Qazaqstandaǵy referendým qorytyndylary

Bıylǵy 5 maýsymda Ata Zańǵa ózgerister engizý jónindegi búkil­ha­lyq­tyq referendýmǵa ázirlik pen ony ótkizý barysyn Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosynyń (EQYU/DIAQB) mıssııasy bastan-aıaq baıqaǵan bolatyn. Arada tórt aı ótkende EQYU/DIAQB Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasyna atalǵan referendýmnyń nátıjelerin baǵalaý boıynsha qorytyndy esebin joldady.

Onda áýeli EQYU/DIAQB óziniń Referendýmdy baǵalaý mıssııasy (RBM) Qazaqstandaǵy referendýmdy baıqaý úshin memleket basshylyǵynyń  shaqyrýy boıynsha elimizde bıylǵy 24 mamyrdan 9 maýsymǵa deıin bol­ǵa­nyn atap ótken. Buǵan qosa Qazaq­stan bıligine referendýmdy baıqaýǵa shaqyr­ǵany úshin, sondaı-aq Ortalyq referen­dým komıssııasy (ORK) men tómen turǵan komıssııalarǵa jáne Syrtqy ister mınıstrligine yntymaqtas­tyǵy men kórsetken kómegi úshin alǵys aıtqan. Sondaı-aq ulttyq jáne óńir­lik memlekettik mekemelerdiń, saıası par­tııa­lardyń, sot organdarynyń, azamat­tyq qoǵamnyń, buqaralyq aqparat quraldarynyń jáne halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ókilderine óz kózqarastaryn bóliskeni úshin rızashylyq bildirgen.

Bul rette Tamash Meserıch basqarǵan RBM-ǵa EQYU-ǵa múshe toǵyz memleketten toǵyz sarap­shy engizilgenin aıta ketken jón. Olar elimizdiń 17 óńiriniń 5-eýinde boldy. Tórt óńirdegi (Astana, Almaty qalalary jáne Aq­mola, Almaty oblystary) saılaý ýchas­kelerindegi referendým bary­syn baıqap, osy úderistiń EQYU min­det­temeleri men basqa da halyq­ara­lyq mindettemelerge jáne demo­kratııalyq saılaý standarttaryna, sondaı-aq ulttyq zańnamaǵa sáıkestigin baǵalaǵan.

Resmı qujatta ORK, aýmaqtyq, ýchaskelik referendým komıssııa­lary qajetti resýrstarmen qam­tamasyz etilgeni, sondaı-aq tıimdi, ýaqtyly jáne eleýli dárejede ashyq jumys istegeni atap ótilgen. «Múmkindigi shekteýli saılaýshylar úshin referendýmnyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý boıynsha kópten kútilgen sharalar qabyldandy. ORK jeti múshesiniń ekeýi jáne tómengi deńgeıdegi komıssııalardyń múshe­leriniń úshten ekisinen astamy áıelder boldy. ORK saılaýshylar úshin referendýmnyń ótetin kúni men daýys berý úderisi týraly ártúrli ári jan-jaqty aqparattyq naýqan ótkizdi», «Referendým kúni tynysh ótti. Saılaý ýchaskelerin ashý, daýys berý jáne daýys sanaý EQYU/DIAQB mıssııasy baı­qaýǵa alǵan ýchaskelerde tıimdi uıym­dastyryldy», «Saılaý komıssııalary referendýmdy tıim­di jáne belgilengen merzimde ótkizdi», delingen qorytyndy esepte. Ortalyq referendým komıs­sııasynyń barlyq múshesi saıası partııalardan shyqqany oń ózgeris retinde atap ótilgen.

«ORK tómen turǵan komıssııalarmen birge referendýmǵa ázirlik jumystarynyń barlyǵyn tıimdi de zańda kórsetilgen merzimde bas­qardy. ORK osy prosestiń uıym­dyq jáne materıaldyq-tehnı­ka­lyq aspektilerin túsindiretin 23 qaýly qabyldady. EQYU/DIAQB RBM referendým kúnine deıin úsh óńirdegi tómen turǵan komıssııalarda bolǵanynda, olar ýaqtyly jumys istep jatty ári jetkilikti resýrstarmen qamtamasyz etilip, joǵary jaqtan kelgen aqparattyń sapasyna jáne kórsetilgen qoldaýǵa qanaǵattanýshylyq bildirdi. ORK refe­rendýmǵa daıyndyqtyń teh­nı­kalyq prosesteriniń ashyqty­ǵyn qamtamasyz etý sharalaryn qol­dandy, sonyń ishinde memle­ket­tik organdar úshin júıeli otyrys­tar ótkizý jolymen jáne qalyń jurt­shylyq úshin buqaralyq aq­parat qural­dary arqyly. Jýrna­lıs­ter­ otyrys sońynda suraq qoıdy. EQYU/DIAQB RBM ORK-niń barlyq oty­ry­sy­na shaqy­ryldy», delingen qory­tyndy esepte.

