Týrızm • 23 Qyrkúıek, 2022

Buqtyrmanyń boıymen...

253 ret kórsetildi

Burylýǵa mursha joq qarbalas kezde rezeńke qaıyǵymyzdy arqalap, Buq­tyr­maǵa qaraı túskenbiz. Tamyzdyń aıaq sheni. Shóp naýqanynyń dál qyzǵan tusy-tuǵyn. Eńbekke jaraǵan eldiń bári qys qamy úshin jantalasyp júr. Al biz kelimdi-ketimdi týrıstermen jaǵalasyp, raftıng jasap qaıtpaqpyz.

Sýretti túsirgen avtor

Raftıng dep jelpinip júrgenimiz – rezeńke qaıyq minip, taýdyń tentek ózeniniń aǵysymen aǵý. Bul keıingi jyldary suranysqa ıe sport túrine aınaldy. Ony baıqaǵan Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parki raftıngti ózderiniń qyzmet kórsetý túrlerine qosqan.     

Bizdiń Altaı taýyn ara­lamaǵan jerimiz kemde-kem. Anaý shyǵystyń shyǵy­syndaǵy Shyndyǵataıdan bas­tap, Naryn jotalaryna deıin tústik. Tik­ushaqpen de túgendegenbiz. Kúngeı jaǵy­na ta­banymyz neshe tıdi. Bıyl taýǵa shy­ǵýdy qoıa turyp, Buqtyrmada bir júzip kórmeımiz be degen oı saq ete qalǵan. Saq ete qalǵan oı mıǵa maza bersin be, aýa raıy boljamyn qarap otyryp, shýaqty kúnniń birine saparymyzdy belgiledik. Shýaqty kún deımin, bıyl aspandy anda-sanda bult torlaǵany bolmasa, jerdiń shólin qandyryp turyp jaýyn jaýmaǵan. Keı jyldary sibirlegen jańbyr mezi etý­shi edi ǵoı. Bıyl joq, dalanyń shańy shyǵyp jatty...

Altaıda qyrkúıek týmaı japy­raqtar sarǵysh tartyp, kúz­diń lebi sezile bastaǵan. Orman bitken­niń myń túrli boıaýǵa malynyp turatyn bul sáti qysqa. Dál osy ýaqytta sýretshiler ple­nerge shyǵyp, palıtraǵa san túrli boıaýlaryn ezip jiberip, tabıǵattyń ǵajabyn kenepke túsirip úlgerse, shirkin.

Tumsa tabıǵat ishinde ósip-ónsek te, Al­taıdyń sulýlyǵyna áli tamsanamyz. Jan-jaǵymyzǵa alaq-julaq qarap otyryp, Sógir aýylynyń aıaq jaǵyna jetip toq­tadyq. Buqtyrma jazdaǵydaı emes, tartylypty. Baıaý jyljıtyn sııaqty. Arqalaǵan qaıyǵymyzdy túsirip, alty jigit kezek basyp úrledik, aýa qysymyn tekserdik. 

– Eı, jigitter, – dep eleń etkizdi eskek esýdiń nusqaýshysy Serik Qońyrbaev. Biz teńkıgen qaıyqty asaý ózenge alyp ushyp bara jat­qanbyz. Kilt toqtadyq. – Bul oıynshyq emes. Bir komanda bolyp jumys istemesek, tasqa soǵylyp, tóń­kerilip qalýymyz múmkin. Sol úshin meniń aıtqanymmen jú­rińder, – dep buıyra sóıledi.

Nusqaýshynyń sózinen soń qaýipti sezingendeı bolyp, sál de bolsyn ja­ýap­kershilik tanyttyq. Ras, sý degen til­siz jaý. Onyń ústine aǵysty ózen. Qa­ıyq­tyń tabanyn aǵynǵa tıgizseń boldy, ala qashqaly tur. Tumsyǵyn sýǵa shy­ǵarǵanmen, quıryq jaǵyn ja­ǵaǵa ornyqtyrdyq. Sodan soń nus­­qaý­­shydan basqasy eki jaq­qa teń­deı bólinip jaıǵastyq. Ús­timizge qaýipsizdik keý­de­shesin ildik. Qaıyqtyń ortasyna asaı-múseıimizdi ornyqtyrdyq. Júzýge sa­qadaı saı sııaqtymyz. Sóıtsek eskek esýdiń de ádisi bar eken. Serik jaǵada turyp bizge esýdiń jón-josyǵyn túsindirdi. Aýada bir-eki ret esip kórgen bol­dyq. Qıyndyǵy joq sekildi. Sóıttik-daǵy Buqtyrmaǵa qoıyp kettik. Aǵysy biz oılaǵandaı baıaý emes eken. Áp-sátte-aq jaǵalaýdan uzap kettik. Komandırdiń buı­ryǵymen qaıyqty baǵyttap qana otyrmyz. О́zenniń ortasyna qaraı shyǵyp edik, qos qaptaldaǵy tabıǵat ja­ryqtyq jaıqalyp sala berdi. Ár-ár tustan qus­tardyń saıraǵan ádemi úni estiledi. Bir ýa­qytta janymyzdan ys etip sýquzǵyn ush­ty. Aǵyndatyp baryp, jaǵalaýǵa qondy.

– Balyqtyń jaýy osy emes pe, – dedi eskekti erine esip otyrǵan Almas Sarbasov.

Dese, degendeı. Kúnine bir kı­loǵa deıin balyq jutady eken. Kóbeıýi de tez. Tórt-bes ju­­myrt­­qaǵa deıin basady. Aıǵa j­e­ter-jetpes ýaqytta balapan shy­­ǵaryp, balapandary eki aı ishinde qara qanattanady. Úshinshi aıda óz betterimen qoregin aýlaı beredi. Toptasa ómir súretin bul qustardyń kózderi ótkir bolsa kerek, sý túbindegi balyqty súńgip ba­ryp qaǵyp alady eken. Keıingi jyl­dary Ertis jaǵalaýynda da sý­quzǵyn kóbeıip, balyqqa edáýir shy­ǵyn ákelip jatqanyn esti­gen­biz. Ihtıolog mamandar aıtyp júr. 

Aǵyndatyp kelemiz. Qoıtastardy aınalyp ótip, usaqtaýynan sekirip óttik. Kádimgi ózimiz kúnde júre­tin oıdym-oıdym tas jol sııaqty. Tek munda te­jeýishti basý degen joq. Kel­gen ek­piniń­men óte shyǵasyń. Myǵym otyr­masań qaıyqtan ushyp ketýiń op-ońaı.

Jan-jaǵymyzdan jaqpar tasty shyńdar tónedi. Qaıyqtyń jyldamdyǵy odan saıyn artty. О́zenniń qysylyp aqqan tusynda aǵys kúsheıe tústi. Baıqap kelemiz.

– Jınaqtalyńdar, jigitter, – dep taǵy buıyrdy Serik. – Aldy­myzda Aqsý ózeniniń saǵasy. Sonymen sál órleı júzip, sýǵa sho­mylyp alaıyq.

Qup aldyq. Oń jaqqa jaı­ǵasqan azamattar kúsh sala esip, qaıyqty buryp alýǵa baryn salyp keledi. Aqsý ózenine osy tustan bir ilinbeı ketseń, qaı­typ aınalyp kelý múmkin emes. Sondyqtan aǵystan shyǵýǵa ty­rysyp-aq kelemiz. Sol jaq borttaǵy eskekshiler qıqý qo­syp qana otyrmyz. Oń jaq jul­qı esedi. Áıteýir qyryndap baryp Aqsýǵa kirdik. Sýy móp-mól­dir. Túbindegi malta tas­tar jar­qyraıdy. Osy ózendi boılaı ór­lesek, tumsyǵymyz Aqsý aýylyna tireler edi. Biz 200 metrdeı ǵana júzip baryp, qumdaýyt jaǵalaýǵa qaıyqty qań­tardyq. Ulttyq parktiń jigitteri jeıde­lerin laqtyra sala, muzdaı sýǵa qoıyp ketti. Biz de ilestik. Tastaı sýyq. Biraq baǵa­nadan beri ótken ystyqty bir basyp aldyq. Jaǵada adam izderi baıqalady. Sha­shylǵan bótelkelerge qarap aıtqanym ǵoı. Biz qusap aıaldaıtyndar kóp sııaqty. Ulttyq parktiń mamandary ýaqtyly ta­zalap otyrýǵa tyrysady. Degenmen árkim ózi shash­qan qoqysty ózimen birge alyp ketýge mindetti emes pe?! Iá, biz de as-sýymyzdy ishtik. Artynsha túıir qoqys qaldyrmaı jınap aldyq.

Baıaý jyljyp baryp, Buqtyr­maǵa túsip edik, asaý ózen qaıy­ǵymyzdy jul­qı qashty. – Bul jer túk emes, – dedi Ka­tonqaraǵaı mem­lekettik ulttyq tabıǵı park dırektorynyń orynbasary Ar­nas Aýǵanbaev. – Berel jaqtan bir raftıng jasap kórip, naǵyz adrenalındi sezingenbiz, – dep eskegin aldyna óńgerdi. Biz de jaılana otyrdyq.

Qarama-qarsydan pyr etip qos úı­rek ushty. Sońǵy on-jıyrma jylda ulttyq park aýmaǵynda qustar da kó­beı­gen. Sońǵy sanaq boıynsha, ózen ja­ǵalaýyndaǵy úırekterdiń sany 528-ge jetken. 

– Atyp alar ma edi, – dep qy­zyǵa qarady Almas.

– Ruqsat bıletimizdi alyp ańǵa bir shyǵý kerek edi, – dep qostaı jóneldi Dáýlet Áshimhan.

Osy tusta baǵanadan beri únsiz otyr­ǵan ulttyq parktiń saıatker-bıolog mamany Ámir Bazılov: – Ondaıdy qoıy­ńyzdar. Park aýmaǵynda ańshy­lyqqa múldem ruqsat joq, – dedi qatqyldaý únmen. 

Iá, bul mamandar ańshylyq degenge múldem qarsy. Park aýma­ǵyndaǵy ań-qusty kóktem men kúzde sanap, qaǵazǵa tirkep qoıady. Barys sekildi iri ańdardy ańdý úshin joldaryna fototuzaq qoıady. Qoldan jemdep ósirip otyrǵan janýarlary sııaqty qaraıdy. Al park aýmaǵyna deıingi tusta lısenzııa alyp, ańshylyq qurýǵa bolady.

– Dál osy taýdyń arǵy ja­ǵynda, – dedi qojyr-qojyr tas bitken shyńǵa qolyn sozǵan Ámir, – qatar turǵan bes aıý­dyń apany bar. Kezinde sol qýys­qa kirýge birde-bir ańshynyń júregi daýa­lamaǵan eken, – dep Almasqa qarady.

Ákki ańshy bolsań túsip kór degendeı synaı qarady. Anda-sanda qusqa shyǵyp júrgeni bolmasa, oǵan aıýmen betpe-bet kelý qaıdan?! Muzdaı qarýlanyp alsań da aqyrǵan aıýdyń mysy bar. Kóktemgi sanaq boıynsha bolsa kerek, Katonqaraǵaı aýmaǵynda 347 qońyr aıý bar. Qasqyrda tipti esep joq. Kóbeıip barady. Tabıǵat ózi rettelgenimen, jyrtqyshtardy adam kúshimen rettep otyrý kerek sııaqty. Sebebi qas­qyr men aıýdyń jaýy joq. Kó­beıgenniń ústine kóbeıip, malǵa túsedi. Sol sııaqty qaban, shoshqa da keıbir qustardyń, elikterdiń kóbeıýine kedergi keltiretin kó­ri­nedi. Tumsyǵymen jer súze júrip, qustardyń jumyrtqasynan ju­myrt­qa qoımaıdy eken. Eliktiń laǵyn da azyq etetin kórinedi. Osyndaı jaǵdaıda, mınıstrlik keı­bir ańdy retteýge ruqsat ber­geni jón shyǵar. Áıtpese, qys­­taı aýyl maly qasqyrǵa jem bolady.

Bul joly buryn-sońdy kór­megen tabıǵattyń ǵajabyna tań­daı qaqtyq. Biz kórgen mynaý sulýlyqty sheteldi jarnamalap júrgen ár qazaq kórse, shirkin deımin. Sýda júzý bir basqa da, raftıng sporty múldem bólek eken. Bul joly jattyǵý sııaqty bolǵan shyǵar, keleside aǵysy asaý Bereldiń tusynan túsip bir kórsek deımiz. Eki-úsh saǵatta mejeli jerimizge de taıap­pyz. Barlyq aýylyna segiz sha­qyrym jetpeı jaǵaǵa shyqtyq. Maısaly jazyqta ulttyq parkke tıesili shaǵyn úı turǵyzylypty. Sharshap-shal­dyqqan týrıster aıaldap, tize búgýge qo­laıly oryn. Bári jınaqy, óz ornynda. Qoqys úshin arnaıy konteıner tur. Ony ınspektorlar ýaqtyly tazalap, órtep otyratyn kórinedi.

Kesh kire keri qaıtqanbyz. Taý­ly jer bolǵanymen, taqtaıdaı jazyq asfalt. Bel-belesti asyp kelemiz. Anadaıdan Búrkit shyńy taǵy da moıyn sozyp turdy... 

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Katonqaraǵaı aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar