin artyp erdiń kúzde keldik,

Tar kezeń, etin sylyp, kıizge orap.

Qaınatyp siltige sap, aqsúıek qyp,

Jetkerdik bolǵanmenen

qansha tozaq»

(Almas Almatov jyrlaýy), degen jyr joldarynan osy zilmaýyrdyń zaryǵyn sezinesiz. Osy kúıdiń kisiniń júzinde turǵanyn elestetýdiń ózi – janǵa azap. Ábdijámil Nurpeıisov: «Iа ólemiz. Iа óltiremiz. Qan shyǵaramyz!» – dep, dir-dir etip, basynan bórkin julyp alyp edi; ár jer-ár jerde siltige jıdigen mes qylshyǵyndaı bozǵylt shash arasynda sirkedeı-sirkedeı ter shúpirlep tur eken» («Sońǵy paryz») degende sózdegi sheberlikti kórsek, munda sherdi sezinemiz. Ábish Kekilbaıuly taǵy birde adamnan bólek, dala júzin de osylaısha beredi: «Kúndiz jaryqta qara shaǵyr men qara jýsan mol ósip qaraýytyp kóringen Mańtóbe qazir siltiden shyqqan súıekteı bozarytyp ketipti» («Úrker»).

Jalpy, sóz – óz zamanymen sulý. Sóz óz zamanynda ómir súredi. Zamanymen birge kóship, arhaızmge aınalady. Qazaq tilinde «súzekten turǵandaı bozarý» degen turaqty sóz tirkesi bar ǵoı. Osy tirkes te ýaqyt pen ornyna baılanys­ty mándi, ýaqyty men ornynan aıyrsańyz, mánsiz. Jazýshy qazaq ishinde súzek júrgen jyldardy jazyp otyrsa, siz bul sózge senesiz, nanasyz ári kóz aldyńyzǵa sol kúıdi alyp kele ala­syz. Sábıt Muqanov «Sol etten, sol nur­ly keskinnen Ulbergen az kúnde aıyrylyp, eki beti solyp, qan joq, sól joq – súzekten turǵan kisideı qup-qý, bop-boz boldy da qaldy» («Botagóz») degende odan jalǵandyq, janama sóz qosýdy kórmeısiz. Sherhan Murtaza «Qyzyl jebesinde» bir emes, úsh ret súzek juqtyrǵan bas keıipkerin «Rysqulov óziniń sýretine uqsaıdy. Biraq óńi súzekten turǵandaı bop-boz», «Súzekten turǵandaı, býyrshyn eti sylynyp túsken», «Rysqulov taǵy oraldy. Súzekten turǵandaı bop-boz» dep beınelese, 1922 jyly Edil boıyndaǵy ash-aryq eldi aralap, súzek juqtyrǵan Turardyń turpaty elesteı qalady. Alaıda Sherhan Murtazanyń tabysy túbinde shyndyǵy bar bul tirkes emes, sol shyǵarmadaǵy «Qara nardaı qaıratty burynǵy Rysqul joq. Burynǵy qaraqoshqyl óńi bıt sorǵandaı bop-boz» degen sózde dep bilemin. Ony az desek, «Áne, anaý kir kımeshek kıip, bes-alty jasar bala jetektegen áıel, sóz joq, elden kelgen. Balanyń óńi bıt sorǵandaı bop-boz shekesinen kók tamyry kórinip tur» degen joldardy oqıyq. Shekesinen kók tamyry bileýdeı bolyp ıa soıdıyp kórinip turǵan joq, ashtyq pen joqtyq turalatqan jurttyń kúıi de tur, balanyń bıt sorǵandaı bop-boz júzinde zaman sýreti tur. Sherhan Murtazanyń «bıt sorǵandaı bop-boz» degen tirkesin qalaı kúsheıtýge bolady, ony da jazýshynyń ózine salaıyq: «О́ńderi ash bıt sorǵandaı júdeý. Kıim – bastary da máz emes. Bireý tipti teri shalbardyń júnin syrtyna qarata kıip alypty» («Aı men Aısha»). Sherhan Murtazanyń taǵy bir erekshe salystyrýy: «Bul joly da Rysqulovqa laı kózben suqtana qarap, kózi kóz emes, rentgen shamyndaı bozaryp, kelýshiniń ústi-basyn tintkilep shyqty».

Tilimizdegi «shúberekteı bozarý» degen turaqty tirkesti birneshe shyǵarma­dan ushyratamyz, biraq árbiri ózinshe qoldanady. Árbirinde bir erekshelik, ózgeshelik bolady. Biz ózi qazir kıim tozbaıtyn, kóılek óńbeıtin kezeńde ómir súremiz ǵoı. Syry men syny keliskeninen ǵana emes, bir jazdan ótpes jeıde, bir qystan qalmas qamqadan da bolar. Qaıtalap kııýge kóp adam tym kerbez. Kónetoz shekpen kıgen kisini kóp jerde jolyqtyrmaımyz. Eskilik sýretinen, enshisi berilgen, esigi bekitilgen burnaǵy kúnnen kórmesek.

Ásilinde, árbir qalamgerdiń tiliniń tamyry óz topyraǵynda jatatynyn baıqaısyz. Ábý Sársenbaev «Jaıshy­lyq kezde únemi maı tebirship turatyn, sha­ıyry mol qara kúreń betinde jalǵyz tamshy qan joqtaı, beınebir ońyp bitken qý shúberek tárizdi bozara qalǵan» («Kapıtan uly») dese, kóz aldyna Naryn qumy keledi. Jazýshynyń bala kúninen kórip ósken kóp sýretiniń biri de osynda tur. Qazaq qalamgerleriniń roman, povest, áńgimelerindegi «shúberekteı bozarýdyń» qatpar-qatpar qalyń ortasyna kirelik: Smaǵul Elýbaı: «Bolǵan sumdyqty ol da balalardyń aıqaıynan estip, pispegi qolynda, óńi shúberekteı bozaryp tur eken. Syrttan júgirip kirgen qyzyn qushaqtaı aldy» («Aq boz úı»), Jumabaı Shashtaıuly: «Saraǵa eriksiz kóz tastap edi, ol beıshara da shúberekteı bop-boz, kórpeni omyraýyna tas qyp qymtanyp alyp, odan saıyn eregise órshelenip shyryldaǵan búldirgen tústi telefonǵa qazir jan bitetindeı úreılene úrpıip qarap qalypty» («Aıaz bı»), Dúkenbaı Dos­jan: «Basyn jastyqtan julyp alyp qarap edi, kelinshegi jýǵan shúberekteı bozaryp bir qyryndap qulap bara jatty» («Náreste»), Dýlat Isabekov: «Pistekúl jýǵan matadaı bop-boz bop turyp qaldy» («Esepshot, túıetaýyq jáne domıno»), Ilııas Esenberlın: «Asyǵat áıeline qarady. Qara sýdaı tunǵan úlken bota kózi sýalyp, aqshyl júzi kúnge kúıgen shúberekteı bozaryp, ábden kúıreı qapty», «Aeroportta kútip alǵan Erkebulan – keshe ózin Tyń ólkesine shyǵaryp salǵan Erkebulany emes edi. Qas-qabaǵy qıylyp, adamǵa tek kúlimsirep qarap turatyn qara tory júzi endi kún jegen shúberekteı bop-boz bop ózgergen» («Mahabbat meıramy»), Álibek Asqarov: «Rahmet! – depti osy kezde shette turǵan Baıǵonys ernin tistep, shúberekteı bozaryp», «Qan-sól joq, qý shúberekteı bozaryp ketken Lekseıdi kóterip, aıaq-qolyn jınap qoranyń syrtyna shyǵarysady» («О́r Altaı, men qaıteıin bıigińdi»), Kádirbek Segizbaev: «Kelinshegi qýanýdyń orny­na óńi appaq shúberekteı bolyp boza­ryp, úndeı almaı qalǵan. Kóziniń aıasy­na jas tolyp, jup-juqa erni dir-dir etedi» («Aıýdyń óti»), «Qyz betiniń qany qashyp, sol sátte-aq kúnge kúıgen bózdeı bolyp bozara qa­lyp­ty» («Bári de ýaqyt enshisi»), «Qoryqpa­shy, janym, qoryqpashy, – dedi, ol beti bózdeı bozara qalǵan kelinshegin qu­shaq­taı berip. Ol jyndanǵan adamdy ashýmen keýdesinen ıterip qaldy» («Úsh toǵys»), Saıyn Muratbekov: «Qydyr­man toı­tyq­tyń ózi óńinen qany qashyp, qý shúbe­rekteı bop bozaryp úı men qora­­nyń ortasynda tur» («Turjan – at­qa­­rýshy»), «Kishkene balanyń qatty aryq­taǵanyn kórgenim osy edi, óńi qan-sól joq eski shúberekteı bop-boz, betinde tek bajyraıyp kózi ǵana qalǵan» («Qalyń qar»), Sáken Júnisov: «Jýa-jýa tozǵan shúberekteı óńi bozaryp, áp-sátte at soq­qandaı máńgirgen Eset, eshtemeniń jón-josyǵyn uqpaı, qapylysta jaý qolyna túsken mylqaý adamsha, jan-jaǵyna kózi alaqtap dármensiz qaraı beredi» («Zamanaı men Amanaı»), «Qara jigittiń óńi tozǵan shúberekteı bozaryp, shúńireı­gen kóz janary sóne bastaǵan eken», «Aqan basyn kóterip alǵanda, qolyndaǵy sýy tamshylaǵan kóne kórpedeı, óńi qýqyl tartyp bozara berdi» («Aqan seri»), Táken Álimqulov: «Biraq ol syr jarmaı, sazaryp tura berdi. Tek, bir-eki sekýnd boıyna qarasur keskini bózdeı bozaryp ketkendeı boldy» («Aqbozat»), Sherhan Murtaza: «Aqyly aýys neme, jáı sandyraqtap júr da, – dep Anarbaı jýyp-shaıǵan boldy, biraq óńi bózdeı bozaryp, irip-shirip túserdeı jansyzdanyp bara jatty», «Shynynda da, bop-boz tozǵan shúberekteı bolyp ketken betine qaıtadan shyraı kire bastady» («Qyzyl jebe»). Shúberekteı, matadaı, bózdeı, kóne kórpedeı bozarý jaıly aıtqanda ár qalamgerdiń leksıkony, óńiri, sol óńirdegi tildik erekshelikter, bári-bári menmundalap turady.

