Álem • 23 Qyrkúıek, 2022

Marshall araldaryndaǵy jemqorlyq

70 ret kórsetildi

Sybaılas jemqorlyq Tynyq muhıtyndaǵy Marshall araldarynyń taǵdyryna balta shaba jazdady. AQSh prokýrorlary dabyl qaǵyp, der kezinde qımyldap úlgermegende Tynyq muhıtyndaǵy araldardyń bir bóligi qytaılyq erli-zaıyptynyń ıeligine ótip keter edi.

«Qytaılyq jup Tynyq muhı­tyndaǵy Marshall araldaryn­da shaǵyn memleket qurýdy jospar­lap, depýtattar men sheneýnik­terge para berip kelgen», deıdi AQSh prokýrorlary. AQSh-tyń Ádi­let mınıstrligi etnostyq qy­taı­lardy «kóp jyldyq shemany» basqardy dep aıyptady. Bul týraly Business Insider habarlaıdy.

50 jastaǵy Kerı Iаn men 34 jastaǵy Djına Chjoý 2020 jyly Taılandta ustalyp, keıin Amerı­ka Qurama Shtattaryna ekstra­dı­sııa­lanǵan. Resmı túrde erli-za­ıyp­­tylarǵa AQSh-tyń sheteldik sy­baı­las jemqorlyq áreketteri tý­ra­ly zańyn buzdy jáne aral eli­­n­iń egemendigine nuqsan kel­tir­di degen aıyp taǵylyp otyr. Al Mar­shall araldarynyń úki­me­ti bolsa, oppozısııalyq partııa­lar­dyń úndeýlerine qaramastan, bul aıyp­taýlarǵa áli tolyq jaýap bermegen.

Prokýrorlardyń aıtýynsha, qytaılyq erli-zaıyptylar Nıý-Iorkte ornalasqan úkimettik emes uıymdy basqarǵan, sol uıym arqyly qarjy aýdaryp, Mar­­shall araldarynyń sheneý­nik­­­terimen baılanysta bolǵan. Atal­­ǵan uıym erli-zaıypty­lar­­dyń aı­týynsha, 2016-2018 jyl­dar ara­lyǵynda BUU-nyń Ekono­mıka­lyq jáne áleýmettik másele­ler de­par­tamentinde «arnaıy kon­sýl­­ta­tıvtik mártebege» ıe bol­ǵan. Olar 1950-jyldary AQSh-tyń sý­­tegi bombasy synaqtarynan ke­ıin qaraýsyz qalǵan Rongelap atol­­lynda SAR qurý jónindegi kelis­­sóz­derin 2016 jyldan bastap júrgizgen.

Marshall araldarynyń tólqu­jat­taryna ıe bolǵan Iаn men Chjoý maqsattarynyń biri Ronge­lap atollynda Gonkongqa uqsas jar­tylaı avtonomııalyq aımaq qurý bolǵan. Osyndaı arna­ıy ekonomıkalyq aımaq qurý úshin olar araldyń birqatar zań shy­ǵarý­shylaryn «satyp alyp», qol­darynan kelgen bar múmkindikti paıdalanǵan. Aıyptalýshylar «bul ekonomıkalyq jáne áleýmet­tik saladaǵy jobalarǵa ınvestorlar tartýǵa múmkindik berer edi», dep aqtalǵan.

AQSh advokattarynyń aıtýynsha, erli-zaıyptylardyń «kúsh-jigeriniń» arqasynda 2018-2020 jyldary Marshall araldarynyń parlamentinde SAR qurýdy qoldaıtyn zań jobalary talqylanǵan. Al prokýrorlar­dyń málimdeýinshe, aıyptaýda aty atal­maǵan Marshall araldarynyń birneshe zań shyǵarý organynyń ókili 7 myńnan 22 myń dollarǵa deıin (6 100 fýnttan 19 myń fýnt­qa deıin) para alǵan soń, zań joba­laryn qoldap daýys bergen. «Iаn men Chjoýdyń bul zań­syz is-áreketi Marshall araldary respýblıkasynyń jáne onyń zań shyǵarýshy organynyń egemen­digin anyq buzdy», dedi AQSh-tyń Nıý-Iork ońtústik okrýginiń prokýrory Demıan Ýılıams VVS-ge bergen suhbatynda.

