«Basyń – bulbul, aıaǵyń – dúldúlim-aı...»

1991 jyly jaryq kórgen «Qazaq KSR ensıklopedııasynda» qazaq poezııasyna jańashyldyq ákelgen áıgili aqyn Orynbaı Bertaǵyulynyń keıbir óleńderi men jyr-tolǵaýlaryn jınaǵan A.Iаnýshkevıch, Sh.Ýálıhanov, Y.Altynsarın, Iа.Lıýtsh, S.Seıfýllın onyń shyǵarmashylyǵyna joǵary baǵa bergeni jazylǵan.

Al qazirgi Ýıkıpedııa ashyq ensıklopedııasynda: «Orynbaı Bertaǵyuly (1813, qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy Aıyrtaý aýdany Kóldeı eli, Dáýqara aýyly – 1891, Aıagóz) – aıtysker aqyn, jyraý, ánshi, sazger. El ishinde Qaraýyl Orynbaı aqyn degen atpen málim. Ákesi Baıqoja, arǵy atasy Bertaǵy aqyn, jyrshy bolǵan. 13-14 jasynan óleń shyǵarǵan. Shyǵarmalarynda óz dáýirindegi áleýmettik máselelerge ún qosyp, bolys, aǵa sultan saılaýyndaǵy ádiletsizdikti áshkereledi. Jyrlarynda bılik basyna qaltalylardyń kelip jatqanyn ashyq aıtty («Bir jan joq bolystyqqa talas emes»), baq-dáýlettiń ótkinshiligin jyrlady («Tulpar bar ma tuıaǵy maıyrylmaǵan», «О́lgen soń baı men jarly mal demeıdi», t.b.). Sondaı-aq «Adamnyń jaratylýy týraly», «Qyryq paryz», «Bul dáýren turar ma eken sizderge udaı», «Júz juldyz» atty tolǵaýlary dinı tanymda jyrlanǵan. Orynbaıdyń «Jazy bıge», «Shoń bıge aıtqany», «Alsaı Quraqbaıǵa aıtqany» sekildi arnaýlary bar. Ol Sh.Ýálıhanov ómirden qaıtqanda kóńil aıtyp, óleń shyǵarǵan. Ol óz tusynda Janaq, Balta, Shóje, Toǵjan, Seráliqoja, Arystanbaı, Shortanbaı, Saqaý, Qojabek, Kempirbaı, Tezekbaı, О́teýli, Dana, Baıkókshe, Nurkeı, Aqan Seri, Qultýma, t.b. aqyndarmen aıtysqan. Polıak saıahatshysy A.Iаnýshkevıch Orynbaıdyń Janaq aqynmen Aıagózde ótken aıtysyn tańdanyspen sýrettese (1846), tegeý­rindi daryn ıesin Shal aqyn «Aqyndardyń tóresi» dep ataǵan. «Orynbaı aqynnyń Erden batyr­dy maqtaǵan sózi» Y.Altynsarın qurastyrǵan «Kırgızskaıa hrestomatııa» (1879) oqýlyǵynda ja­rııalandy. Sh.Ýálıhanov «Qazaq halyqtyq poe­zııasynyń túrleri týraly» degen zertteýinde aqyn óleńderiniń qurylymyn, júıesin talda­dy. V.V.Radlov (1870), Iа.Iа.Lıýtsh (1888), S.Seıfýllın (1931), S. Muqanov, E. Ysmaıylov, t. b. zertteýshiler shyǵarmalaryn joǵary baǵalap, jınap, jarııalaǵan.

Aqynnyń áli baspa betin kórmegen («Abaı­dil­daǵa», «Tórde otyrǵan tóreler», «Turlybek­ke», «Túbek­pen kezdeskende», t.b.) óleń-tolǵaýlary Ult­tyq kitaphana qorynda saqtaýly. Orynbaı aqyn О́zbekstan, Iran elderinde dinı sopylyq bilim alǵan jáne Shoqan Ýálıhanovtyń Syrymbet qystaýynda Shyńǵys jáne Aıǵanymnyń otbasylarynyń keńes­shisi bolǵan», dep jazylypty.

