Ult ustazy ulyqtaldy

Qazaq ulttyq ǵylymynyń negizin salýshynyń qurmetine 2023 jyldan bastap Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Memlekettik syılyq berile bastaıdy, sondaı-aq TÚRKSOI tarapynan ázir­lengen «Ahmet Baıtursynuly» medali týystas halyqtardyń qalam­ger­lerine, ǵalymdaryna turaqty túrde berilip turatyn marapat bolmaq. Qazaqstanda da osyndaı vedomstvolyq medal daıyndalǵan, onymen gýmanıtarlyq sala­nyń ókilderi marapattalatyn bolady. Kongreste mundaı marapattar ǵalym­darǵa, qalamgerlerge úlken mártebe, ári zor jaýapkershilik júkteıtini aıtyldy. Sondaı-aq Alashtyń ardaqty aza­maty, til reformatory Ahmet Baı­tur­synuly atyndaǵy kongrestiń Túrki­standa ótýine úlken mán berildi. О́tken jyly Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń beıresmı sammıtinde «Túrkistan – Túrki áleminiń rýhanı astanasy» dep belgilengen bolatyn. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev oblys jurtshylyǵymen kezdesýinde Túrkistanǵa rýhanı jáne tarı­hı elorda mártebesin berý týraly usy­nys aıtty. Qazir osy baǵytta ju­mys júrgizilýde. Iаǵnı Túrkistan túr­ki el­­derine ortaq rýhanı astana retinde damý­da. Kongreske qatysýshylar aıtýly is-sha­ranyń aınymas birliktiń sımvoly bolyp sanalatyn qasıetti shaharda ótýi de osyndaı rýhanı úderisterdiń zań­dy jalǵasy ekenin aıtty. Endi retimen baıandasaq.

Halyqaralyq kongrestiń ashylýynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý sózin Túrkistan oblysynyń ákimi Darhan Satybaldy oqy­dy. «Ult ustazy atanǵan Aqań túbi bir, tarıhy tamyrlas elder úshin asa qundy ǵylymı-tanymdyq mura qal­dyrdy. Sol sebepti ony barsha túrki jurty qurmet tutady. Ázerbaıjan, bashqurt, ózbek túrik halyqtarynyń belgili ǵalymdary bas qosqan búgingi kongress sonyń aıqyn dáleli», delin­gen Prezıdent quttyqtaýynda. Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Talǵat Eshenqulov moderatorlyq etken jıynda oblys ákimi Darhan Satybaldy álemniń birneshe elinen kelgen ǵalymdar men zertteýshilerdiń Túrkistanda bas qosýy úlken mártebe ekenin atap ótti. «Til reformatory Ahmet Baıtursynuly – ultty súıý­diń asqaq úlgisin kórsetken tulǵa. Qazaq álippesiniń negizin salýshy, uly aǵar­týshy Ahmet Baıtursynulynyń eńbek­terin nasıhattaý maqsatynda Túrkistan oblysynda tanymdyq saıys­tar, suhbattar, konferensııalar men semınarlar, ashyq sabaqtar turaqty túr­de ótip keledi. Qaıratkerdiń týǵan kúni­ne oraı «Til ǵumyry – ult ǵumyry» sal­tanatty merekelik is-sharasy keń kólem­de atap ótildi. Oblysta jastar men oqy­týshylar arasynda «Ult ustazy», «Úzdik oqytýshy» baıqaýlary ótti. Kórkem ádebıetti nasıhattaý baǵytynda «Ahmet oqýlary», «Alashtyń ardaǵy – Ahmet», «Qazaq ólkesiniń báıteregi», «Qazaq álipbıiniń atasy» syndy is-sharalar ótip keledi. О́ńirde 32 kóshe, 11 mektepke Ahmet Baıtursynuly­nyń esimi berilip, eskertkish, 2 bıýst ornatylǵan. Bıyl bir kóshe men 2 mektepke A.Baı­tur­synulynyń esimin berý týraly usy­nys qoldaý taýyp, bekitildi. Qazaq rý­hanııatynyń uly kóshbasshylarynyń birine aınalǵan Ahmet Baıtursynuly muralaryn keń kólemde nasıhattaý baǵytyndaǵy ju­mystar jospar boıynsha óz jalǵasyn tabady», dedi Darhan Satybaldy. Osy arada aıta ketelik, búgingi kúnge deıin ult ustazynyń esimi respýblıka kóle­minde 1 aýylǵa, 204 kóshe men 37 mek­tepke, 1 mýzeıge, Qostanaı ha­lyq­aralyq áýejaıyna berilgen. Sony­men qatar Almaty qalasynda Ahmet Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýty, Qostanaı qalasynda Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Qosta­naı óńirlik ýnıverstıteti jumys isteıdi, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq peda­go­gıkalyq ýnıversıtetinde «A.Baıtur­syn­uly ortalyǵy» ashylǵan. Jyl basy­nan beri tulǵanyń esimi Astana qala­sy­nyń №48 mektep-lıseıine, Jambyl oblysyndaǵy Qordaı aýdanynyń №51 orta mektebine jáne Shý aýdanynyń mektep-gımnazııasyna, Petropavl qala­synyń №9 orta mektebine, Rýdnyı qalasyndaǵy №19 mektepke berildi. Sondaı-aq ult ustazynyń eskertkishi kúni keshe Almaty qalasynda ashyldy, Túrkııanyń Ankara qalasynda da ornatylmaq.

Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyl­dyq mereıtoıy aıasynda atqarylǵan ma­ńyz­dy is-sharalar jóninde baıandama jasaǵan Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Talǵat Eshenqulov mereıtoıdy joǵary uıymdastyrýshylyq deńgeıde ótkizý maqsatynda Prezıdent Jarlyǵymen Memlekettik komıssııa qurylyp, jalpyrespýblıkalyq jos­par bekitilgenin aıtyp ótti. Jospar­da halyqaralyq, respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeıdegi 63 is-shara qamtylǵan. «Ahmet Baıtursynuly – kúreskerligi jáne qalamgerligimen bilim, ǵylym, áde­bıet, kósemsóz, saıasat, aýdarma sa­la­lary­nyń qaı-qaısysyna da óshpes esimin jazǵan aıryqsha tulǵa. Eger HH ǵasyrdyń basy qazaq qoǵamy úshin Jańǵyrý dáýiri boldy desek, osyndaı ulttyq oıaný dáýirin Ahmet Baıtursynuly sııaqty elshil zııalylar jasady. Tuńǵysh ulttyq álipbı, alǵashqy oqýlyqtar, azattyq uranyn kótergen «Masa» jınaǵy, barsha Alashtyń balasyn oıatqan «Qazaq» gazeti Ahmet Baıtursynulyn reformator tulǵa retinde sıpattaıtyn zor tarıhı qadamdar. Keńestik kezeńde tuńǵysh Oqý-aǵartý mınıstri, Akademııalyq ortalyqtyń jetekshisi retindegi tarıhı eńbekteri elimizde bilim men ǵylym júıesin qalyptastyrýdyń jarqyn mysaldary. Osy kezeńderde Ahań baýlyǵan, odan tálim alǵan qanshama azamattar bizdiń rýhanı tarı­hymyzǵa irgeli úles qosty. Jalpy, Ahmet Baıtursynuly mektebi, onyń dástúri san ǵasyrlyq tarıhymyzdyń ishinde eń úlken taǵylym arnasy bolǵanyn jaqsy bilesizder. Adamzat úshin qaıshylyqty bolǵan HH ǵasyrdyń basynda toptasqan qazaq oqyǵandary ulttyq tarıhymyzdaǵy eń alǵashqy mádenı-ıntellektýaldy shoǵyr boldy. Osy zııaly top azattyq úshin aıanbaı kúreske shyǵyp, elshildik týyn kóterdi. Otarshyl úkimetke jazylǵan 1905 jylǵy alǵashqy quzyrhattar­dan bastap, 1917 jyldyń kóktem-jaz mezgilderinde uıymdastyrylǵan oblystyq, I, II jalpyqazaq sıezderine deıin Qazaqstannyń barlyq óńirin qamtyǵan azattyq kúresi Alash avtonomııasyn, Alashorda úkimetin qurý­men qorytyndylandy. Sonyń nátı­jesinde, qazaq jerinde qaıtadan ult­tyq memlekettilik qalyptasty. Biraq keńestik saıasat onyń saqtalýyna múmkindik bermedi. Desek te Ahmet Baı­tursynuly bastaǵan Alash qaı­rat­kerleri jańa bolshevıktik bılikpen ymyraǵa kelip, keńestik platformada bolsa da, memlekettilikti jańǵyrtty. Sonyń arqasynda tarıhta tuńǵysh ret qazaq jeriniń ulttyq terrıtorııasy mejelenip bekitildi. Bul shyn mánindegi uly oqıǵa qazirgi táýelsizdigimizdiń negizgi alǵyshartyn qalyptastyrǵan qadam edi. Sol sebepti de, biz búgingi táýelsizdikten Alash qozǵalysyn bólip qaraı almaımyz. Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Muhamedjan Tynyshpaıuly, Jansha jáne Halel Dosmuhamedovter, Mirjaqyp Dýlat­uly, Mustafa Shoqaı, taǵy da basqa azattyq kúreskerleriniń tarıhı eń­begin búgin­gi jáne bolashaq urpaqqa úlgi etý barshamyzdyń perzenttik boryshymyz.

