«Jibekti túte almaǵan jún etedi» degen syn týrızm salasyndaǵy ahýalǵa aıtylǵandaı...

Sóıtip, urpaǵyna túgin tartsa maıy shyǵatyn qu­narly jerdi ǵana emes, kór­kemdigi kózdiń jaýyn alatyn, saf aýaly orman-toǵaı­lardy, sýy móldir ózen-kól­derdi, aspanmen astasqan as­qar taýlardy jáne adamzat tarıhy men órkenıetiniń biregeı eskert­kishteri bolyp sanalatyn qa­sıetti oryndardy mıras etti. Tek biz sol baǵa jetkisiz baı­ly­ǵymyzdy qunttap qana qoımaı, óz deńgeıinde baǵalap, ásirese týrızmdi damytý arqyly el ıgiligine jarata alyp júrmiz be?

Bul saýalǵa Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqy­laý jónindegi esep komıtetiniń ba­ǵalaýyna súıene jaýap bersek, atalǵan salada qa­lyp­tasqan jaǵ­daı máz emes.

Naqty aıtsaq, 2017-2021 jyldary shet memle­ketterge saıahattaýǵa shyqqan qazaqstandyq týrıster 8,9 mlrd dollaryn shyǵyndasa, elimizge týrıstik saparmen kelgen shet­eldikterden 7 mlrd dollar kó­leminde tabys túsken, ıaǵnı teris saldo 1,9 mlrd dollar bolǵan. Bul – Qazaqstannyń baı týrıstik áleýetin paıdalanýdaǵy eleýli kemshiliktiń aıǵaǵy. Osy saladaǵy strategııalyq baǵdarlar da senim týǵyzbaıdy. Máselen, Týrıstik salany damytýdyń 2026 jylǵa deıingi tujyrymdamasynyń jobasynda maqsatty naryqtar retinde týrısterdiń kelý yqtımaldylyǵy ekitalaı elder – Taıaý Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa mem­leketteri, sondaı-aq Úndistan men Iran aıqyndalǵan. Bizdiń oıymyzsha, túrki áleminiń yn­tymaqtastyǵy nyǵaıa túsken qazirgi ýaqytta tarıhynyń túbi bir, mádenıeti men salt-dástúri jaqyn baýyrlas elderge jáne ózara tıim­di yntymaqtastyq ornatqan ári qazaq dıasporasynyń qatary qalyń kórshiles elderge basymdyq bergen jón.

Esep komıteti «Týrıster sanyn esepke alý ádisnamasynyń jetilmegendigi statıstıkalyq de­rekterdi burmalap, týrızmniń ekonomıkaǵa qosqan úlesin senimdi baǵalaýǵa múmkindik bermeı, jaǵ­daıdy ýshyqtyra túsip otyr. Munyń ózi osy salany odan ári damytý máseleleri boıynsha sapasyz strategııalyq sheshimder qabyldaýǵa ákep soqtyrady» degen eleýli synı eskertpe aıtyp, Úkimetke ulttyq týrıstik ónimdi qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy qarjylandyrýshy  «KazakhTourism» UK» AQ jumy­synyń týrıstik salany damytýǵa áser etý dárejesine taldaý júr­gizýdi usynǵanyn da oryndy dabyl qaǵý dep bilemiz.

Buǵan qosa, atalǵan ulttyq kompanııaǵa bólinetin barlyq qara­jattyń orta eseppen 30 pa­­ıyzy ony ustaýǵa, sonyń ishin­de jobalaý toptaryna ja­la­qy tóleýge jáne olardyń is­sa­par­lary, úı-jaıdy jalǵa alý, baılanys qyzmetteri sııaqty shy­ǵystaryna jumsalady eken. Al jobalyq toptardyń shetelderde ótkiziletin tıimdiligi tómen hám kúmándi roýd-shoýlar men konferensııalardy ótkizýge arnalǵan shyǵystarynyń úlesi barlyq is-shara bıýdjetiniń shamamen 50 paıyzyn quraıtyny anyqtaldy. Sondaı-aq «Kazakh­Tourism» UK» AQ bıyldan bastap iske asyrylyp jatqan «Kids Go Free» Qazaqstandaǵy otbasylyq týrızm baǵdarlamasynyń operato­ry retinde kámeletke tol­maǵan jo­laýshylardyń ushaqpen ushýyn sýbsıdııalaýǵa berilgen óti­nim­derdiń naqty sanyna jáne tólengen somanyń kólemine qara­mastan, bólingen qarjynyń 85 paıyzyn jalaqy tóleýge jumsaǵan. Osyǵan oraı, Esep komıteti Úki­metke «KazakhTourism» UK» AQ-nyń ákimshilik shyǵystaryn ońtaı­landyrý jáne onyń jobalaý toptarynyń qyzmetteri úshin aqy tóleý tetigin qaıta qaraýdy usynyp otyr.

Ishki týrızmdi yntalandyrý maqsatyn kózdegen «Kids Go Free» baǵdarlamasy ata-analarymen nemese jaqyn týystarymen birge el ishinde demalys oryndaryna ushaqpen barǵan bala­lardyń avıabıletti tegin alýyna múm­kindik beredi. Alaıda Esep ko­mıtetiniń baǵalaýynsha, bala­lardyń ushaqpen ushýlaryn sýb­sıdııalaý tetigi jetkilikti deń­geıde pysyqtalmaǵan. Bul tý­roperatorlardyń osy baǵdar­lamaǵa suranysynyń tómen bolýyna alyp kelip otyr. Sonyń saldarynan ótken úsh toqsannyń qorytyndysy boıynsha jyldyq jos­pardaǵy jalpy somasy 357,8 mln teńge turatyn 24 myń óti­niminiń ornyna týroperator­lardan nebári 380 ótinim qabyl­danyp, olarǵa 40 mln teńge (11 paıyz) ǵana sýbsıdııa tólengen.

Munyń sebebi – shynynda da týroperatorlardy sýbsıdııa­laý tetiginiń olqylyǵynda, ıaǵnı onda bıýrokratııalyq bóge­sinder barlyǵynda bolyp shyq­ty. Mysaly, «Kids Go Free» baǵ­darlamasyna qatysýǵa ynta bildirgen týroperator aldymen avıabıletterdi óz qarajatyna satyp alýǵa tıis. Keıin onyń qunyn tıisti erejege sáıkes memleket óteıdi. Sol úshin týroperatorlar týrısterdiń demalý merzimi aıaq­talǵannan keıin qujattar toptamasyn ázirlep, ony «Kazakh Tourism» UK» AQ-ǵa qaǵaz nemese elektrondy túrde joldaýy qajet. Belgilengen qujattar toptamasy tolyq bolǵan jaǵdaıda «Kazakh Tourism» UK» AQ 45 jumys kúni ishinde sýbsıdııa somasyn týroperatordyń banktegi shotyna aýdarady. Al týroperatorlar óz ótinimderine qosa, mynadaı 8 qujatty tapsyrýǵa mindettelgen: zańdy tulǵanyń quryltaı qujatynyń kóshirmesi, nemese dara kásipkerdiń qyz­metiniń bastalǵanyn rastaıtyn qujattyń kóshirmesi; memlekettik kirister organdaryna bereshegi joqtyǵy (barlyǵy) týraly anyq­­tama; kámeletke tolmaǵan jolaýshynyń bıleti men jolaýshylar kýponynyń kóshirmesi; aza­mattyǵy joq tulǵa bolyp tabylatyn kámeletke tolmaǵan jolaýshy úshin Qazaqstan Respýblıkasynda turaqty turýǵa ruqsattyń kó­shirmesi; kámeletke tolmaǵan jo­laýshy jaqyn týysymen birge tasymaldanǵan jaǵdaıda notarıaldy kýálandyrylǵan senimhattyń kóshirmesi; týrıs­tik qyzmet kór­setýge arnal­ǵan sharttyń kóshir­mesi; týrope­ra­torlyq qyzmetti júzege asy­rýǵa ruqsat beretin lısen­zııanyń kóshirmesi; kámel­etke tolmaǵan jolaýshylarǵa kór­setilgen týrıstik qyzmetter tý­raly málimet. Mine, qazirgi sıfr­­lyq tehnologııalar zamanynda týroperatorlarǵa osynshama qaǵaz toltyrtyp, qymbat ýaqyt­taryn ketirip, áýre-sarsańǵa túsirý qanshalyqty qısyndy?

Koronavırýs pandemııasyna deıin týrızm álem ekonomı­kasynyń asa iri ári eń jyldam damyp kele jatqan salasy bolyp sanaldy. Oǵan álemdik jıyntyq ónimniń shamamen 10 paıyzy tıesili, ıaǵnı týrızm munaı jáne munaı ónimderin, avtokólikterdi eksporttaýdan keıingi úshinshi orynda. Al World Travel Tourism Council halyqaralyq uıymynyń málimeti boıynsha Qazaqstandaǵy týrızm salasy qazir elimizdiń jal­­py ishki óniminiń 5,2 paıyzyn ǵana qurap otyr. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń týrızm salasyn damytýdyń 2019-2025 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­darlamasynda osy kórsetkishti 2025 jyly 8 paıyzǵa deıin jet­kizý kóz­delgen. Dúnıejúzilik ekono­mı­kalyq forýmnyń baǵa­laýyna qa­raǵanda, Qazaqstan ótken jyl­dyń qorytyndysy boıynsha tý­rızm­niń jahandyq reıtınginde 117 el­diń ishinde 66-oryndy mise tut­qan.

Elimizde týrızmdi damytýda TOP-10-ǵa engizilgen eń pers­pektıvaly týrıstik baǵyttar aı­qyn­dalǵan. Olar: Alakól kóli, onyń áleýeti bir jylda 2,5 mln týrısti qabyldaýǵa múmkindik beredi; Almaty óńiriniń taý klas­­teri (jyldyq áleýeti – 2,5 mln týrıst); Shýchınsk-Býrabaı ký­rort­tyq aımaǵy (2 mln týrıst); Baıanaýyl kýrorttyq aımaǵy (450 myń týrıst); Imantaý-Shalqar kýrorttyq aımaǵy (400 myń týrıst); Balqash kóli (400 myń týrıst); Túrkistannyń tarıhı-mádenı oryndary (1,5 mln týrıst); Mańǵystaýdyń jaǵajaı týrızmi (750 myń týrıst); Astana qalasynda MISE iskerlik týrızmi (1 mln týrıst); «Baıqońyr» týrıs­tik aımaǵy (250-500 myń týrıst).

Osy týrıstik aımaqtardy damytý maqsatynda birqatar jo­ba júzege asyrylyp jatqany málim. Degenmen qazaqstandyq týrısterdiń deni, negizinen, Túrkııa men Birikken Arab Ámirlikterine baryp, kúnge qyzdyrynyp, sýǵa shomylyp, joǵary deńgeıdegi servıstik qyzmetti paıdalanyp, tamasha tynyǵyp qaıtýdy qup kóretinin eskersek, elimizde ja­ǵajaı týrızmin damytýdyń mán-mańyzy erekshe ekeni talas týdyrmaıdy. Bul rette Alakól kóli men Mańǵystaýdyń qaısysy «Qazaqstannyń Antalıasy» atanar eken degen saýal kópshiliktiń kókeıinde júr. Alakóldiń geo­gra­fııalyq ornalasýy qazaqstandyq­tar­dyń kópshiliginiń baryp-kelýine qolaılyraq ekenine baılanysty da bolar, sonda baryp demalýshylar sany 772 myń adamǵa jetken. Bul – elimizdiń tanymal týrıstik aımaqtarynyń ishindegi eń úzdik kórsetkish. Al shýaqty kún­deriniń uzaqtyǵy jylyna 300 kúnge jetetin, ıaǵnı elimizdiń klımaty eń jyly óńiri bolyp sanalatyn Mańǵystaýdyń mol áleýeti utymdy paıdalanylsa, Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda ty­nyǵýshylarǵa qosa, ataǵy ańyzǵa aınalǵan Pir Beket atanyń basyna baryp táýáp etýshiler legi qazirgiden áldeqaıda kóbeıe tú­seri kúmánsiz. Bul munaıynyń qory sarqyla bastaǵan, al tur­ǵyn­darynyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip kele jatqan óńirdegi ju­myssyzdyq máselesin sheshýge yqpalyn tıgizetin mańyzdy faktor ekenin de eskergen jón.

«Pandemııa aıaqtalyp, ishki týrızm­ge qyzyǵatyn, tólem qabi­leti bar týrısterdiń sany ar­typ keledi. Alaıda kólik júıesi rettelmegeniniń saldary­nan eli­­mizdiń barlyq tabıǵı sulý­lyǵyna jetý múmkin emes. Ásirese áýe joldarymen saıahattaý sa­parlary boıynsha shaǵym kóp. Ushý jıiliginiń tómendigi, avıa­bıletterdiń túsiniksiz baǵasy, qyz­met kórsetý sapasy men reıs­terdi negizsiz keshiktirý sııaqty máselelerdi tize berýge bolady. Oǵan qosa, týragenttikter avıa­­kompanııalarmen týrpaketter boıynsha kelissózder júr­gizý múm­kin emestigin jıi aıtady. Al «Qazaqstan temir joly» ak­sıo­nerlik qoǵamynyń týrıstik baǵyttardy damytýǵa qaýqary da, nıeti de joq sııaqty. Bul kompanııa monopolıst bola tura, óziniń basty baǵytyn júk tasy­maldaýǵa arnaǵan. Jolaýshylar vagondarynyń sapasy nashar, ıntermodaldy tasymaldaý táji­rıbesi joq, týrıstik klastaǵy poıyzdar týraly aıtpaı-aq qoıa­lyq. Eýropany aıtpaǵanda, Orta­lyq Azııa jáne ózge jekelegen memlekettermen baılanystyra­tyn halyqaralyq týrıstik júıe­­­ni qalyptastyra almadyq. Osynyń saldarynan Jibek joly boıyndaǵy temirjol marshrýttaryn bizdiń el emes, kórshiles О́zbekstan óz stılindegi jaıly va­gondarymen týrıstik klaster retinde iske asyryp otyr», dedi Parlament Májilisiniń depýtaty Elnur Beısenbaev jaqynda Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda.

Iá, «Jibekti túte almaǵan jún etedi» degen osy.