Alpysqa kelgennen aqyl sura!

Osy oraıda halqymyzdyń «Al­pys­qa kelgennen aqyl sura!» degen naqyly oıǵa oralady. Onyń shyǵý tarıhy jaıly mynadaı ańyz bar. Baıaǵy zamanda bir han qol astyndaǵy halqyna jar salyp, jasy alpystan asqan qarttardy bala-shaǵasyna masyl qylmaı, aıdalaǵa aparyp tas­taý týraly ámir beredi jáne ony oryn­da­maǵandardyń basyn alatynyn es­ker­tedi. Han jarlyǵy kóp ýaqyt bul­jyt­paı oryndalyp, jurttyń bári jasy alpystan assa da ajaly jetpegen aqsaqaldardy elsiz jerge aparyp tas­tap, ıt-qusqa jem qylady nemese taý baýraıyndaǵy darııaǵa tastap óltiredi. Sol dástúrmen bir jas jigit alpystan asqan ákesin óltirýge nıettenip, ony tereń darııanyń jaǵasyna ákelip, bir tastyń ústine otyrǵyzyp, ózi de sál dem alýǵa yńǵaılanady. Sonda ákesi kúlip: «Atańa ne qylsań, aldyńa sol keler» degen osy, balam. Men de osydan otyz jyl buryn ákemdi óltirýge alyp kele jatyp, osy tasqa otyrǵyzyp edim. Ákem ómirdi qımaı jylap: «Tym bolmasa bir jyl jasyryp saqta», dep jalynǵanyna qaramastan, darııaǵa laqtyryp jiberip edim. Endi, mine, sol jaǵdaı óz basyma keldi. Endi saǵan jalynyp-jalbarynǵannan ne paıda?!.» deıdi. Oılanyp qalǵan balasy: «Bul jaǵdaı túbinde meniń basyma da keledi eken ǵoı. Endeshe, hannyń jarlyǵyn tyńdamaı, ákemdi tiri saqtaıyn», dep túıip, ákesin darııaǵa laqtyrý oıynan aınyp, úıine qaıta alyp kelip, úlken sandyqqa tyǵyp, esh adamǵa kórsetpeı júredi.

Bir kúni han alys jaqqa joryqqa shyqpaqshy bolyp, ásker jınaıdy. Oǵan sandyqta jasyrynyp jatqan aqsaqaldyń balasy da baratyn bolady. Muny estigen ákesi oǵan: «Balam, ol jol – qıyn jol. Bir keregim bolyp qalar, meni ózińmen birge ala júr», deıdi. Ol ákesi jatqan sandyqty ógizge teńdep alyp, kóp áskermen birge jolǵa shyǵady. Ásker júre-júre elsiz dalaǵa, sýsyz shólge tap bolyp, jappaı qyrylý qaýpi tónedi. Sonda han: «Sý tapqan adamǵa myń dilda altyn beremin», dep jar salady. Biraq joryqshylar qansha izdese de, eshqaısysy sý taba almaıdy. Sonda sandyqta jatqan aqsaqal balasyna: «О́gizdi bosatsań, ol sý shyǵatyn jerdi ıiskep taýyp, tumsyǵymen súzedi», deıdi. Jigit dereý ógizin bosatyp jiberedi. Ol móńirep baryp, bir jerdi súze qulaıdy. Bala sol jerdi qazyp jiberse, móldir sý shyǵa keledi. Ábden shóldegen áskerdiń bári qazylǵan qudyqtan sý iship, shólderi qanyp, ári attanady. Arada birneshe kún ótkende qalyń qol bir teńizge kelip jetedi. Onyń túbinde eki gaýhar tas jarqyrap jatyr eken. Sony kórgen han qatty qyzyǵyp: «Osy eki gaýhardy sý túbinen maǵan alyp bergen kisini ózime ýázir etip taǵaıyndaımyn jáne qalaǵan nársesin beremin», dep jar salady. Bul usynysqa qyzyǵyp sýǵa súńgigen san adam sýǵa batyp ke­te­di. Aqyry jarqyrap jatqan qos gaýhardy eshkim taba almaıdy. Kóshtiń taǵy da toqtap qalǵan sebebin balasynan surap bilgen ákesi: «Gaýharlar teńizdiń tú­binde emes, jaǵasynda jatqan shy­ǵar. Aınalańa qarashy, qustyń uıasy bar ma?», deıdi. Balasy qarasa, teńizdiń jaǵasynda bir báı­terek ósip tur eken, basyna qus uıa sa­lyp­ty. «Iá, áke, qus uıasy bar», deıdi jigit. Sonda ákesi: «Gaýhar tastar sol uıada jatyr. Teńizge olardyń sáýlesi ǵana túsip tur», deıdi. Sosyn jigit hanǵa kelip: «Gaýhardy men tabamyn», dep, qus uıasynan qos gaýhardy alyp beredi. Biraq han oǵan: «Bul óz aqylyń emes qoı, shynyńdy aıt!», dep qaharlanady. Jigit tek darǵa asylar sátte shynyn aıtady. Han dereý onyń ákesin sandyqtan shyǵaryp, balasyn ýázir etip taǵaıyndaıdy. Eline oralǵan soń Alpystan asqan qarttary óltirilsin degen jarlyǵynyń kúshin joıyp, halyqqa «Qarııalardy qadirleńder!» degen jańa ámir beripti. «Alpysqa kelgennen aqyl sura!» degen sóz sodan qalǵan eken.