Elimizde jáne shetelderde atqaryl­ǵan jumystardy birneshe baǵytta kórsetýge bolady», deı kele vıse-mınıstr atqarylǵan jumystarǵa toqtal­dy. Mereıtoı barysynda elimizde jáne shetelderde kóptegen kon­feren­sııa uıymdastyryldy, ǵy­ly­mı-zert­teý jumystary júr­gizildi. «Ahmet Baıtursynuly men «Alash» qozǵaly­synyń basqa da qaı­rat­kerleriniń eń­bek­terin shetel arhıv­terinen izdestirip, ǵylymı aına­lymǵa engizý» jobasy bo­ıynsha Reseı Federasııasy, О́zbekstan Respýblıkasynyń memlekettik ortalyq arhıvterinde ǵalymdar júrgizgen ju­mys nátıjesinde tyń qujattar tabyl­ǵan. Buryn jarııalanbaǵan keıbir eń­bek­terine qol jetkizildi. Ekspedısııa qorytyndysy boıynsha arnaıy jınaq jyl aıaǵyna deıin shyǵarylatyn bolady. Sondaı-aq vıse-mınıstr baıandamasynda A.Baıtursynulynyń tolyq akademııalyq shyǵarmalar jınaǵyn ázirleý jáne shyǵarý mereıtoılyq jyldyń úlken bir tabysy bolǵanyn aıtyp ótti. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysymen jaryq kórgen 12 tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵy shyqty.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­liginiń tapsyrysymen Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy tańdamaly eńbekteriniń qazaq, aǵylshyn, orys jáne túrik tilderinde ázirledi. IýNESKO-nyń Parıj qalasyndaǵy shtab-pá­terinde sheteldik jáne otan­dyq ǵalymdardyń, kóptegen memleket­tiń osy halyqaralyq uıymdaǵy ókilderiniń qatysýymen kitaptyń tusaý­keseri ótkizildi. Kóptegen máde­nı is-shara ótkizildi. Al res­pýb­lıkalyq «Altyn dombyra» aıtysy bıyl Táýelsizdik kúni qarsańynda Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalady. Mereıtoı aıasynda ult ustazynyń týǵan jeri – Sarytúbekte mýzeı-úıi salyndy. Otandyq jáne sheteldik zııa­ly qaýym ókilderiniń, ǵalymdardyń, qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen IýNESKO-nyń Parıj qalasyndaǵy (Fransııa) shtab-páterinde Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti. TÚRKSOI aıasynda otandyq jáne sheteldik zııaly Ystanbul qalasynda Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan dóńgelek ústel, fotokórme 1 qarashada ótkizildi. «Ahmet Baıtursynulynyń mereıtoıy baýyrlas túrki halyqtaryn taǵy da toǵystyrdy. Sonyń arqasynda biz týysqandyǵymyzdy burynǵydan da tereń túsinip, burynǵydan da qattyraq sezine bastadyq. Mereıtoı sharalaryna qatysqan otandyq ǵalymdarymyzben birge Ázerbaıjannan, Bashqurtstan­nan, Qyrǵyzstannan, О́zbekstannan, Tatar­stannan, Túrkııadan atsalysqan ǵalym­darǵa rahmet aıtamyz. Ahmet Baıtursynuly sııaqty uly tulǵalardyń esimi men eńbegin ulyqtaýdyń dástúri endi úlken dańǵylǵa shyqty dep oılaımyn», dedi vıse-mınıstr Talǵat Eshenqulov.

