Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Al ótken jyly aýyldyqtardyń ómir súrýiniń ortasha uzaqtyǵy 70,79 jasty qurap, qalalyqtardan (69,91 jas) sál artyq bolypty. Soǵan qarap, aýyldaǵy aǵaıyndardyń jany siri-aý degen oıǵa qalasyń... Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine súıensek, búgingi tańda tek Qaraǵandy, Qostanaı jáne Ulytaý oblystarynyń aýyldyq eldi mekenderi (AEM) medısına uıymdarymen túgel qamtamasyz etilgen. Sondaı-aq Qyzylorda (3 AEM), Jetisý (4 AEM), Jambyl (5 AEM) oblystarynda medısınalyq pýnkti joq aýyl az. Al bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetetin emdeý mekemesinsiz qalǵan aýyldar, ásirese demografııalyq jaǵdaıy kúrdeli Soltústik Qazaqstan oblysynda kóp. Naqty aıtsaq, Qyzyljar óńiriniń 80 aýylyndaǵy medısınalyq pýnktter budan on shaqty jyl buryn «eýropalyq standarttarǵa sáıkes ońtaılandyrý» naýqanyndaǵy asyra silteýdiń qurbany bolyp, jergilikti turǵyndardyń narazylyǵyna qaramaı jabylǵan.
Osy sebeppen búginde Shyǵys Qazaqstan (69 AEM), Batys Qazaqstan (67 AEM), Pavlodar (64 AEM), Aqmola (60 AEM), Atyraý (45 AEM), Abaı (40 AEM), Aqtóbe (20 AEM), Túrkistan (16 AEM), Almaty (12 AEM), Mańǵystaý (8 AEM) oblystarynyń birqatar aýyldyq eldi mekeninde de medısınalyq pýnkt joq.
Bul rette halyq densaýlyǵyn nyǵaıtý basty mindeti bolyp sanalatyn Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qazirgi ustanymyna da qaıran qalyp, qarnyń ashady. Sebebi ol turǵyndarynyń sany 50-den kem aýyldyq eldi mekenderde medısınalyq pýnkt ustaýdy jáne jańalaryn salýdy tıimsiz dep sanap otyr.
Sondaı shaǵyn aýyldardyń turǵyndaryna bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetý 10 shaqyrymnan aspaıtyn qashyqtyqta ornalasqan aýyldardaǵy feldsherlik-akýsherlik pýnktter men dárigerlik ambýlatorııalarǵa júktelipti. Alaıda elimizdiń densaýlyq saqtaý vedomstvosynyń sheni joǵary sheneýnikteri klımaty jaıly ońtústik jáne batys óńirler men qysy qatal soltústik jáne shyǵys óńirlerdiń arasyndaǵy eleýli aıyrmashylyqty eskermegeni anyq. Máselen, Soltústik Qazaqstannyń qatty borandy kúnderinde aýdanishilik joldardy qar basyp, jaýyp tastap, Jedel járdem kólikteri túkpirdegi az úıli aýyldarda turatyn naýqastarǵa der kezinde jete almaıdy. Mundaı keshigý keıde qaıǵyly jaǵdaıda aıaqtalyp jatatyny jasyryn emes.
Osy máseleniń mánisine úńilsek, «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» zańnyń 2-babynyń 3-tarmaǵynda: «Halqynyń sany 50 adamnan az sharýa qonystary men ózge de qonystar eń jaqyn mańdaǵy eldi mekenniń quramyna engiziledi» dep kórsetilgeni soltústik jáne shyǵys óńirlerdegi turǵyndarynyń sany jyldan-jylǵa kemip bara jatqan talaı aýyldaǵy medısınalyq pýnktterdiń aldaǵy ýaqytta da jappaı jabyla berýine «dańǵyl» jol ashyp berip tur deýge bolady. Sonda qalaı – demografııalyq ahýaly kúrdeli oblystardyń shalǵaı da shaǵyn aýyldaryn aldaǵy ýaqytta da medısınalyq pýnktterimen qosa jaba bermekpiz be? Munyń ózi ulttyq qaýipsizdikke eleýli nuqsan keltirmeı me? Shyntýaıtynda, atalǵan zań da kezinde el óńirleriniń erekshelikteri jete eskerilmeı qabyldanǵan sııaqty. Parlament depýtattary bul máseleni nazarǵa alýǵa tıis.