Keńes zamanynda dinshildigi úshin onsha dárip­telmegen Orynbaı aqynnyń shyǵarmashylyq mura­syn elimizdiń táýelsizdigi jyldarynda jınap, nası­hattaýǵa eleýli eńbek sińirgen – fılologııa ǵy­lym­d­arynyń kandıdaty Nurtas Ahatuly. Ol 2001 jyly Y.Altynsarın atyndaǵy Qazaq bilim akademııasynyń respýblıkalyq baspa kabı­neti arqyly joǵary oqý oryndarynyń fılolo­gııa fakýltetteri men gýmanıtarlyq kolledjder stý­­­dentterine, jalpy bilim beretin mektep muǵa­lim­­deri men joǵary synyp oqýshylaryna arnal­ǵan «Orynbaı aqynnyń ádebı murasy» atty oqý quralyn shyǵardy. Onda qazaq ádebıetiniń kór­nekti ókili, jyr dúldúli Orynbaıdyń ómiri men shyǵar­mashylyǵy jan-jaqty taldanǵan. Árı­ne, atalǵan oqý quralynda aqynnyń birqatar shyǵar­masy ja­rııalanǵanymen, keıbir aıtystary men óleńderi enbeı qalǵan.

Endi Orynbaı Bertaǵyulynyń aqyndyq dary­ny­nyń aıryqshylyǵyn, dinı-pálsapalyq bilimi­niń te­reń­­digin, azamattyq ustanymynyń bıiktigin aıǵaq­­­taıtyn jekelegen shyǵarmalaryna nazar aýdaralyq.

Orynbaı aqyn shyǵarmashylyǵyn ómir boıy nasıhattap ótken belgili aqyn, jyrshy, aıtys­ker, jýrnalıst Jumabaı Esekeev «Aıyrtaý arys­tary» kitabynda: «Orynbaıdyń óz ákesi Baıǵoja bala­synyń saýatyn ashyp, oqytý úshin Qyzyl­jar medresesine oqýǵa beredi. Musylmandyq eski oqý­men kózin ashqan Orynbaı zerektigimen, alǵyr­lyǵymen kóp nárseniń baıybyna endi tereńdeı bara­tyn halge jetedi. Boıyna bitken tabıǵı daryn jas Orynbaıdy óz ortasynda daralap kór­setedi. Orekeń jas kúninen-aq tili ashy, oryndy jerde oryp túsetin ýytty bolǵan. О́zimen sózge kelip, kerisip qalǵan Qyzyljar meshitiniń ımamy Orynbaıǵa: «Sen myna tilińmen o dúnıede tamuq otyna kúıesiń. Tamuqtyń ne ekenin bilesiń be osy sen?», degende Orynbaı irkilmesten:

Tamuqty sonsha tereń etken deıdi,

Aýyzdan bir tas túsip ketken deıdi.

Zyryldap sol túsken tas tap túbine

Eki júz elý jylda jetken deıdi.

Tamuqtyń, mine, osyndaı qudyǵy bar,

Árkimniń munda istegen qylyǵy bar.

Kúnáli pendelerdi ustap salar,

Allanyń keremetteı quryǵy bar.

Ishinde sol qudyqtyń jylany bar,

Kórseter kúnálige ylańy bar.

Adaldyq, taǵlym, óner úıretpese,

Qulaıtyn myna sizdeı ımamy bar.

Tamuqqa saýdagerler túsed deıdi,

Árkimdi aldap-arbap jıǵany bar.

Qaıyrsyz dáýlet baqqan baılar túsed,

Istegen tákapparsyp zııany bar,

– deıdi. Osylaı ómirge óleńdetip engen Orynbaı aqyn jıyrma jasqa jetpeı-aq elge tanylyp qalǵan ózge aqyndarmen sóz jarystyryp, aıtysqa túsken. Mysaly, atyǵaıdan shyqqan aǵasy, kezinde Shoqan joǵary baǵalaǵan Arystanbaımen aıtysqanynda onyń jasy nebári jıyrmada edi. Sóıtip, jıyrma jasynda eldiń jurt syılaǵan aqyny ǵana emes, aqyl-keńes beretin bıi de atanýy tegin bolmasa kerek», dep áńgimeleıdi.

«Aqynnyń ashyna aıtqan:

Bastan bult ketpeıdi kún jaılanyp,

Saqaý ozdy sheshennen til baılanyp.

Tulpardan esek ozyp, báıge alyp júr,

Bul kúnde zaman ketken teris aınalyp.

Burynǵy ótken isti qýǵany joq,

Bolmas iske belderin býǵany joq.

Aqyly Aplotondaı bolsa-daǵy,

Bul kúnde bolys bolmas týǵany joq.

Asqar taýdyń aıbyny qarymenen,

О́zen kórkin kóremiz jarymenen.

Árkim úki taǵady botasyna,

Isi bar ma bireýdiń narymenen?

Esti kisi esermen oınamaıdy,

Boıy qysqa tereńge boılamaıdy.