AQSh sheneýnikteriniń sózinshe, Kerı Iаn men Djına Chjoý sa­lyq­tardy azaıtý jáne shet­el­dik ınvestısııany tartý úshin ımmıgrasııalyq shekteý­ler­­di jeńildetý sekildi «aral­daǵy zań­dardy aıtarlyqtaı ózger­týge» tyrysqan. Erli-zaıyp­tylar Ońtústik Afrıkany nasıhattaıtyn konferensııaǵa qatysqan birneshe Marshall araldarynyń sheneýnigi men zań shyǵarýshylarynyń Nıý-Iork, Gonkongke kelgen shyǵyndaryn ótegen. Tipti sheneýniktiń biri Iаn myrzany Marshall araldaryna arnaıy keńesshi etip taǵaıyndaǵan. Erli-zaıyptylar Marshall araldarynyń teń quqyly azamattary bolǵan.

Aýyz jalasqan sheneýnikter 2018 jyly SAR-ty qoldaý týraly zań jobasyn Parlament qaraýyna usynǵan. Alaıda aral­dyń sol kezdegi prezıdenti Hılda Heıneniń qarsylyǵynan keıin zań jobasy Parlamentte qabyldanbady. Sol ýaqytta Hılda Heıne qarsylastaryn «Qytaı atynan jumys istep, atolldy «el ishindegi elge» aınaldyrý úshin kúsh jumsap jatyrsyzdar», dep aıyptady. Biraq Hılda Haıne 2019 jyly ótken jalpy saılaýda jeńilip, qarsylastaryna «jol ashty». Sodan keıin jańa Parlament 2020 jyly SAR tujyrymdamasyn maquldaıtyn qarar qabyldap, jańa zań jobasyn bekitti. Degenmen, jyl sońynda Kerı Iаn men Djına Chjoý Taılandta ustalyp, tutqyndalǵan soń bul zań júzege aspady. Marshall araldarynyń burynǵy prezıdenti Hılda Heıne aral úkimetinen máseleni sheshýdi talap etken topqa qosylyp, áreket etýde.

Marshall araldary– Gavaı araldary men Aýstralııa arasynda ornalasqan araldar tizbegi, qyryq jyl boıy AQSh bıliginde bolyp, 1979 jyly táýelsizdik alǵan respýblıka. Alaıda AQSh áli de Marshall araldaryn qor­ǵaý úshin «tolyq ókilettik pen jaýap­kershilikti» saqtaıdy.

1986 jyldan bastap Marshall araldary men Amerıka Qurama Shtattary erkin qaýymdastyq týraly shart arqyly berik jáne turaqty qarym-qatynasty saqtap keledi. AQSh eldiń qorǵanysyna, qarjylyq kómek kórsetýge jáne áleýmettik qyzmetterge jaýapty. AQSh densaýlyq saqtaýdy, qaýipsizdikti jáne AQSh azamattary, amerıkalyq samoalyqtar jáne Marshall araldarynyń turǵyndary arasynda qozǵalys erkindigin qamtamasyz etedi. Halyqaralyq saıasatta Marshall araldary BUU Bas Assambleıasynyń qararlary boıynsha AQSh-pen jıi daýys beredi. Marshall araldarynyń Vashıngtondaǵy elshiligi jáne Gonolýlý men Sprıngdeıldegi konsýldyqtary bar.

Negizinen AQSh araldary ózine tıesili aýmaǵynda ıadro­lyq synaqtar ótkizip, turǵyn­dar­dyń qaýipsizdigine, halyqtyń densaý­ly­ǵyna jáne eldiń ekolo­gııa­syna keri áserin tıgizdi. So­nyń saldarynan araldardaǵy tarı­­hı jerler joıy­lyp, mádenı muralar joǵa­lyp ketken. Eldegi 58 791 turǵyn­nyń tórtten úsh bóligi (Dúnıe­júzilik bank, 2019) eki qalalyq ortalyq – Madjýro jáne Tynyq muhıtyndaǵy eń kóp qonystanǵan Ebeı aralynda turady.

Sarapshylardyń aıtýynsha, Marshall araldarynda búginge deıin áleýmettik-ekonomı­ka­lyq ahýaldarǵa tolyq taldaý jasalmaǵan, biraq kedeılik pen ashtyq deńgeıi jyldan jylǵa artyp keledi. Elde ásirese jastardy áleýmettik qorǵaý múmkindikteri az. Álsiz ekonomıka, halyqtyń jyl­dam ósýi jáne qorshaǵan orta­nyń lastanýy turǵyndardyń ómir súrýin qıyndatyp otyr. Halyq­tyń basym kópshiligi qosalqy sharýashylyq pen balyq aýlaýdy kásip etip, kún kórip keledi.

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar