Qurmetti otandastar!
Men, Qaraqat Ábden, mıllıondaǵan zamandastarymmen birge, uly tarıhı prosess – elimizdiń qalyptasýy men onyń memlekettigin odan ári nyǵaıtýdyń belsendi qatysýshysy bolyp otyrmyn.
Siz ben biz demokratııalyq prosesterden tys qala almaımyz, óıtkeni demokratııanyń fılosofııasy bizdiń halqymyzdyń qanynda, onyń mentaldyq jáne tektik deńgeılerinde qalyptasqan.
Adamgershilik pen ádeptiń joǵary qaǵıdattaryna negizdelgen qazaq halqynyń baı tarıhı murasyn, dástúrleri men jetistikterin jańǵyrtý jáne saqtaý, sondaı-aq olardy qazirgi zamanaýı jaǵdaıda durys paıdalaný Qazaqstan damýynyń basym baǵyttarynyń biri bolýǵa tıis.
Is júzinde árbir otbasy, ásirese kópbalaly otbasy orasan zor rýhanı-adamgershilik áleýetke ıe jáne halyqtyń ǵasyrlar boıǵy rýhanı qundylyqtaryn saqtaýshy retinde jınaqtalǵan tájirıbeni urpaqtan-urpaqqa jetkizedi, sol arqyly qoǵamdaǵy ádep normalaryn bekitedi.
Biz memlekettigimizdiń rýhanı damý máseleleri ekonomıkalyq nemese saıası túrlený máselelerinen kem túspeıtin damý kezeńindemiz. Zamanaýı Qazaqstan ozyq elder qatarynan úılesimdi oryn alý jáne órkenıetten tys qalmaý úshin ómirdiń barlyq salasynda sapaly serpilis jasaýǵa tıis. Bizdiń qoǵamnyń búgingi tańdaǵy ózekti áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn keshendi negizde sheshý qajet ekenin kórip otyrmyn jáne osy maqsattarǵa qol jetkizý úshin júıeli tásilder qajet dep sanaımyn. Mende bul prosestiń naqty kórinisi bar!
Qazaqstan halqynyń sany jıyrma mıllıonǵa jaqyndap qaldy, elde alty jarym mıllıonnan astam otbasy turady, onyń ishinde jarty mıllıonnan astamy – kópbalaly otbasylar. Bizdiń Otanymyzdyń negizi men tiregi – otbasy. Sondyqtan, otbasy órkenıetti qoǵam qurý isinde basty ról atqarýy kerek. Men árbir qazaqstandyq otbasynyń molshylyqta ómir súrgenin, árbir shańyraq astynda balalardyń baqytty kúlkisi estilgenin qalaımyn. Bul úshin elde barlyq múmkindik bar.
Halyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyrýda joǵary kórsetkishterge qol jetkizý – meniń azamattyq boryshym dep sanaımyn!
Qazaqstanda 6 mıllıonnan astam bala bar. Bul degenimiz, halqymyzdyń jalpy sanynyń úshten biri – erteńgi kúni Otanymyzdyń bolashaǵyn qalyptastyratyn, onyń qaryshty damýyn júzege asyratyn jas azamattar. Sondyqtan biz olardyń úılesimdi damýy úshin platforma daıyndaýǵa mindettimiz, olarǵa laıyqty tárbıe men bilim alýǵa, óz jobalaryn, ıdeıalaryn iske asyrýǵa, armandaryna qol jetkizýge múmkindik berýimiz qajet. Olar úshin qazir ne istelýde? Konstıtýsııamen kepildendirilgen tegin orta bilim – bul bárine qoljetimdi me? Bizde úıirmeler, seksııalar men qosymsha bilim berý mekemeleri jetkilikti me? Mektepterde barlyq balany ystyq tamaqpen qamtýǵa bola ma? Olar eseıgende ulttyq mádenı kodty saqtaı ala ma? Osy máselelerdiń barlyǵyn sheshetin keshendi jumystyń ýaqyty keldi. Men mundaı ózekti problemalardyń sheshýdiń joldaryn usynamyn!
Búginde qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda 600 myńǵa jýyq stýdent bilim alýda. Eldiń zııatkerlik qýatyna jaýapty bolatyn azamattar sapaly bilim alýǵa, ozyq ınnovasııalyq tehnologııalarǵa qol jetkizýge, jaıly jaǵdaıda ómir súrýge múmkindik alýǵa tıis. Ol úshin jataqhana salý, oqý baǵdarlamalaryn ázirleý jáne engizýden bastap, olardy tıisti jabdyqtarmen qamtamasyz etý jáne qajetti jaǵdaılar jasaýǵa deıin barlyǵyn muqııat oılastyrý qajet. Taǵy bir másele – oqý aqysy. Damyǵan memleketterde bilimge umtylatyn adam úshin ártúrli baǵdarlamalar men granttar arqyly barlyq múmkindik qarastyrylǵan. Men elde joǵary bilimniń tegin bolýy úshin bar kúshimdi salamyn!