Aqsha bergen kisini bolys saılap,

Elýbasy el qamyn oılamaıdy,

– degen sózderi onyń júreginen zamana zapyrany bolyp shyǵyp, ádildiktiń aq semserin ańsaǵan nazasyna aınalady. Dáýiriniń saıası-áleýmettik ádiletsizdikteri men qaıshylyqtaryna kýá bolǵan aqyn olardyń qorqaýlyǵyn, paraqorlyǵyn, nadandyǵyn, ekijúzdiligin áshkereleıdi. О́mirin at ústinde ótkizip, halqyna ónerin syılaǵan aqyn qazaq dalasynyń qaı túkpirine barsa da ónerdegi ózi tańdap alǵan shynaıy baǵytynan aınymaǵan. О́mirdegi kredosy – qazaq ónerin damytýdy sońǵy demi bitkenge deıin paryz sanaǵan aqynnyń osy baǵyttaǵy shyǵarmashylyǵyn XIX ǵasyrdaǵy aqyndardyń iri tulǵalary Dýlat Babataıuly, Shortanbaı Qanaıuly, Murat Móńkeuly sııaqty shaıyrlarmen teńestirýge ábden bolady», deıdi orynbaıtanýshy ǵalym Nurtas Ahatuly.

Orynbaı aqynnyń «Shoqan qaıtys bolǵanda Shyńǵys pen Zeınepke aıtqan kóńili» óleńi – qazaq ádebıetindegi qazany estirtý, kóńil aıtý óleńderiniń ishindegi shoqtyǵy bıik shyǵarma sanalady. Ony belgili kókshetaýlyq ánshi-aqyndar Jarman Rahımov pen Jumabaı Esekeev óz maqamyn saqtap, dombyramen aıtqanda tyńdaǵan adamnyń saı-súıegin syrqyratýshy edi:

Ýa, Shyńǵys, Zeınep hanym, kóter basty,

Qaı qazaq oı oılaǵan senen asty.

Balasy jeti momyn kelip turmyz,

Kúńirenip, bosaǵańa tógip jasty.

Tarıhtan talaı adam kórgen edik,

Qyzyqty neler dáýren súrgen edik.

Jasymyz munsha jasqa kelgeninshe,

Shoqandaı naýsha jasty kórmep edik.

Qyrshyn jas, qaıran Shoqan ótken búgin,

Kúızeltip eli-jurtyn ketken búgin.

Jalǵanda bolmaıdy eken dertke daýa,

Fánıden em taba almaı, ótken búgin.

Áýelden solaı jazsa ne isteısiń,

Buıyrsa taǵdyr qalaı bas ımeısiń.

Halqyna qamqor bolǵan jas ǵalymnyń,

Qalaısha qazasyna kúızelmeısiń.

Dúnıeden kedeı de ótken, sultan da ótken,

Shárbatyn bul ólimniń árkim kútken.

Qoımaıdy ajal seni jyǵylsań da,

Aploton ǵalym daǵy qaıda ketken.

Aqyry bul náýbettiń kópke jetip,

Ǵulama bilgishterdiń bári ketken.

Dúnııadan ótip ketip qaıran Shoqan,

Búginde sol qasiret saǵan jetken.

Aspandaǵy aqqýǵa únin qosqan Arqanyń ardageri Aqan seri Orynbaıdy ustaz tutyp:

Assalaýmaǵaleıkým, Orekem-aı!

Bir óziń myń kisilik berekem-aı.

Keshegi Shyńǵys sultan zamanynda,

Saıran ǵyp júre-tuǵyn merekem-aı.

Sizderge bizdeı ini jar bolarmyz,

Qalaısha kemeńgermen par bolarmyz?

Basyń – bulbul, aıaǵyń – dúldúlim-aı,

О́zińe áli-aq bir kún zar bolarmyz,

– degen eken. Sóıtken el ardaǵy, aqıyq aqyn ­arýaǵy aldyndaǵy asyl paryzymyzdy biz, búgingi ur­­paq, túgeldeı óteı aldyq pa? Orynbaı Bertaǵyuly esi­­min máńgi este qaldyrý maqsatynda oǵan Asta­nadan jáne Kókshetaý qalasynan kóshe ataýyn nege bermeske? Aqyn týyp-ósken Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Dáýqara aýy­ly­nyń orta mektebin de Orynbaı aqyn atymen nege atamasqa? Ár jınaqta shashylyp júrgen, sondaı-aq kitaphanalar men arhıvterdiń qorlarynda saq­talǵan Orynbaı aqyn shyǵarmalaryn izdep, jı­nastyryp, tolyq jınaq etip nege shyǵarmasqa?