Bizde tehnıkalyq kásipti ıgerýde basym baǵyt ustaný burynnan qalyptasqan. Qazir ol odan ári jetildirilip, zamanaýı turǵyda damý ústinde. Bul úshin jan-jaqty materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrý jolǵa qoıylǵan. Oqý ornynyń professorlyq-oqytýshylyq quramynyń biliktiligi de joǵary deńgeıde ekenin atap ótken jón.
Ýnıversıtette bilim berý isin óndirispen ushtastyra júrgizý, teorııa men tájirıbeni úılestirý – birinshi kezektegi is. Bul rette barlyq rezerv kózderi qarastyrylyp, múmkindikter tolyq paıdalanylýda. Bilim berý isi sóz bolǵanda biz mektepten aınalyp óte almaımyz. Bala boıynda bilim negizi mektepte qalanady. Osy jerde mektepke muǵalim kadrlaryn daıarlaý máselesine toqtala ketkim kelip otyr. Halqymyzda «ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy» degen sóz bar. Endeshe, sol ustazdardy jan-jaqty bilimdi, kásibı biliktiligi joǵary etip daıarlaý – mańyzdy is, mereıli mindet. Bul rette oqý ornynyń «Ustazdar ınstıtýtynda» úlgili jumys úrdisi qalyptasqanyn aıtý kerek. Buryndary pedagog mamandyǵyn alýǵa qushtar jastar kóp bolǵanyn, sol mamandyqty ıgergenderge qurmet joǵary bolǵanyn áke-sheshemizden, aǵa býyn ókilderinen estıtinbiz.
Jasyratyny joq, keıingi kezderi muǵalimdik oqýǵa áıteýir dıplom alý úshin túsetinder kóbeıip ketti. Uly mamandyqtyń qadirin jete túsinbegender bul ustazdyqtyń bedelin de túsirip jibergenin aıtpasaq, jaýyrdy jaba toqyǵanymyz. Sapasyz daıarlanǵan kadrdyń zardabyn mektepter tartyp jatyr.
Joǵaryda aıtqan «Ustazdar ınstıtýtyndaǵy» úlgili úrdis keıingi kezderi jalǵasyn taýyp jatyr. Bizde bilimgerlerge muǵalim mamandyǵynyń mańyzy men mindetteri jete túsindiriledi. Bolashaq ustazdar Alash ardaqtysy Maǵjan Jumabaevtyń «Alty Alashtyń balasy bas qossa, tórdegi oryn – muǵalimdiki» degen uranǵa bergisiz qaǵıdasyn júrekterine uıalatyp, tereń túsinýi kerek. Sonda ǵana mártebeli mamandyqqa degen mahabbaty artpaq.
Bıyl 150 jyldyǵy atap ótilip jatqan ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń myna bir ulaǵatty sózimen maqalamdy «tuzdyqtaı» ketsem, artyqtyǵy bolmas. «Bul kúnde oqýdyń kerek ekenine eshkimniń talasy joq. Qaı jurt bolsa da oqýmen ilgeri basyp turǵandyǵyn, keıin qalýdyń sebebi oqýdyń kemdiginen ekenin kórip turmyz. Oqýsyz halyq qansha baı bolsa da, biraz jyldan keıin onyń baılyǵy ónerli halyqtardyń qolyna kóshpekshi», dep jazǵan eken ol 1913 jyly «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan «Oqý jaıynda» atty maqalasynda.
Bul jerde «ónerli» sózi «bilimdi» degenniń balamasy retinde aıtylyp otyr. Osydan bir ǵasyrdan asa ýaqyt buryn ne degen kóregendikpen aıtylǵan sóz. Biz soǵan kýá bolyp otyrǵan joqpyz ba?!
Men ýnıversıtette pedagog kadrlardy daıarlaý máselesin ǵana mysalǵa keltirdim. Áıtpese, oqý ornynyń 7 fakýltetinde stýdentter bilim alyp jatyr. Bizdiń maqsat – qoǵamǵa paıdaly mamandar daıarlap shyǵarý. Olardyń zaman talabyna saı maman bolýy – basty nazarda. Mysaly, osyǵan deıin zańger, ekonomıst mamandyqtaryna qyzyǵýshylyq basym bolǵan. Quqyqtyq memleket qalyptastyrýda, ekonomıkalyq dáldiktermen áreket jasaýda bul eki mamandyq ta kerek. Biraq ekonomıkanyń negizin qalaıtyn, álemdik deńgeıdegi mańyzdy máselelerdi sheshýge qatysy bar mamandyqtar olardyń tasasynda qalmaýǵa tıis.