Sonymen qatar ORK zańsyz bıýl­leten tastaý deregi tirkelýine oraı Almaty qalasynyń bir saılaý ýchaskesindegi daýys berý nátıjesin joqqa shyǵarǵany jáne Bas pro­kýratýraǵa bolǵan isti odan ári tergeý úshin shara qoldaný, sondaı-aq áleýmettik jelilerde osyndaı buzýshylyqtar men otbasynyń atynan daýys berý jaıly beınerolıkterge qatysty tergeý júrgizý jóninde júgingeni atap aıtylypty. Buǵan qosa, qorytyndy esepte: «Ber­tinde qabyldanǵan Ákimshilik rásim­dik-prosestik kodeks EQYU/DIAQB-nyń keıbir burynǵy usy­nym­daryna sáıkes saılaýǵa baılanysty daýlardy sheshý mehanızmine oń ózgerister engizdi. Saılaýshylar referendýmnyń barlyq aspektisi boıynsha shaǵym berýge quqyly boldy. EQYU/DIAQB RBM refe­ren­dým ótken kúnnen keıin jora­maldanǵan buzýshylyqtar haqynda ORK-ǵa – 6, al ákimshilik sottarǵa 3 shaǵym túskeni týraly habardar etildi», delingen resmı qujatta.

Sondaı-aq EQYU/DIAQB res­mı qujatynda: «Qasym-Jomart Toqaev halyqtyń «Jańa Qazaq­stan» qurý, sonyń ishinde prezı­dent­tiktiń yqpalyn azaıtý, basqa ıns­­tıtýttardy nyǵaıtý maq­sa­tyn­da memlekettik bılikti qaı­ta bólip teńestirý jónindegi usy­nys­taryn qoldaýyna arnap usy­nyl­ǵan 33 konstıtýsııalyq ózge­risti bekitý jónindegi referendým­dy mindetti túrde ótkizýge shaqyr­dy. Jyl basyn­daǵy qańtar oqıǵa­lary kezindegi saıası silkinis­ter men zorlyq-zombylyq áreket­ter­den keıin qolǵa alynǵan konstıtýsııalyq ózgerister engizý bastamasyna EQYU/DIAQB RBM sóılesken adamdardyń kóbi qoldaý bildirdi», dep atap kórsetipti.

Sonymen qatar EQYU/DIAQB keıbir synı eskertpeler de jasapty. Árıne, olar táýelsiz­dik al­ǵanyna nebári 30 jyl bolǵan ári «sýperprezıdenttik» avtorı­tar­lyq júıede ómir súrip kelgen Qazaqstannyń ózindik erek­shelik­terin eskerip aıtyldy deý qıyn. Mysaly, «Referendým shynaıy saıası plıýralızm joq jaǵdaıda ótkizildi. Belsendi «Qarsy» naý­qany men usynystardyń mán-ma­ǵy­nasy boıynsha mazmundy saıa­sı debattar bolmady», deıdi eýro­palyq synshylar. Álbette, mun­daı syndy «kári dúnıeniń» demokratııasy damyǵan elderine qatys­ty aıtýǵa bolar. Al halqymyz Pre­zı­dent Qasym-Jomart Toqaev usynǵan saıası reformalardy qýana qabyl alyp, «Buǵan da táýbe» dep otyr­ǵan qazirgi kezde «Qarsy» naý­qanyn uıymdastyrýdyń ózi qısyn­ǵa kelmeıtin sııaqty. Onyń ústine, «Respýblıkalyq referendým týraly» zań qabyldanǵannan bergi 27 jyl ishinde elimizde mundaı aýqymdy saıası is-shara birde-bir ret ótkizilmegenin de eskergen jón.

Degenmen «Alaıda Ortalyq referendým komıssııasy túzetýlerdiń mán-maǵynasy jáne olardyń saldary týraly saılaýshylarǵa túsin­dirý jumystary úshin jaýapty bol­ǵan joq. Bul mindet birqatar mem­lekettik organǵa bólip berildi. Bul organdardyń birde-bireýi saılaý­shylarǵa konstı­tý­sııalyq túzetý­lerdiń artyq­shy­lyq­tary týraly erkin pikir qalyp­tastyratyndaı teń­des­tirilgen jáne beıtarap aqparat bere alǵan joq. Munyń ózi ozyq halyq­aralyq praktıkaǵa qarama-qaı­shy keledi», degen synmen kelisýge bolar. Mundaıda qazekem: «Qoıshy kóp bolsa, qoı aram óledi», deıdi.

«Referendým týraly zań referendým ótkizý úshin eń tómengi shekter­di belgileıdi, biraq ol eskirdi, al ma­ńyzdy aspektiler rettel­meı qa­lyp otyr. Mysaly, zań refe­ren­dým ót­kizý týraly usynys­ty jaq­taý­shylar men qarsylar­ǵa teń múm­kindik­ter týǵyzý sııaqty mańyz­dy máse­le­lerdi umyt qal­dyr­ǵan nemese jal­py qaǵıdalardy engiz­gen», degen syn da ádil dep bilemiz. EQYU/DIAQB-tyń: «Baı­­qaý­shylar refe­ren­dýmǵa baıla­nys­ty is-qımyldar bolyp jatqan oryn­dardyń bárinde (mysaly, daýys sanaý jáne tek­­serý kezinde) bolý múmkindigine ıe bolý­ǵa tıis. Al baıqaýshylar bol­maý­ǵa tıis oryndar jáne onyń sebep­teri zań­da aıqyn kórsetilýge tıis», degen usy­nymy da oryndy dep oılaımyz.

EQYU/DIAQB tarapynan ja­sal­ǵan osyndaı synı eskertpeler al­­daǵy ýaqytta saılaý zań­na­masyn je­til­dirý barysynda eskerilýge tıis.