Kongreste IýNESKO Bas dırektory­nyń orynbasary Ramos Gabrıelanyń Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan quttyqtaý sózi beınejazba arqyly berildi. Sondaı-aq TÚRKSOI Bas hatshysynyń orynbasary Bılıal Chakydjy quttyqtaý sózin oqydy. Ahmet Baıtursynulynyń ádebıettaný salasyndaǵy eńbekteriniń teorııalyq jáne ádisnamalyq negizderi taqyrybynda baıandama jasaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Túrkologııa ǵyly­mı-zertteý ınstıtýty­nyń bas ǵy­ly­mı qyzmetkeri Shákir Ibraev áde­bıet­tanýdyń ǵylymı paradıgmalaryn eýropalyq úlgimen túgendeıtin ýaqyt áldeqashan kelip jetkenin aıtty. «Ol úshin biz materıalıstik fılosofııanyń yqpalynan aryldyq pa degen zańdy suraq týyndaıdy. Bul suraqqa jaýap berý úshin biz aldymen A.Baıtursynulynyń eńbekterin eýropa­lyq kontekste paıymdap al­ǵa­ny­myz oryndy bolmaq. Ǵalym murasynyń ómirsheńdigi jáne jol kórsetetin ónegesi osynda degen oıdamyn», deıdi ǵalym. Sondaı-aq konferensııada Ázerbaıjan Medjılısiniń depýtaty, Ázerbaıjan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Nızamı Djafarov, О́zbek memlekettik álem tilderi ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Mahanbet Júsipov, Reseı Ǵylym akademııasy О́fe federaldy zertteý ortalyǵy Tarıh, til jáne ádebıet ıns­tıtýtynyń ǵylymı jetekshisi, Bash­qurtstan Respýblıkasy Ǵylym akade­mııa­synyń korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Fırdaýs Hısamıtdınova, Ege ýnıversıtetiniń (Túrkııa) professory Mustafa О́ner, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy dırektorynyń orynbasary, UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sherýbaı Qurmanbaıuly baıandama jasady. Ahmet Baıtursynulynyń Túrkistan sapary jáne Tashkenttegi Qazaq ýnıversıtetin damytýdaǵy róli týraly baıandaǵan «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń Bas dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA akademıgi Dıhan Qamzabekuly túrki áleminiń birligi týraly tereń mazmundy oı qozǵady. 1922 jyldyń tamyz aıynda Túrkistannyń bas qalasy – Tashkent Ahańdy saıasat adamy emes, ǵalym retinde qarsy alǵanyn atap ótti. «Bul qazaq ǵylymynyń abyroıyn kórsetedi. Álbette, bul saparyn­da Ahmet Túrkistandaǵy eki oblystyń Qazaqstanǵa qaraý máselesin tıisti oryndarǵa sóz etken de bolýy kerek. Bul qosylýdyń qajetti ekenin zııalylarǵa dáleldegen de shyǵar. Biraq ol jaǵy «Aq jolda» jazylmapty. Qalaı degende de gazet A. Baıtursynulyn ǵalym esebinde jáne bir máshhúr etýdi kózdegen tárizdi. Úlken qurmet 1922 jyly tamyz aıynda Tashkentte jasalǵan eken. Ahańnyń tarıhtaǵy orny, til bilimindegi orny, túrki yntymaqtastyǵyndaǵy orny baıyptalǵan. Sol kezdegi Túrkistan ólkesiniń aqparatyn júıe­lep otyrǵan «Aq jol», «Tilshi» gazet­terinde Túrkistan zııalylary atap ótken Ahańnyń 50 jyldyǵy biraz baıyp­talǵan. Túrkistan respýblıkasynyń astanasy – Tashkent qalasyna jasaǵan issapardyń maqsatyn «Aq jol» gazetine tilshilik qyzmetin usynǵan Ǵazymbek Birimjanuly: «Kelgen jumysy – Túrkistandaǵy eki oblys qazaqty Qazaqstanǵa qosyp, qazaq elin biriktirý» dep kórsetipti», dedi D.Qamzabekuly.

Kongress aıasynda Ahmet Baıtur­syn­ulynyń 12 tomdyq jınaǵynyń, tań­damaly shyǵarmalarynyń 4 tilde (qazaq, orys, aǵylshyn, túrik) ázir­­len­gen kitabynyń, professor Qar­jaý­baı Sartqojaulynyń «Or­hon eskert­kishteriniń tolyq atlasy» 3 tomdyǵynyń, fılologııa ǵylym­darynyń doktory Almasbek Ábsa­dyqovtyń «Sert», «Ustaz joly» kitap­tary­nyń tusaýkeseri ótti. Sondaı-aq Qazaqstan, Túrkııa, О́zbekstan ǵalymdary TÚRKSOI-dyń «Ahmet Baıtursynuly» medalimen, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń «Ahmet Baıtursynuly» vedomstvolyq tósbelgisimen marapattaldy.

Halyq­aralyq kongress plenarlyq seksııa otyrystarymen jalǵasty. Seksııa­lyq otyrystarda ǵalymdar «Ahmet Baıtur­synuly jáne túrki tilderiniń teorııasy men tarıhy», «Ahmet Baıtursynuly jáne sóz óneri», «Ahmet Baıtursynuly jáne qoǵam­dyq-gýmanıtarlyq ǵylym­dar» taqy­ryptary aıasynda taǵylymdy baıan­damalar jasap, pikir almasty.

Halyqaralyq túrkitanýshylar kongresiniń qorytyndysy boıynsha qarar qabyldandy.

TÚRKISTAN