«Qazylar qaýymyn shuǵyl túrde qaıta iriktep, jańartyp jasaqtaý kerek. Qazylar joǵary bilikti, adal, sondaı-aq jemqorlyqtan taza bolýy qajet. Eń aldymen barlyq sýdıanyń mártebesin teńestirgen jón. Olar ózinen joǵary turǵan áriptesterine táýeldi bolmaýy kerek», dedi Prezıdent.
Osylaısha, aldaǵy ýaqytta kóptegen sot tóraǵasy laýazymy sýdıa laýazymy bolyp ózgermek. Sondaı-aq Memleket basshysy Sot tóraǵasy jáne Sot alqasynyń tóraǵasy laýazymyna úmitkerdi sýdıalar ózderi saılaıtyn tásil engizýdi usyndy. Joǵarǵy Sot sýdıalaryn da saılaý arqyly tańdaý tásilin engizý qarastyrylmaq. Mundaı bastama júzege asqan jaǵdaıda Prezıdent úmitkerlerdi balamaly negizde Senatqa usynady.
Qazirgi qoldanystaǵy zańǵa sáıkes sýdıalar táýelsiz áreket etedi. Ata Zańymyzdan bastap birqatar negizgi zańnama buǵan kepildik beredi. Sýdıa tórelik eter kezde Konstıtýsııaǵa baǵynyp, táýelsiz qazy retinde iske sońǵy núkteni eshkimniń yqpalynsyz ózi qoıady. Sáıkesinshe, sot tóreligin júrgizý kezinde sýdıanyń jumysyna aralasýǵa qatań tyıym salynyp, onyń sońy jaýaptylyqqa ákelip soǵady. Degenmen sýdıalardyń sheshimine múddeli toptar árdaıym yqpal etýge tyrysatyny belgili. Osyǵan baılanysty Prezıdent Q.Toqaev atalǵan salaǵa myqty zańgerlerdi tartý úshin materıaldyq jaǵdaı jasaýdy, sýdıalardyń derbestigin arttyrý úshin Joǵary sot keńesiniń mártebesin nyǵaıtýdy usynyp otyr.
«Sýdıa bolýǵa úmitkerlerdi daıarlaý, biliktiligin kóterý jumysy Keńestiń quzyretine beriledi. Sondaı-aq olardyń shekti jasyn uzartý, ókilettigin toqtatý máselesimen de osy mekeme aınalysady. Bul memlekettik organ naqty kadrlyq fýnksııalary bar tolyqqandy ınstıtýtqa aınalýy kerek. Kadrlardy irikteýden bastap, barlyq deńgeıdegi sottardy taǵaıyndaýǵa usynym berýge deıingi búkil mindet solarǵa júkteledi», deıdi Q.Toqaev.
World Justice Project halyqaralyq uıymy anyqtaıtyn «Sot táýelsizdigi» ındeksine súıensek, Qazaqstannyń sot júıesi 139 eldiń ishinde 66-orynda tur. Iаǵnı tizimniń dál orta tusyna jaıǵasqan. Osy oraıda sýdıalar qanshalyqty ádil sheshim shyǵarady, múddeli toptar yqpal etpeı me degen saýal týyndaıtyny ras. Árıne, zań boıynsha sot isine kedergi keltirýge Qylmystyq kodekste jaza qarastyrylǵan. Biraq sýdıalar arasyndaǵy jemqorlyq, sot isine qatysty birjaqty sheshim shyǵarý áli de kezdesedi. Máselen, keıingi 5 jylda Femıdaǵa ant bergen 17 sýdıa jaýapqa tartylǵan.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańynda sýdıa tártiptik teris qylyq jasaǵany úshin tártiptik jaýaptylyqqa tartylýy múmkin ekeni aıtylǵan. Sýdıaǵa sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty óreskel buzǵany úshin, sýdıa ádebine qaıshy keletin, atyna kir keltiretin teris qylyq jasaǵany úshin tártiptik jaýaptylyq belgilenýi múmkin.
Sonymen qatar qujatta sýdıalyq qate, sondaı-aq sot aktisiniń kúshin joıý nemese ony ózgertý sýdıanyń jaýaptylyǵyna ákelmeıtini de qarastyrylǵan. Sýdıa qatesi dep materıaldyq nemese prosestik quqyq normalaryn durys túsindirmeýge jáne qoldanbaý áreketi eseptelinedi. Bul, bir jaǵynan, álemdik tájirıbede bar, qalypty norma bolǵanymen, taıaqtyń ekinshi ushy bar. Sýdıalar shyǵarǵan sheshimine jaýap bermeıtindikten, keı jaǵdaıda bura tartýy yqtımal ekenin joqqa shyǵarý qıyn.
Memleket basshysy Joldaýda osy máselege nazar aýdara otyryp, kúshtik qurylymdar sotqa yqpal etpeýge tıis dep málimdedi. Prezıdenttiń aıtýynsha, sýdıalarǵa ákimshilik qysym kórsetetin amal-tásildiń bári joıylýy kerek. Biraq sýdıalardyń qyzmetine aralasýdy shekteı otyryp, olardyń zań buzǵany úshin jaýapkershiligi artpaq. Sýdıanyń óreskel qatelik jibergen jáne kúshin joıǵan árbir sot aktisin Qazylar alqasy tekserip otyrady.
«Sot tóreligin atqarý sapasy» boıynsha sýdıalardy baǵalaý jáne jaýapkershilikke tartý ınstıtýtyn túbegeıli qaıta qaraǵan jón. Apellıasııa ınstıtýtyn reformalaý qajet. Ister birinshi satydaǵy sotqa qaıtarylmaı, naqty mán-mańyzy boıynsha sheshim shyǵarylýy kerek.
Ákimshilik ádilettiń qoldanylý aıasyn da keńeıtý qajet. Ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń aýqymdy bóliginiń jáne memlekettik organdarmen aradaǵy azamattyq-quqyqtyq daýlardyń Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekspen rettelýi otandyq sot tóreligin barynsha izgilendirip, ádildikke bastaıdy. Sonymen birge aýdandyq jáne oblystyq sottar deńgeıindegi sot tóreliginiń qoljetimdi bolý máselesin pysyqtaý kerek», dedi Q.Toqaev.
Árıne, sot júıesi salasynda atqarylyp jatqan jumys jeterlik. Nátıje de kózge anyq baıqalady. Sózimiz dáıekti bolýy úshin derekterdi sóıleteıik. 2021 jyly aýdandyq sottardyń sýdıalary shamamen 5 myń sheshim shyǵarǵan. Iаǵnı bir sýdıaǵa kúnine 3 sheshimnen keledi. Sonyń 8 paıyzy (420) oblystyq sotqa shaǵym jasaǵan. Iаǵnı qabyldanǵan sheshimderdiń 92 paıyzyna taraptar kelisken.
Degenmen munyń bári qoǵamdaǵy sýdıalarǵa senimdi qalyptastyra almaı otyrǵany da shyndyq. Ol bylaı tursyn, zańnyń keı baptary túrli maǵynada qabyldanyp jatady. Muny tilge tıek etken Prezıdent memlekettik organdar arasyndaǵy sot daýlaryn da retke keltiretin kez kelgenin atap ótti.
«Eger eki mınıstrlik zań normalaryn ártúrli túsinse, ondaı máseleni Úkimet túpkilikti sheshýge tıis. Dál osyndaı tásildi memlekettik organdardyń memlekettik uıymdarmen aradaǵy daýlaryna da qatysty qoldaný qajet. Túrli óńirde uqsas ister boıynsha ártúrli sheshim qabyldanatyn jaıttar jıi kezdesedi. Qazir sıfrlyq taldaý jasaıtyn qural ázirlenýde. Sol arqyly sot tóreligin atqarý isin birizdendirýge múmkindik týady. Joǵarǵy Sot osy ıntellektýaldy júıeni tolyq engizýdi tezdetkeni jón», dedi Q.Toqaev.
Qoryta aıtqanda, sot júıesiniń jetistikteri az emes. Biraq atqarylatyn sharýa da shash etekten. Qazirgi tańda jıi aıtylatyn Ádiletti Qazaqstan qurýdaǵy basty másele de sot tóreligine baılanysty. Sondyqtan halqymyzdyń «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» qaǵıdasy árdaıym saqtalýǵa tıis.