Qolamtadaı, kúldeı bozarý da bar. Ony Ilııas Esenberlın: «Abylaıdyń da tynysyn tarylta berdi. Biraq ol búkil denesi qurysyp, júregi qabynyp, aýyr naýqas ókpesine bizdeı qadalsa da, daýys shyǵaryp syr beretin emes. Shoǵy sóngen qolamtadaı kúnnen-kúnge bozara túsip, sónip bara jatty» («Kóshpendi­ler») dep qoldansa, Ábish Kekilbaıuly: «О́ndirshegi soraıyp, tanaýy qýsyry­lyp, eki beti kúldeı bop-boz bop ketipti, óńinen kisi shoshyǵandaı», «Jańa ǵana amalsyzdyqtan kúlgin qolamtadaı bozaryp jatqan kómeski janary kenet shoqtanyp shyǵa keldi» («Ańyzdyń aqy­ry») dep túrlendire túsedi.

Asyly ózge tilden aýysqan tirkes pe eken, áıteýir, «shólmekteı bozarý» degendi bizdiń jazýshylar da az jazǵan joq. Áýeli Júsipbek Aımaýytov qoldanǵan bolýy múmkin, «Sheberdi kilemge salyp, kóterip əkelip, hanymnyń aıaq jaǵyna qoıdy. Bozarǵan júzi odan jaman shólmekteı bolyp, syzyqtary qyldyryqtaı bolyp, qazyna qalypty» («Párenji») deıdi de, al «Aqbilekte» «Sol Aralda, Alash jaqta, úlken qara­ǵashtyń túbinde, Ertistiń shymyrlap aqqan sýyna kóz salyp, kók teńbil jelek jamylǵan, appaq shólmekteı bir kelinshek otyr-aý!» dep janama, qosal­qy maǵynasynda qoldanady. Nesipbek Dáýtaıuly: «Aınalasy apta ishinde-aq shólmekteı bozaryp jatty da, juma kúni kózi kirtıgen Imanserikti janyna jaqyndatyp...» («Aıǵyrkisi») dese, Sofy Smataev: «Qatıranyń álgindegi shatynaǵan yzaly janary shólmekteı bozaryp, surlanǵan júzdiń qany qashty» («Biz qulmyz ba, kimbiz?») deıdi.

Jazýshy tiliniń tamyry týǵan topy­raǵynda dedik, sol týǵan ólkesiniń mezgili men mekeni, kún raıy, sóz yńǵaıy ár sóz­di qoldanýynan qanyq kórinip otyrady. Sonyń anyq bir mysaly, Oralhan Bókeıde. Tań shyǵystan bastalady. Bó­keı­diń «Batıdyń kóńili pás, synǵan buǵa­nasy syzdap mazasyn ketirip, tań sha­paǵy sorǵan júzinde bozarǵan júdeý­lik bar» («О́z otyńdy óshirme»), «Júzińe qaradym, atqan tańdaı bop-boz eken; bop-boz erteńgi shaq shapaqtanyp, kún boıaýyn qyp-qyzyl ǵyp jaǵynyp aldy, biraq seniń júziń báribir aqboz júdeý qalpynda qaldy» («Uıqym kelmeıdi») dege­nin oqyǵanda, muny sol kúni alǵash qarsy alatyn óńirdiń jazýshysy jazǵany kórinip-aq turady, kóńil sendiredi. Al «Shyńyltyr aıaz sorǵan júzi bozarǵan, osy qalpynda qardan soqqan aqqaladaı deldıip qatyp tur edi», «sáýlesimen jarqyraǵan kózderden jastyqtyń oty ushqyn atqanymen, eptep sýyq soryp bozarǵan better bári bir qońyr kúzdi eske salady» («Qar qyzy») dese, Altaı qysynyń aıazy arqańdy muzdatyp jibergendeı bolady. Oralhan Bókeı ózi ańdaǵan osy qubylystardy ózgertip te qoldanyp otyrady: «Aýrýhana sorǵan betim bozaryp, ózimdi-ózim tanymastaı ózgergem. Meniń ermegimniń kóbi – baq ishinde otyryp kitap oqý («Dos syry»).

Sonyń taǵy bir mysalyn Rahymjan Otarbaevtan kóremiz: «Páli, osy Ystyq­kóldiń ne qudireti bar eken? Qalanyń kúreń ysy men aq qaǵaz soryp, ashy kóldiń shabaǵyndaı bozaryp kelgenińde qolma-qol tyńaıyp, qanyń tazaryp, jilik maıyń tolyǵyp shyǵady, – dep raqattana erkin tynys aldy» («Jas tulpardy baptap ketsem dep edim» (esse). «Ashy kóldiń balyǵyndaı bozaryp» dep sol tuzdy kólderge aý salyp, qarmaq tutqan jannyń sózi ekeni birden baıqalady.

Dúkenbaı Dosjan shyǵarmalarynan bozarýdyń birneshe úlgisin tabýǵa bolady: «Kún astynda kóp júrgen be, janary bosaǵan shelekteı bozaryp ketipti», «Tórtinshi kúni qadaq bolyp aýyrǵan adamdaı bozaryp aıaǵyna turǵan («Jyly jaýyn»), «Kún tımeı ósken shópteı bolyp bozaryp qalypty» («Jut»), «Gazıktiń aınasynan kórdi, laqat qýysynan shyq­qan súıekshideı bozaryp azypty» («Aǵyn­ǵa qarsy»). Dosjan «Kún tımeı ósken shóp­teı bozardy» dep balany aıtyp otyrsa, Qýan­dyq Túmenbaı «Osy kezde qyzyl jı­de sabaǵynda tizilip turýshy edi, qara­shy endi, kún kórmegen bala­daı boza­rýyn» («Qyzyl jıde») dep kerisinshe jemisti aıtady.

Bozarýdyń taǵy bir ózgeshe qoldany­syn Júsipbek Qorǵasbek shyǵarmalary­nan ushyratamyz: «Keýdesin kótere almaı, ústelge ıegimen asylǵan Erenǵaıyp­tyń túri álemtapyryqtanyp, tiri arýaq­taı bozaryp otyr. Ashy zapyrandaı óksik pen loqsyq tamaǵyna qatar tire­lip, maı ishkendeı júregi kilkildep, kózi qara­ýytty» («О́likól»), «...olardyń úsheýi de ólgen adamdardaı bozaryp otyr­ǵan» («Úlpildek»).

Júsipbek Qorǵasbek «tiri arýaqtaı», «ólgen adamdaı» bozardy dese, Tynym­baı Nurmaǵambetov «kisi óltirgendeı bozardy» dep beredi: «Buzyq ekenińdi, qaraǵym, osy úıdiń tabaldyryǵynan kúıeý bolyp attaı bergenińde-aq bilip edim. О́ńiń kisi óltirgendeı bop-boz eken. Meniń qolymdy alǵash alǵanda syndyryp jibere jazdaǵansyń. Syndyryp. Men sorly sonda da syr bermedim-aý. Kúıeý degenniń qoly túbitteı bolýshy edi. Buzyq ekenińdi sodan-aq bilgenmin, – deıdi» («Áli shaldyń qyzdary»).

Qajyǵalı Muqametqalıuly aýrý kisiniń kúıin kezeń-kezeńimen bere otyryp, surlaný-kógerý-bozarýdyń ózgeshe bir evolıýsııalyq damýyn kórsetedi: «Táneke Jarasbaevtyń aýrý qajytqan surǵylt júzi áýeli kókpeńbek bolyp, sosyn birte-birte bozaryp, biraq toqtap qalǵan qan tolyq taramaı, kókteńbildenip qatty da qaldy. Marqum tirliginde de kóp asa qınalǵan jan emes-ti, dúnıeden de kóp qınalmastan kete bardy» («Aqyrǵy kún»). Saıyn Muratbekov bolsa, bozarýǵa deıingi kóńil kúı qubylysyn ádemi ashady: «Qarsy aldynda jaǵy sopaıyp, kózi baǵjańdap, uzyn boıly, súıekteri arbıǵan Uzaq qana tur. Kóńildengen bolady, kúlgen bolady, biraq ózinde óń joq, uıqysy qanbaǵan adamdaı bop-boz» («Otaý úı»).

Jazýshy tiliniń ózge de jańalyǵyn Safýan Shaımerdenov pen Sáken Júni­sovten de molynan keziktirýge bolady: «Jaq júni toraıdyń qyltanyndaı úr­pıip bozaryp tursa da, shegir kózi kúlimdeı qalǵan eken» («Kúlki») jáne «Tisi-tisine tımeı tońyp, óńi bozaryp, qysty kúni syrtta búrisken aryq taýyqsha jaý­raǵan Balzııa qaıtadan muzdaı kıinip aldy» («Zamanaı men Amanaı»).

Qazaqtyń qasıetti tili Qarataý qoı­naýyndaı qazynaly, Alataý bıigindeı asqaq, Altaı kıesindeı qasterli, Sary­arqa dalasyndaı jomart, Aq Jaıyqtaı ardaqty. Bir sóz, ıá, bir ǵana sóz arqyly tutas bir dáýir týraly, tutas bir urpaq tý­raly oı aıtýǵa da bolady. Bir sóz sol shek­siz qazynanyń kilti tárizdi. Oı jańa­lyǵy sóz jańalyǵy arqyly ashylady.

Biz bul jazbamyzda bozarý kúıi týrasynda birneshe jazýshyny ǵana mysalǵa aldyq. Qat-qat tomdar, qoljazbalar men dápterlerde qansha qazyna jasyrýly jatyr eken deseńizshi. Bizdiń ótkenimiz de, búginimiz de, tipti erteńimiz de – tilde.