Ǵylymı dáleldi derekterge júginsek, aldaǵy onjyldyqtarda Ortalyq Azııada sý resýrstarynyń saldarynan qaqtyǵystar jıi bolýy múmkin. Álemdik klımattyń ózgerýi, halyq sanynyń ósimi, ýrbanızasııa men aýyl sharýashylyǵynyń, óndiristiń damýy, ekologııanyń ýshyǵýy jáne tabıǵı apattar (sý tasqyny men qurǵaqshylyq) osyndaı problemaǵa alyp kelýi yqtımal. Bul jahandyq damý men turaqtylyqqa eń úlken qaýip-qater bolatyny jáne keleshektegi shıelenisterdiń munaı men gaz, ken oryndary emes, taza aýyzsý úshin bolatyny anyq. Ásirese Ortalyq Azııadaǵy memleketterdiń ózara jáne kórshiles eldermen sý resýrstary tyǵyz baılanysyp jatqandyqtan, bul másele memleketaralyq masshtabta ózekti bola túsetini sózsiz.
Búginde kóptegen elde buryn-sońdy bolmaǵan sý tapshylyǵy oryn alýda. Jer shary halqynyń sany tez ósip keledi. Zertteýlerge sáıkes qazirgideı damý qarqynymen 2030 jylǵa qaraı álemdik sý qorynda 40% tapshylyq bolatynyn kórsetedi. Dúnıejúzilik banktiń esebi boıynsha 2050 jylǵa qaraı 9 mlrd halyqty asyraý úshin aýyl sharýashylyǵy óndirisin 60%-ǵa arttyrý jáne sý qoryn 15%-ǵa ulǵaıtý qajet. Búginniń ózinde aýyl sharýashylyǵy salasy álemdik sý resýrstarynyń 70%-yn tutynyp otyr. Joǵaryda men ataǵan mereıli mindet osy máseleden týyndap otyr.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı elimizdiń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri S.Nurbektiń «Sý salasy úshin kadrlar daıarlaý boıynsha bazalyq joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymyn anyqtaý týraly» buıryǵyna sáıkes «M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy sý salasy úshin kadrlar daıarlaý boıynsha bazalyq joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymy retinde anyqtalsyn», dep naqty kórsetti. Bul – úlken senim, úlken jaýapkershilik.
Sý salasy úshin kadr daıarlaýǵa bizdiń ýnıversıtettiń tańdalyp alynýy negizsiz emes. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti 2020 jyly Jambyl gıdromelıoratıvtik qurylys ınstıtýty, Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ınstıtýty jáne Jambyl pedagogıkalyq ınstıtýty bazasynda qurylǵany belgili. Qazir ýnıversıtette «Sý sharýashylyǵy jáne tabıǵatqa úılestirý» ınstıtýty bar. Onda bolashaq sý salasynyń mamandary daıarlanýda. Endigi jerde el Prezıdentiniń tapsyrmasyn júzege asyrýǵa bizdiń oqý ornynda materıaldyq-tehnıkalyq baza, jaqsy jaraqtandyrylǵan zerthanalar bar. Kezinde sala mamandaryn daıarlaýǵa óz úlesin qosqan Á.Ábdiramanov, J.Súleımenov, S.Qoıbaqov, Á.Jumabekov, S.Myrzashev, A.Saǵyndyqov syndy ǵalymdar ortamyzda júr. Olar jas ǵalymdarǵa kómektesýge daıyn.
Qazir fakýltette ustazdyq qyzmet atqaryp júrgen Kenjeǵalı Shılibekov, Adeýbaı Seıtqazıev syndy professor-oqytýshylar da bul iske hal-qaderinshe úles qosatyny sózsiz. Ekologııa álemdik máselege aınalyp turǵan qazirgi kezeńde ýnıversıtet óz tarapynan máseleni sheshýge úlken úles qosatynyna senim zor.
Ekonomıkalyq ıgilikter óndirýde biliktilik pen kásibı sheberliktiń orny bólek. Al ádiletti qoǵamnyń kósegesin bilim men ǵylym kógertetini eshqashan esten shyqpaýǵa tıis. Bizdiń bilim ordamyz osy mereıli mindetti júzege asyrýǵa barlyq múmkindik deńgeıinde úles qosyp jatyr, qosa da bermek.
Serik SÁLEMOV,
M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń prorektory
Taraz
