ÁIEL ÁLEMI

IZDENIS JOLDA QALDYRMAIDY “Jan plıýs” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Sáýle Tórehanova Shalqar aýdanyndaǵy Jyltyr aýylynda kóp balaly otbasynda ósken. Mektepten keıin Sverdlovskidegi ındýstrııalyq-pedagogıka­­lyq tehnıkýmyna túsken ol, 1991 jyly týǵan aýy­lyna oraldy. Mektep qabyrǵasynda júr­gende juptary jazylmaıtyn kórshiniń balasy Esimbektiń qolynan ustap, sol shańyraqqa kelin bolyp tústi.

Keńsharda ekonomıst bo­lyp isteıtin atasy Jázıt te, balabaqshada tárbıeshi enesi Sháılan da jaısań jandar edi. О́zi bir jyldaı enesimen birge balalar baqshasynda jumys istedi. Keıin Shalqar qalasyna qonys aýdardy. Munda joldasy Esimbek elektr jelileri kásipornynda eńbek etti. Aýyldyq jerlerdegi qıyndyqtyń shet jaǵasyn kórgen jas otbasy oblys or­talyǵyna kóshý jaıly pikirleskende ata-analary qarsylyq bildirmedi, ózderi talap qylyp júrgen olarǵa jol bolsyn tiledi. Sóıtip, olar 1994 jyly oblys or­ta­lyǵynan eki bólmeli páter satyp alyp, bir kúnde aqtóbelik bolyp shyǵa kel­di. Qalalyq bolǵandarymen irgeli ká­sip­oryndar irkitteı irip jatqan ólira shaq­ta jumys tabý muń bolyp qaldy. Ta­bı­ǵatynan eti tiri, óz oıyn irkilmeı aıtýǵa beı­im Sáýle bul joly da Esimbektiń aldyn orap ketti. Saýdamen aınalyssaq qaıtedi de­gen pi­ki­rin bildirdi. Burynnan da ortaq oıla­syp júr­gen, pisýi jetken sharýa bolǵan soń ba, ol da qarsy bolmady. Endigi kezek qarjy ta­bý boldy. Aýyldaǵy ata-analary da qarap qal­ma­­dy. Azyn-aýlaq qarjylaryn qoldaryna saldy. – Shyny kerek, ata-analarymyzdyń se­­nimi bizdi qanattandyryp jiberdi. Sóıtip, Es­im­bek ekeýmiz taza júnnen toqylǵan ki­lem­derdi satýǵa shyqtyq. Ol ýaqytta kásip­ker­liktiń ja­baıylaý kezi. Almatydan, Qyr­ǵyz­stannyń Qa­­ra­balta, Tájikstannyń Le­nı­na­bad, О́zbek­stan­nyń Úrgenish qalalarynan ki­lem ákelip sattyq. Barlyq saladan bereke ke­tip, tártipsizdik jaılaǵan sol kezde býma-býma kilem tasýdyń qıyndyǵyn basqa bermesin. Sharshadyq ta, únemi poıyzdyń ústinde júr­dik, talas-tartys, aıǵaı-shýǵa da úırenip al­dyq. Sol jyldary qus uıqyly kún keshtik. Sol kezde qyrqynan jańa shyqqan tuńǵyshym Almasbekti anam Gúl­jan baǵyp-kútti. Áıteýir kóńilge medet tu­tatynymyz – sharýamyzdyń júrgeni, – deıdi Sáýle qaryndasymyz kúlimsirep. Qara bazarda kilem satýmen nápaqasyn aıyryp júrgen jas jubaılardyń sharýasy alǵa ozbaǵanymen, kóshten qalarlyq emes edi. Sáýle endi Rýdnyıdan ındýstrııalyq-qu­rylys tehnıkýmyn bitirip, qurylys salasyn­da jumys istep júrgen inisi Muhtardy, Batys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn ekonomıst mamandyǵy boıynsha bitirgen sińlisi Gúlbanýdy qatarlaryna tartady. Esimbek pen ekeýi kilemderdi