Elimizdiń turǵyndarynyń 11 %-dan astamy – aǵa býyn ókilderi. Rýhanı qundylyqtardy saqtaýshylar da osy qarttarymyz, olar qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy jıyp-tergen baǵa jetpes tájirıbesin urpaqtarǵa jetkizedi. О́z qarttaryn aıalap, qamqorlyq jasaý – qazaqstandyq qoǵamda ábden qalyptasqan dástúr.
Qazaqta «Qarty bar úıdiń qazynasy bar» degen qanatty naqyl bar. Shynynda da, aǵa býyn – ulylyq pen danalyqtyń sımvoly, sondyqtan úlkenderdi qurmetteý –jas urpaqtyń paryzy men mindeti. Uly dala jerinde árqashan solaı bolǵan.
Balasynyń ádepsizdigi úshin birinshi kezekte durys tárbıe bere almaǵan ata-anasy uıalady, sondyqtan osyny eskerip, ata-analar ájeler ónegesin jalǵastyrýǵa tyrysady. Ata-ana men qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný – aldyńnan qart adamdy kórgende basyp ozbaýǵa, bólmege jasy úlken adam kirgende turyp sálemdesip, árqashan oryn berýge, olardyń aldynda daýysyńdy báseńdetip sóıleýge, qurdastar arasynda tentektik jasalsa úlkenderdiń aqylyna júginýge, ıaǵnı úlkenderge árqashan qurmet kórsetýge tárbıeleıdi. Shynynda da, úlkender jas urpaqtyń is-áreketine olardyń ata-analaryna jáne otbasyndaǵy tálim-tárbıege qarap baǵa beredi. Jáne olar balanyń jetistikterin erekshe atap ótkisi kelse, árqashan «ata-ájesiniń tárbıesi» dep eskere ketedi.
Biz aǵa býyn úshin ne isteı alamyz? Qarttarymyzǵa laıyqty zeınetaqy, ýaqtyly jáne sapaly em alý sııaqty barlyq jaǵdaıdy jasaı aldyq pa? Olardyń el ishinde qolaıly saıahattaýǵa múmkindigi bar ma? Rýhanı baılyqty úlkenderden jastarǵa tabystaý sekildi mańyzdy máselede urpaqtar sabaqtastyǵy qamtamasyz etildi me? Meniń taǵy bir maqsatym – altyn urpaqty laıyqty ómirmen qamtamasyz etý!
Qurmetti azamattar!
Sizderge usynyp otyrǵan óz baǵdarlamamdy ázirleý kezinde men eń aldymen qazaq halqynyń rýhanı qaǵıdattaryn basshylyqqa aldym. Halqymyzdyń danalyǵy men úlkenderdi qurmetteýi, ulttyq rýhy men jigerliligi, zerek aqyl-oıy men kóńiliniń keńdigi, bostandyq pen táýelsizdikke degen umtylysy – osynyń bári úılesimdi tulǵany tárbıelep shyǵarýǵa negiz bolady, ol úshin memlekette jaıly ómir súrý jaǵdaılary jasalýy kerek.
Meniń saılaýaldy baǵdarlamam áleýmettik baǵdarlanǵan.
Áleýmettik sharalar memlekettik qazynaǵa úlken shyǵyn ákeledi degen stereotıp bar. Biraq bul – qate uǵym. Qazaqstannyń qalyptasý kezeńinen bastalǵan eńbek qyzmetimde men bul áleýmettik baǵyttardy birinshi kezekte iske asyrý qajet ekenin túsindim.
Memleketimizdiń óz azamattaryna analyq qamqorlyq kórsetetin sáti keldi dep oılaımyn. О́zekti máselelerdi anasynyń óz balalaryn, qyzynyń óz ata-anasyn jáne eń bastysy – azamattyń óz Otanyn qabyldaý áserimen qarastyrý qajet!
Otbasyn qoldaý jáne nyǵaıtý – eldiń tabysty damýynyń kepili. Otbasynda urpaqtar sabaqtastyǵy, úlkenderge qurmet, kishilerge qamqorlyq, ózara qoldaý dástúrleri, eńbekqorlyq jáne bilimge degen umtylys qalyptasady. Búgingi tańda otbasy ınstıtýtyn jan-jaqty nyǵaıtý, onyń naqty mártebesin kóterý erekshe mańyzdy.
Árıne, otbasyn saqtaý jáne damytýdaǵy sheshýshi rólderdiń biri áıelge berilýi kerek. Memleket basshysy áıel azamattarǵa arnaǵan sózinde: «Áıelder – otbasynyń tiregi, demek, memlekettiń tiregi», dep atap ótken.
Qazaqstanda áıelder úshin tirshiliktiń kez kelgen salasynda: bızneste, bilim berýde, densaýlyq saqtaýda, mádenıette, sportta ózin tanytý úshin barlyq qajetti jaǵdaı jasalǵan. Qazaqstan halqynyń jartysynan astamy áıelder (52%) ekenin eskersek, elimizdiń qaryshty, turaqty damýy kóbine áıelderge baılanysty ekeni anyq. Áıel zatymen ómirdiń máni ǵana emes, sonymen birge adamzattyń odan árgi taǵdyry da baılanystyrylady deýge bolady, óıtkeni áıeldiń bul álemdegi qasıetti mindeti – adamzat urpaǵyn jalǵastyrý.
Baǵdarlamamdy daıyndaǵan kezde men ózimniń balalarym úshin – meıirimdi jáne qamqor ana, otbasynda – adal jar, týystarym men jaqyndarym úshin – janashyr qyz ben ápke ekenimdi bir sát te umytpadym.
Biz birge kóp nárseni ózgerte alamyz jáne jaqsy jaqqa ózgeremiz dep senemin. Men Qazaqstannyń bolashaǵyn sizdermen birge qurǵym keledi.
Men sizderdi óskeleń urpaqqa rýhanı qundylyqtardy bere otyryp, óz Otanymyzdyń ıgiligi úshin oqýǵa, qyzmet jasaýǵa jáne ıgi ister atqarýǵa, tabysty, baqytty bolýǵa múmkindik beretin memlekettiń damý jolyn tańdaýǵa shaqyramyn.
Men otbasy, qoǵam jáne Otan úshin ne qajet ekenin naqty bilemin!
Baǵdarlama
Meniń maqsatym:
- Memleket – bul ult. Qazaqstan memleketin qurýshy – qazaq halqynyń ál-aýqatyn arttyrý jónindegi baǵdarlamalardy iske asyrý, ulttyq qundylyqtardy óskeleń urpaqqa tabystaý.
- Barlyq qazaqstandyq otbasylardyń laıyqty ómir súrý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý.
- «Memlekettiń basty baılyǵy – adam» ustanymyn qalyptastyrý. Basty nazardy tabıǵı resýrstardan adamǵa túbegeıli aýdaratyn ýaqyt keldi.
- Memlekettik saıasatty áleýmettik baǵdarlanǵan saıasatqa ózgertý.
Nátıje:
- Tatý otbasy. Baqytty balalar. Intellektýaldy, rýhanı jáne fızıkalyq damyǵan jastar. Urpaqtaryna rıza aǵa býyn. Múmkindigi shekteýli jandar úshin barlyq qajettilikterdi qamtamasyz etý.
Otbasy
Qazaqta «Úılený ońaı, úı bolý qıyn» degen danalyq sóz bar.
Meniń maqsatym – balalar jaıly otbasynda týylyp, laıyqty ómir súrýi úshin, nekege turǵan sátten bastap jas otbasylarǵa kómek kórsetýdiń jáne jeńildetilgen baǵdarlamalardy engizýdiń keshendi josparyn ázirleý jáne júzege asyrý.
Otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa yqpal etetin sharalar:
- О́skeleń urpaqty ulttyq otbasylyq tálim-tárbıeniń úzdik dástúrlerinde rýhanı damytý boıynsha arnaıy kýrs ázirleý jáne mektep baǵdarlamasyna engizý.
- Turǵyn úı alýǵa nemese belgili bir kezeńge páter jaldaý aqysyn tóleýge arnalǵan aqshalaı sertıfıkattar júıesin engizý.
- Jumys berýshini korporatıvtik jarǵylarǵa kásiporyndaǵy jas otbasylarǵa syılyqaqy arqyly qoldaý kórsetýdi engizýdi zańdy túrde mindetteý.
- Kópbalaly analardy nagradtaýǵa usyný talaptarynyń kórsetkishterin tómendetý.
- Bala tárbıelep otyrǵan úı sharýasyndaǵy áıeldi «qyzmetker» dep tanyp, osy merzimdi eńbek ótiline qosý.
- Balany balabaqshaǵa jáne mektepke ornalastyrý prosesin barynsha avtomattandyrý. Ár balanyń óz aýdanynda ornalasqan mektepke barýyna jaǵdaı jasaý.
- Járdemaqy alý úshin qajetti qujattardy tapsyrý júıesin túbegeıli sıfrlandyrýdy, azamattardyń áleýmettik kómek alýyn «bir ret basý» arqyly júzege asyrýdy qamtamasyz etý.
- Kommýnıkasııalarmen jáne ınfraqurylymmen qamtylmaǵan jerlerde turatyn kópbalaly analarǵa ótemaqy júıesin qarastyrý.
Balalar
Balalardy qoldaý sharalary:
- Balalardy tegin qosymsha bilimmen qamtý boıynsha jeke baǵdarlama ázirleý, mektep jáne kolledj oqýshylarynyń bos ýaqytyn tegin uıymdastyrý boıynsha mekemeler jelisin keńeıtý.
- Tegin orta bilim berýmen qamtý máselesin túbegeıli sheshý, bilim berý obektileriniń qurylysyn halyqtyń ósýimen úılestire otyryp, olardy zańnamalyq turǵyda bekitý.
- Balalardy olardyń qabiletteri men talanttaryna sáıkes qoldaý júıesin qurý, olardyń tolyqqandy damýy úshin úıirmeler men seksııalar qurý, memlekettik baǵdarlama nysanynda tálimgerlerdi daıarlaý.
- Sırek (orfandyq) aýrýlary bar balalarǵa kómek kórsetý júıesin birizdendirý.
- Balabaqshalar men mektepterde ár balaǵa qamqorlyq jasalýy kerek.
Jastar
Jastarǵa búgingi kómek – bul bizdiń erteńgi kúnimizge tikeleı ınvestısııa
- Barlyq stýdentter men oqýshylardy tegin joǵary bilimmen qamtamasyz etý.
- Bilim alý – bul da eńbek. Eńbekaqy júıesine sáıkes stıpendııa tóleý.
- Oqý orny men kásiporyn arasyndaǵy baılanysty arttyrý, jastardyń bilim alýdan naqty mamandyqqa kóshýi prosesiniń úzdiksizdigin qamtamasyz etý.
- Aǵa býyn ókilderin tarta otyryp, ulttyq-patrıottyq jastar klýbtaryn qurý.
- Úılesimdi damýy úshin qyzdarǵa arnalǵan naqty qoldaý ortalyqtaryn ashý.
Altyn urpaq
Materıaldyq jaǵynan muqtajsyz jáne qamsyz ádemi qartaıý – bul ár adamnyń armany. Kúndelikti kúıbeń tirlikti ýaıymdamaı, balalaryna dana tálimger, senimdi aqylshy bolý – bul bizdiń ata-ájelerimiz armany emes pe?! Bul armanda qansha áleýmettik problemalar jatyr!
Qarttardy qoldaýǵa baǵyttalǵan sharalar:
- Zeınetkerlik jastaǵy adamdarǵa elimizde jeńildikti tarıftermen saıahattaýǵa múmkindik beretin baǵdarlama ázirleý.
- «Urpaqtar kezdesýi» birlesken demalý is-sharalaryn uıymdastyrý boıynsha granttyq baǵdarlama ázirleý.
- Jobalaý kezeńinde qarttardyń serýendeýi men demalýy úshin kóshe ınfraqurylymyn (jazda salqyn, qysta jyly aýla kabınalary, sport alańdarynda qarttarǵa arnalǵan qural-jabdyq jáne t.b.) kózdeý.
- Egde jastaǵy adamdardy emdeý men ońaltýdyń keshendi júıesin ázirleý.
Qurmetti saılaýshylar!
Mádenıet pen tárbıe, bilim men ǵylym, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qorǵaý kez kelgen qoǵamnyń tabysty damýynyń negizi jáne kepili bolyp tabylady. Alaıda olar memleket tarapynan únemi ekinshi nazar deńgeıinde qalyp qoıady. Biz munyń bárin ózgertýimiz qajet.
Men – eńbek jolyn ekonomıka salasynda bastaǵan adammyn. Meniń baǵdarlamamdaǵy barlyq tarmaqtardy júzege asyrýǵa bolady! Men buǵan senimdimin! Sizderdiń qoldaýlaryńyzben bul baǵdarlamany birge júzege asyra alamyz dep senemin!
Men óz halqyma súısinemin jáne sizderge laıyqty ómir úshin jaǵdaı qurýǵa ýáde beremin!
Tapsyrys berýshi:
A.S.Ýrazgýlov, QR Prezıdenttigine úmitker Q.J.Ábdenniń senimdi ókili.
Maqala aqysy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttigine úmitker Q.J.Ábdenniń saılaý qorynyń qarjysynan tólendi.
Osy materıaldy shyǵarǵan uıym, ony basyp shyǵarǵan jeri jəne taralymy týraly məlimet shyǵys derekterinde kórsetilgen.