Osy ańyzǵa arqaý bolǵan aqıqat – ómir kórip, talaı synnan súrin­beı ótip, mol tájirıbe hám dana­lyq jınaqtaǵan aǵa urpaqtyń orny bólek ekendigi. Prezıdent aıtqandaı, olar­dyń memlekettik qyzmette júr­gen­deriniń bárin birdeı zeınet jasyna kelisimen abyroımen atqaryp júrgen qyzmetterinen shettetý orynsyz hám tıim­siz. Sebebi qazirgi kezde, ási­re­se jergilikti atqarýshy organdarda bi­likti kadrlar jetispeıdi. Mu­nyń ózi ber­tinge deıin elimizdiń bilim berý salasynda mınıstrler aýysqan sa­ıyn ártúrli reforma jasalyp, júıe­siz­dikke jol beril­ge­niniń, muǵalim mamandyǵynyń bedeli túsip, negizinen, ortasha baǵa­men oqyǵandardyń kásibine aınal­ǵanynyń, sol sebepti mektep túlek­te­riniń bilim deńgeıi men saýa­ty tómendep ketkeniniń, sondaı-aq kópte­gen joǵary oqý ornynyń dıplom satýmen aınalysqanynyń saldary ekeni málim. Bilim salasyndaǵy ke­ıingi jyldary iske asyrylyp jat­qan ıgi bastamalar jemisin bergenshe biraz ýaqyt kerek. Osy kezeńde «borozdany buzbaıtyn» baıyrǵy kadrlardyń áleýetin utymdy paıdalaný qajettigi anyq.

Bıylǵy 4 qazanda Parlament Máji­lisiniń qaraýyna «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik qyzmet máse­le­leri boıynsha ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly» zań jo­basy engizilipti. Ondaǵy basty ja­ńa­shyldyqtyń biri – túrlerin Úkimet aıqyndaıtyn ulttyq jáne ózge de jobalardy iske asyrý úshin memlekettik organdarda kelisim­shart­­­tyq qyzmetshiler ınstıtýtyn en­gizý kózdelgeni. Biraq onyń búgin­de memlekettik organdarda qyz­met istep júrgen memlekettik qyz­met­shi­lerge qatysy joq. О́kinishke qaraı, Memleket basshysy tıisti tapsyrma bergeli toǵyz aıǵa jýyq ýaqyt ótse de, Úkimet pen Memlekettik qyzmet isteri agenttigi atalǵan zań jobasyna jasy 60-tan assa da, óz qyzmetin oıdaǵydaı atqaryp júrgen, memlekettik qyzmet úshin óte paıdaly sheneýnikterdi zeınet jasyna kelgen soń jumystan shyǵarmaýǵa baılanysty eshqandaı túzetý engizbepti. Bul qalaı? Májilis depýtattary, mine, osy olqylyqqa nazar aýdarsa, quba-qup.

Osy rette keıbir elderdegideı, zeınet jasyna kelgen sheneýnikter mem­lekettik organdardaǵy qyzmetin odan ári jalǵastyrǵan jaǵdaıda olardyń zeınetaqyǵa shyǵý mer­zimin keıinge shegerý máselesin nege qarastyrmasqa? Memlekettik qyz­met­­shilerdiń jalaqysy birshama joǵa­rylatylǵan qazirgi kezde mundaı tásil memlekettik organdardyń tıimdi mamandaryn saqtaýǵa da, zeınetaqyǵa jumsalatyn respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn únemdeýge de múmkindik beredi dep oılaımyz.