jetkizedi, olar ony bazarda satady. Olar osylaı attyń ja­ly, túıeniń qomynda júre berer me edi, kezdeısoq jáıt bolmaǵanda. – Adamnyń adamgershiligi jol saparlarda synalady. Biz jol ústinde júrip, aǵaıyndy Násım, Músım degen tájik dostarymyzben tanystyq. Solarǵa baryp júrip, qoldan jıhaz jasap jatqandardy kórip, osyndaı ispen aınalyssaq qaıtedi degen oı aıttyq. Tájik dostarymyz sheberlerin ákelip, kómek berýge kelisti. Aıtqandarynda turdy da. Biz bir jer úıdi jaldap, iske kirisip kettik. Alaıda, jı­hazǵa qajetti mate­­rıal­­dar­dy, fýrnı­týra­lardy izdep birde Re­seıge, jumsaq jı­hazǵa tap­tyrmaıtyn maqta úshin Ońtústik Qa­zaq­stan­ǵa sapar­laǵan kez­derimiz áli kúnge kóz aldymyzda. Jıha­zy­myz ótpegen kúnderi toǵyzynshy qabattaǵy páterimizge kóterýdiń álegin aıt­pańyz. Al ke­dennen ótýdiń sha­rýa­sy óz al­dyna. Keı­­­in jer úı sa­typ alyp, Shalqar­daǵy ákem Jarylqa­ǵan­nyń úıin buzyp ákelip, bir jaz­da ásem úı turǵyzyp berdik. Sondaǵy ákemniń bul úıge jańa qu­ry­lys materıaldaryn paıdalanaıyq desem, joq, ózimniń terim sińgen burynǵy materıaldarmen sal degenin qaıtersiń. Áke só­zin oryndadyq, árı­ne. О́zi eski shegelerdi túzetip, kún uzaqqa otyr­dy. Bul aǵa býynnyń qanaǵatshylyq qa­sıe­ti bolar, bálkim, – deıdi Sáýle qaryn­dasymyz. Kásipkerliktiń dámin tatqan Sáýle Tóre­hanova isti júıelemese bolmaıtynyn túsi­nip, burynǵy úı qurylysy kombınatynyń qańyrap bos turǵan ǵımaratynan 4500 sharshy metr alańdy satyp alady da, ony jıhaz shyǵaratyn sehqa aınaldyrady. Oǵan Germanııanyń “Al­­­tendorf” fırmasynyń stanoktaryn qoıady. О́ndiristeri jolǵa qoıylǵan soń tájik dostary eline qaıtady. Ol endi aqtóbelikterdi jumysqa alady. Kásipti ıgerip, qaı materıaldy qaıdan alýǵa bolatynyn bilgennen keıin, olar úıdiń jertólesinde, bireýdiń qorasynda jıhaz jasap, ózderine básekeles bola bastaıdy. – Biz bulaı jalǵastyra berýdiń jóni joq­tyǵyn túsinip, biraz qoń jınaǵannan keıin biz­diń jıhazdarymyzǵa tapsyrys berýshi ká­sip­oryndardyń suranysyn óteıtindeı óndiris qýatyn ustap, kásipkerlikti ártaraptandyrýǵa kóshtik. Sonyń ishinde, Italııadan, Polshadan, Belorýssııadan, Ázirbaıjannan daıyn jıhaz­dar jetkizip, satýmen aınalystyq. Ol úshin qalanyń ortalyǵynan jer alyp, úlken jıhaz dú­kenin saldyq. Ony AQSh-tyń Boston ýnı­ver­sıtetinde ekonomıst mamandyǵy boıynsha oqyp jatqan ulym Almasbektiń atyna ashtyq. Keshegi siz kórgen “Almaz” jıhaz saýda úıi sol. Osy saýda úıinde jáne sehta otyzdan astam adam eńbek etedi. Budan basqa qurylys-jóndeý jumystarymen de aınalysamyz. Kezinde qolǵa az-muz qarjy bitkende “Gazel” avtokólikterin satyp alyp, jolaýshylar tasymaldaý marshrýttaryna da shyǵarǵanbyz. Qazir olardy