Memleket basshysy 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Joldaýynda da Úkimetke bastapqy dárigerlik kómekti uıymdastyrý tásilderin túbegeıli qaıta qaraýdy jáne aldaǵy úsh jyl ishinde barlyq aýyldyq eldi mekendi medısına mekemelerimen qamtamasyz etýdi tapsyrǵan bolatyn. Alaıda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý barysy oıdaǵydaı deý qıyn. Mysaly, bıyl aýyldyq eldi mekenderde, sonyń ishinde tirek jáne seriktes aýyldarda nebári 35 bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq qyzmet kórsetý obektilerin salyp, paıdalanýǵa berý kózdelgen. Olardyń 11-i – Túrkistan oblysynda, 8-i – Almaty oblysynda, 5-eýi – Qyzylorda oblysynda, 4-eýi – Jetisý oblysynda, 3-eýi – Atyraý oblysynda, 2-eýi – Jambyl oblysynda, sondaı-aq Mańǵystaý men Ulytaý oblystarynda bireýden salynbaq. Al medısınalyq pýnktteri joq aýyldyq eldi mekenderi basqa oblystarǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp soltústik jáne shyǵys óńirlerde birde-bir bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq qyzmet kórsetý mekemesin ashý kózdelmegenin qalaı túsinýge bolady?
Medısınalyq pýnkti joq aýyldardyń turǵyndary kóbinese óz betterinshe emdelip, halyqtyq em-dommen aınalysatyny málim. Munyń ózi keıde derttiń asqynyp ketýine ákelip soǵyp jatady.
Aýyldaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń jaı-kúıine aýyldyq eldi mekenderdiń aýdan ortalyqtarynan qashyq ornalasýy da teris yqpal etip otyr. Sondyqtan da bilikti dárigerler medısınalyq pýnktteri jabylyp qalǵan aýyldarǵa júıeli túrde baryp, turǵyndardyń densaýlyǵyn tekserip turýy qajet deıdi mamandar. Osyǵan oraı «Salamatty Qazaqstan» medısınalyq poıyzyn respýblıkalyq deńgeıde ǵana emes, óńirlik deńgeıde de uıymdastyrǵan jón bolar edi.
Bul rette kóńilge alań týǵyzatyn bir jaıt – Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha búginde elimizdegi aýyl halqynyń 11 paıyzy turatyn
2 739 aýyl damý áleýeti bar hám keleshegi bar aýyldyq eldi mekender tizbesine engizilmegen. Osyny eskersek, taıaý jyldary tútini óshetin shaǵyn aýyldar sany tipti kóbeıip, aýyldaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń jaǵdaıy odan ári kúrdelene túsetin tárizdi.
Taǵy bir túıini tolyq tarqatylmaǵan mańyzdy másele – aýyl turǵyndarynyń bári birdeı mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý (MÁMS) júıesi arqyly kórsetiletin joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómekke qol jetkize almaı otyrǵany. О́ıtkeni olardyń bir bóligi tıisti jarnany tólemegendikten, MÁMS-pen múldem qamtylmaı qalǵan. Mysaly, qazirgi tańda Almaty oblysynda – 459 110, Túrkistan oblysynda – 369 211, Jambyl oblysynda – 161 093, Aqmola oblysynda – 112 637, Qostanaı oblysynda – 81 847, Shyǵys Qazaqstanda – 81 426 aýyl turǵyny MÁMS-ten tys qalǵan. Basqa óńirlerde de ondaǵan myń aýyl turǵyny osy júıemen qamtylmaǵan. Sol sebepti olardyń josparly túrde aýrýhanaǵa jatyp emdelý, skrınıngterden ótip qaralý sııaqty qyzmetterdi tegin alýy neǵaıbyl. Sondyqtan da aýyldyq eldi mekenderdegi jumys berýshilerdiń jaldamaly jumyskerler úshin MÁMS qoryna ýaqtyly ári tolyq mólsherde aýdarym jasaýyn udaıy qadaǵalap, tekserip otyrý qajet. Buǵan qosa aýyldyq jerlerdegi ózin-ózi jumyspen qamtýshylardyń arasynda 2019 jyldan bastap engizilgen Biryńǵaı jıyntyq tólemniń (BJT) mańyzdylyǵyn túsindirý jumysyn úzbeı júrgizý kerek. Sonymen qatar múddeli ortalyq memlekettik organdar BJT rejiminiń bes jyldyq merzimi kelesi jyly aıaqtalatynyn eskerip, onyń nátıjelerine osy bastan jan-jaqty taldaý jasaǵany jáne Úkimettiń qaraýyna engizý úshin tıisti usynys ázirlegeni jón.
Túıindeı aıtqanda, halqymyzdy azyq-túlikpen qamtamasyz etip otyrǵan asyraýshy aýyldaǵy aǵaıyndardyń densaýlyǵyn nyǵaıtý – Memleket basshysy erekshe mańyz berip otyrǵan memlekettik másele. Demek, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men óńirlerdiń ákimdikteri medısınalyq pýnktteri jabylǵan shaǵyn aýyldarda da Ata Zańymyzda jazylǵanyndaı, elimizdiń eń qymbat qazynasy – adamdar turatynyn esten shyǵarmaýǵa tıis.