satyp, “KamAZ” mashınalaryna aınaldyrdyq. О́z júkterimizdi jetkizedi, jalǵa beremiz degendeı, áıteýir, talpynyp jatyrmyz. Asyp bara jatqan baılyǵymyz bolmasa da ózimizdiń kúnkórisimizge jetedi. Sondaı-aq, aǵaıyn-týǵandaryma jáne basqa aqtóbelikterge “eki qolǵa bir kúrek” jumys taýyp berip otyr­ǵanymdy kóńilge medet tutamyn,– deıdi “Jan plıýs” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Sáýle Tórehanova. Kásipker qaryndasymyz otbasynyń da aja­ry. Túzdegi sharýanyń da utyryn biletin, úıdiń sharýasyn da dóńgeletip áketetin Sáýleniń ınabatty kelin, asyl jar, abzal ana ekeni ár só­zinen, is-áreketinen ańǵarylyp turady. Ashyq-jarqyn minezi aınalasyndaǵylarǵa nur quıyp turǵandaı. “Men qazaq qyzdaryna qaı­ran qalam” degiń keledi osyndaıda. Búginde jol­dasy Esimbek ekeýi eki ul ósirip otyr. Ol da osy seriktestikte eńbek etedi, ózara ortaq oılasyp sheshken sharýalarda aqyl-keńesin aıtyp, jan jaryna súıeý bolyp júredi. Almasbegi AQSh-ta oqyp jatsa, Mırlanbegi №9 mektep-gımnazııanyń besinshi synybynda. Aı­nalasyna qaıyrymdylyqtyń shýaǵyn shashyp júretin ol kásipkerliktiń áleýmettik jaýap­ker­shiligin de umytpaıdy. О́tinishpen kelgenderge qolushyn berýge daıyn turady. Basqasyn by­laı qoıǵanda, jaqynda ǵana ózi oqyǵan mek­tepke demeýshilik kómek kórsetip, aýyldasta­ry­nyń rızashylyǵyna bólenýi nege turady. Qa­zir múıizi qaraǵaıdaı kásipkerlerdiń qaıy­rym­dylyq týraly aıtsań, qarjy daǵdarysyn kóldeneń tartatynyn kózimiz kórip júr. Ynty­­­maǵy jarasqan kóp balaly otbasynda ósken jarastyǵy jan súısintetin shańyraqqa kelin bolyp túsken Sáýle Tórehanovanyń biz biletin qyrlary osyndaı. Satybaldy SÁÝIRBAI, Aqtóbe oblysy. ANA О́SIETI Meniń anam “Qaraǵym, qor­shaǵan ortaǵa eshqashan zalalyńdy tıgizbe, qara jer bárin kóteredi, biraq qarǵysy jaman, jer betindegi tirshilik ataýlynyń laǵneti óte aýyr. Dana halqymyz “Sýdyń da suraýy bar” dep beker aıtpaǵan, abaı bol, ár kezde jaqsylyq iste, bir qudaı jar bolsyn!” dep ylǵı aıtyp otyratyn. Áli sózine dálel retinde óziniń jaryq dúnıege kelýi týraly áńgimesin aıtatyn. – Men XX ǵasyrdyń basynda, qyrǵyz elinde, Talas ózeniniń boı­yndaǵy Manas aýylynda týylyp­pyn. Jaryqtyq meniń ákem kóp ýaqyt boıy bir náreste súıýdi ar­mandap, zarlap, barmaǵan baqsy-balgeri qalmapty. Tipti bolmaǵan soń bir kúni aýyldyń ıgi jaqsy­laryn, aqsaqaldaryn shaqyryp, aqyldasqan kórinedi. Sizderden aqyl suraıyn, meniń áıelimniń Alla taǵalanyń aldynda jas kezinde jasaǵan bir keshirilmes kúnási bar, bálkim jastyqtyń qyzýymen, bálkim, baılyqtan kózdi shel basqanynan boldy ma? Sol kúnásin jýýdy Jasaǵan ıemnen suraýǵa Mekkege attanaıyn degen sheshimge keldim. Bir sharana súıý armanym. Alla buıyryp, maqsatym oryndalsa, bul jaryq dúnıede armansyz bolar edim, – deıdi. – Balam, jolyń bolsyn! Armanyń oryndalsyn! Qandaı qıynshylyq kórseń de týǵan elińe qýanyshpen, aman qaıt, – dep aýyldyń úlkenderi batasyn beredi. Sol túni meniń anam marqum túnimen uıyqtamaı, Táńir aldyn­daǵy óziniń istegen qylyǵyn oı eleginen qaıtadan ótkizip shyǵady. Jas kelin bolyp túsken kezi, jar­qyraǵan jaz mezgili. Sýsamyr jaı­laýynda jer beti masaty kilem­deı qulpyryp tur. Búkil aýyl ıilip jastyq, jaıylyp kórpe bolǵandaı. Ata-enesi de bir altyn kisiler, bularǵa birden segiz qanatty aq otaý tigipti. Kelgen jeri ataqty baı. Shyq­qan tegi de bulardan kem emes. Ákel­gen jasaý-jıhazǵa kóz tunady, aq otaýdyń ishinde adam janyna ke­rektiniń bári bar, alysyraq tigilgen qarasha úıdegi malshy, jalshy, kútýshiler aıtqyzbaı-aq oıyndaǵy­ny atqarady. Meniń anam Deıilda otaýyn tigeıin dep jatqan tusqa kelse, ol jerde úlken qumyrs­qa­nyń ıleýi bar eken. Jas kelin­shekke bul unamaǵan kórinedi. “Bylaıyraq tigeıik” degender­diń tilin almaıdy. Ánsheıinde meıirimdi kelinshek­tiń qabaǵy ashylmaı, qaıtsem de otaýymdy osy araǵa tigemin degen oıynan qaıtpaı, qasaryp tur. Sóıtip ol qý butaqtardy jınap, qumyrsqa ıleýine ot qoıyp jibe­redi. Ot janyp laýlaǵan saıyn otyndy ústi-ústine sala beredi. Biraz ýaqyttan keıin ottyń ornyn tazalatyp, aq otaýdy tikkizdi, kóńili ornyǵyp, jany jadyraı bastaıdy. Úıdiń ishi jınalyp, túski taǵamnan keıin syrtqa shyǵyp, tóńirekke kóship kelgen el-jurtty kórgisi keledi. Dál osy kezde qarasha úıler jaqtan, oshaqtyń túbinen bir quıyn kóterilipti de kózdi ashyp-jumǵansha ottyń bir ushqyny aq otaýdyń túrýli turǵan esigine je­tipti. Jas kelinshek óz kózine ózi sen­­bedi. Shaǵaladaı aq otaý bir me­zette ot jalynyna bólendi. Otaý­dyń qalaı, neden órtengenin tú­sin­begen aınaladaǵy jurttyń bireýi sý izdep, endi bireýi ne isterin bilmeı úıdi aınala bezildep júr. Sóıtip, aq otaý órtenip ketedi. Tek jas kelinshek ǵana oıǵa shomyp “Men túske deıin qumyrs­qanyń ıleýin órtedim, tústen keıin Jasaǵan ıem meniń otaýymdy ór­tedi” dep óz oıynan ózi sho­shydy. Sodan keıin de jyldar ótedi. Jas kelin otyz jetige tolady. Jas kelinshektiń tamaǵy toq, kıimi kóp, bári jetkilikti, bir ǵana arman perzenti joq. Sol armandy ortaǵa salǵan ákemiz Mekkege ba­ryp Alladan keshirim surap, ómirin jalǵastyratyn bir ǵana tuıaǵym bolsa degen oımen alys saparǵa attanady. Azapty kúnderdi ótkizip, qa­sıetti Mekkege jetip, Allaǵa qulshylyq etipti. “Aınalaıyn Jaratqan ıem, áıelimniń kúnásin keshe gór, ómi­rimizdi jalǵastyratyn bir sábı ber dep, kúndiz-túni jalynyp-jalba­rynady. Dál osy tusta tań ata tús kóredi. Túsimde bir qarııa: “Balam, myna totyqusty al” depti de ǵaıyp bolady. Ákem sol kezde ornynan qarǵyp turyp: “Jasaǵan ıem, rızamyn, bir náreste kóredi eken­min” dep shúkirshilik etip, serik­te­rimmen elge qaraı jolǵa shyǵypty. – Bir jyldyq joldy artqa tastap, elime jaqyndap qaldym. Jol boıy eli baı, jeri jaıly Merki jerine kelip jettim. Qo­naqta otyrǵan kezde osy úıdiń jap-jas, sulý qyzyna kózim tústi. Úılengenime qansha jyl ótse de tósek jańǵyrtý oıyma kelmegen eken, qazir ózimnen ózim kóńilim tolqyp, qaıtadan jastyq kúıge kelgendeı kúı keshtim. Erteńine úı ıesiniń qonaq­jaılyǵyna rahmet aıtyp, bir ótinishim baryn aıttym. О́mirimdi búge-shigesine sheıin qaldyrmaı, barǵan saparymnyń ne úshin ekenin túsindirdim, qyzyna kó­ńilim aýǵanyn da jasyryp qal­ma­dym. Ol kisi qatty tolqyp: “Oıy­ńa túrtki bergen Alla ta­ǵa­lam shyǵar, men dáýletti bol­masam da ulym, qyzym bar, saǵan qaraǵanda baqytty áke ekenmin. Qyz bala jat jurttyq qoı. Qıdym saǵan qyzymdy”, – depti. Sóıtip, kóńili jaılanyp, jas kelinshekti ertip jolǵa shyqqan ákem báıbisheme ne deımin dep tolǵanýmen bolady. Aýylǵa jaqyndap qalǵanda janyndaǵy bir jigitine: – Aýylǵa jet, bolǵan jaıdy ońashalap báıbishege aıt, – deıdi. Erteńine aýylyma keldim. Kóńilim kúpti, biraq meniń báıbishem aqyldylyq tanyt­ty. Qabaǵy ashyq, kóńili qýa­nyshty, meniń aman-esen kelgenime júregi jarylardaı shattanyp júr. Jurt taraǵan kezde: – Men saǵan rızamyn, bas ıem. Náreste súısem degen nıetińe jet. Menen ruhsat, – dedi. Allanyń kóz jasyn kórgeni shyǵar, kóp uzamaı anam júkti bolyp, ómirge men kelippin. Ata-anam dúrkiretip toı jasap, atymdy Toty dep qoıypty. Aınalaıyn qyzym, meniń ata-anamnyń basynan osyndaı da jaǵdaı ótken, – deýshi edi ol. Bul jaǵdaıdy qaıtalap aıtyp jatqanym, keıingi jastarǵa astamshylyq jasamańdar degim keledi. Iá, óz ómirińde qandaı qıyn­shylyqtarǵa, kóz tundy­ra­tyn baılyqqa kezdesseń de, per­zent súıýdiń jóni bir basqa. Bil­mes­tikten aýzy kúıgen anamnyń “О́z ómirińde eshkimge, eshnársege qııanat jasama, bul dú­­nıede bári ózińe erte me, kesh pe qaıtyp ke­ledi. Anańnyń basynan ótkendi, umytpa, qyzym! – deıtin sózi qulaǵymda ylǵı da jańǵyryp turady. Soǵan oraı, táýbemnen esh jańylmaýǵa tyrysyp kelemin, – dep ol áńgimesin aıaqtaıtyn. Botakóz QASYMQYZY. SÚIEGI BOLAT, JÚREGI JOMART Shyrynkúl Qazanbaeva toqsanǵa kelse de áli tyń, eli men Elbasynyń amandyǵyn tilep otyr Eńbek Eri Shy­­­rynkúl Qazanbaeva bıyl toqsan jas­tyń tóbesinde tur. Sá­lem­desýge úıine barǵanymyzda ústel ústinde jatqan kýáliginen 1920 jyly týylǵan degen jazbany kózimiz shalyp qalǵan. “Kezinde komsomolǵa ótemin dep jasymdy kemitip kórsetken edim”, – deıdi ózi. Batyr apamyzdyń jańa úlgidegi tólqujat alý maqsatymen halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna baryp, oralyp otyrǵan beti eken. – Búgingi Nartaı Bekejanov atyndaǵy aýyl ótken ǵasyrdyń basynda “Atbaılar” dep atalady eken. Bala kezimizde ózimiz de kórdik, aýyldyń tústik betkeıi qalyń jońyshqa bolatyn. Osy aýylda týyp, ósip-óndik. Ataqonystyń bar tarıhy kóz aldymyzda, – deıdi ol. Iá, dala akademıgi atanǵan eki márte Eńbek Eri Ybyraı Jaqaevtyń izbasary Shyrynkúl Qazanbaeva shejire kisi. Alqaly jıyn-toılarda sharshaǵan syńaı kórsetpeı, eldik iske janashyrlyq bildiretinin, kesip-kesip sóıleıtin kisiligin, er-azamatqa tán iriligin aıtsańyzshy! Shyrynkúl apa áýeli 1940 jyly Sulýtóbedegi býhgal­terlik kýrsty bitirgen eken. Al Uly Otan soǵysy bastalar jyly Shıelidegi MTS-tiń traktorshylar daıyndaıtyn 3 aılyq kýrsyn támamdapty. El shebine jaý kirgen tusta er-azamat jappaı áskerge alynǵany da onyń kóz aldynda. – Shıeli stansasynan kúnige qyzyl vagonnyń álde­neshesi lyq tolyp, maıdan shebine qaraı attanatyn. So­lardyń ishinde kúıeýim Jumadillá, ákemniń inisi Jaıynbaı, balasy Tasbolat jáne týǵan aǵam Ábdihalyq, sondaı-aq biz asyrap alǵan tatar bala bári birdeı áskerge alyndy, – deıdi ol ótken kúnder tizbegin kóz aldynan ótkizip. Apamyzdyń týystarynan úsh kisi sol kúıi habarsyz ketipti. Tek Ýkalov qalasyndaǵy aıaq-kıim fabrıkasynda jumysqa jegilgen eri Jumadillá, nemis basqynshyla­­ry­na qarsy soǵystyń bel ortasynda júrgen aǵasy Ábdihalyq qana elge oralypty. Bul keıinnen ǵoı. Al soǵys kezinde tyldaǵy aýyr beınet áıelderge túsip, kolhoz bastyǵy Shyrynkúldi traktor rúline otyrǵyzady. Ýaqtyly jer jyrtyp, dán sebý qajet. Qyrman basý men malǵa shóp tasý naýqany keýdesinde jany bar kisini qur otyrǵyzbaıtyn. Sóıtip, ol táýligine 2-3 saǵat qana demalyp, kolhoz jumysynda júrdi. 1946-jyly úlken qyzyn bosanýǵa 10 kún qalǵanda ǵana traktordan túsipti. Onda da enesi aýdannan kelgen ókilge “Myna qatyndy temirdiń ústinde týsyn demeseń, bosat!” dep aıqaı salmasa, Shyrynkúldiń zaty áıel ekendigin jurt umytyp ketken syńaıly. Eri Jumadillá kelgen soń ekeýi egis alqabynda eńbek etti. Jer jyrtý, dán sebý jumystaryn traktormen ózi atqardy. Egin egilip bolǵan soń da Shy­­­rynkúl kúrishtiktiń basynan ketpeıtin. Eńbegi aqtalyp, kúrishten barynsha mol ónim alǵan ol memlekettik mara­pattarǵa ıe bola bastady. Ár gektarynan 100 sentnerden turaqty ónim bergen eńbegi úshin 1972 jyly “Eńbek Eri” ataǵyn ıelendi. Segiz márte halyq qalaý­ly­sy bolyp saılandy. 4 ret VDNH-nyń Altyn medalin aldy. – Bul kórsetkenińe myń qaıtara shúkir! Táýel­siz­digimizdiń baıandy bolýyna Elbasy Nursultan Nazarbaev kóp eńbek sińirip keledi. Alǵashqy kezdegi qıynshy­lyqtar joıylyp, mine, molshylyqqa kenelip jatyrmyz. Buryndary qazaq eliniń atyn bilmeıtinder endi bizden úlgi alýda. Soǵan táýbe deımin. Mine, ózim Nursultan Nazarbaevtyń “Qazaqstan joly” degen kitabyn oqyp jatyrmyn. Qazir 170-betine keldim. Keshegi kúnderdiń tarıhy ádemi hattalǵan eken. Elbasymyz aman, elimiz dáýletti bolsyn! – deıdi toqsan jasqa kelgen Eńbek Eri Shyrynkúl Qazanbaeva. Allanyń nazary túsken, súıegi bolat, júregi shýaq batyr apa aǵasynyń uly Sekenniń qolynda turady. Kelini Aıjan men nemereleri báıek bolyp kútip qaraıdy eken. О́z nemeresinen órbigen 4 ul-qyzdyń qazir jer basyp júrgeni – Ásııa men Ásemkúl. О́tinish aıta bermeıtin órligi bar apanyń “buzylyp ketken úıimniń ornynan 4 bólmeli úı salynsa, aldaǵy uzaq saparǵa óz bosaǵamnan attansam” degen oıyn sóz arasynan ustap qaldyq. Nesi bar, el azamattary elgezektik tanytsa, bul armanynyń oryndalýy ábden múmkin-aý... Nurmahan ELTAI. Qyzylorda oblysy. 110 BALASY BAR OTBASY Talǵar qalasyna qaraı Al­ma­tydan arnaıy shyqqan top­ty ǵımarat aldynda orta boı­ly egde áıel qarsy aldy. Bul kisi 110 balanyń anasy Tuıaq (Gúl­zıpa) Eshojına eken. Zaıy­by Ánýarmen tanys­tyr­dy. Júris-turysy shapshań, qa­ǵylez, shashy býryl tarta bas­taǵan aqsary kisi eken. Ǵımaratty aralap shyqtyq. Jatyn orny, ashanasy, oqý zaldary men ki­taphanasy tıisinshe jabdyq­tal­ǵan. Bul otbasylyq balalar úıiniń negizi munan 12 jyl buryn qalanǵan kórinedi. Oǵan deıin Tuıaq otba­­­symen Almaty qalasynda turyp­ty. Maman­dyǵy – pedagog. Kóp jyl qala mektepterinde ustazdyq etken. Ol keıinnen Talǵarǵa qonys aýdarady da, sol kezdegi bosa­ǵan osy ǵımaratty satyp alyp, jetim balalar úıine aınal­dyrýdy qolǵa alady. Eń alǵash jer-jerden izdestirip, 50 bala qabyldaıdy. Kópshiligi ózimizdiń qa­rakózder, orysy da, basqa ult­tyń ókilderi de az emes. Onyń bá­rine kıim, úsh mezgil tamaǵyn tabý ońaıǵa túspeıdi. Memleket tara­py­­nan kómek kórsetilmegen. “Qa­zaq­stan” telearnasynan qaltaly aza­mattarǵa sóz arnaıdy. О́ti­ni­shine uzynaǵash­tyq bir kásipker ún qatady. Alla oǵan razy bol­syn! Talǵarǵa arnaıy kelip, jaǵ­daıdy óz kózimen kórip qanyǵady da, úzbeı qamqorlyq kórsetýdi moınyna alady. Sodan beri bul otbasyndaǵy balalar sany 110-ǵa jetse de, álgi qaıyrymdy azamat (óz atyn atamaýdy, kópke ja­rııa et­peýdi ótingen) qamqorlyǵyn kór­se­týmen keledi. Bul kúnderi bala­lar­dyń aldy erjetti, qyzdary boı­jetti, 66-sy stýdent, joǵary oqý or­yn­darynda grantpen oqıdy. Ba­lalarynyń ulttyq ereksheligine qa­raı quqyn saqtap, ulty orys ba­la­lardy orys mektebine oqýǵa ber­gen-di. Birde mektep dırektory ba­lalardyń ákesi Ánýardy shaqyryp: – Myna balalaryńyz qazaq mek­tebinde oqımyn dep qıǵylyq sa­lyp otyr. Buǵan ne deısiz? О́zińiz sóı­lesip kóresiz be? – dep qolqa salady. Ánekeń balalarmen sóılesip edi, qazaq mektebinde oqyǵysy ke­letindigin jáne eger qazaqsha oqysa sabaqty jaqsy úlgerimmen oqýǵa ýáde berdi. Ákesi kelisti. Balalary sózinde turdy. Mektepti úzdik bi­tirip, grantpen joǵary oqý oryn­da­ryna da tústi. Sonyń biri Shym­kenttegi áskerı oqý ornyna túsken-di. О́tken oqý jylynyń ba­synda sol oqý ornynyń basshy­la­ry ata-anasyn shaqyrtty. Oǵan bar­ǵan Ánekeńe oqý ornynyń basshysy: – Balańyzdyń úlgerimi nashar­lap ketti. Sebebin surasaq, “Meni qazaq bólimine aýystyryńyz”, – dep talap qoıyp otyr. Siz sóılesip kórińizshi, – dep ótingen. Uly Nıkolaımen sóılesti. – Áke, úlgerimim tómen, qazaq bólimine aýyssam deımin. Jaqsy oqýǵa ýáde beremin, – dep aqta­ryl­ǵan ulynyń tilegin qup kórdi. Sóı­tip, qazaq mektebin bitirgen Nıkolaı áskerı oqý ornynyń da qazaq bó­limine aýystyryldy. Bul kúnderi sabaq úlgerimi jaqsy. Balalaryna jaqsy, ımanı tárbıe berýge ata-ana­­­sy kóp kóńil bóledi. Juma namazyn ákesimen birge olar Tal­ǵar qalalyq or­talyq meshi­tin­de oqıdy. Ulda­ryn da, qyzdaryn da kórdik. Iba­ly. Júzde­ri­nen kishipeıil­dilik pen qýa­nysh nuryn kórip, sezindik. Úlken ot­basynyń búgingi kún­delikti qym-qýyt tirli­gin ózara bólisip, atqa­rýda. Bir toby eginshilikpen, en­digi bir toby mal ósirýmen, al qyz­­da­ry tamaq daıyndap, keste ti­gýmen, kir jýyp, útikteýmen shuǵyl­da­nady eken. Namazhanasy da bar. Qazaq jetimin jylatpaǵan, je­sirin qańǵytpaǵan halyq. Mu­nyń ózi úlken ımandylyq. Súıik­ti paıǵam­barymyz (s.ǵ.s.) óz ha­dıs-sháripinde: “Kim Alla úshin bir jetimniń basyn sıpasa, qoly tıip ótken árbir tal shashy úshin saý­ap alady”,– degen. Al, Tuıaq pen Ánýar 110 jetimniń mańdaıyn sıpap qana qoımaı týmasa da tý­ǵannan bir de kem emes súıikti ata-anasyna aınaldy. Paıǵam­ba­ry­myz hazireti Muhammed (s.ǵ.s.): “Men jáne jetimdi óz qolyna alǵan adam myna ekeýi sııaqty jánnatta ja­qyn (aǵa-inideı týys) bolamyz”,– dep suq saýsaǵy men ortańǵy saý­sa­ǵyn kórsetti. Imam ıbn Májah­tyń rıýaıat etýinshe Paıǵamba­ry­myz (s.ǵ.s.): “Musyl­man­dar tura­tyn úılerdiń eń jaqsysy – jetimi bar úı. Ol úıde jetimge qamqorlyq kór­set­i­le­di. Musylmandar turatyn úı­lerdiń eń jamany – jetimi bar úı. Ol úıde jetimdi jábir­leı­di”,– degen. Bul kúnde tastandy jetimder­diń kóbeıýi et úırengen úırenshikti qubylysqa aınaldy. Solardyń bári birdeı osyndaı qamqor otba­sy men ata-ana tapty ma?! Olar­dyń bárine Tuıaq pen Ánýardaı jany jaısań, júregi jomart jandar tabylsa ǵoı. Jetimin jy­latqan tasbaýyrlar aramyzda, ókinishti-aq, az emes... Ońǵar О́MIRBEK, QMDB-nyń baspasóz hatshysy.