Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jańa strategııalar aıasynda joǵary bilimdi damytý baǵytynda Ýnıversıtetter avtonomııasy týraly zań, «Bilimdi ult» sapaly bilim berý ulttyq jobasy, Ǵylymdy damytýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy sııaqty baǵdarlamalyq qujattar bekitildi. Osy qujattar negizinde iske asyrylyp jatqan jumystar jóninde Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri Qýanysh Erǵalıev tolymdy málimet berdi.
Onyń aıtýynsha, qazir elimizde 119 joǵary oqý orny jumys isteıdi. Onda 609 150 stýdent bilim alyp jatyr. Olardyń 35%-ǵa jýyǵy, ıaǵnı 230 375 stýdent memlekettik tapsyrys boıynsha oqıdy.
Jyl saıyn grant sany ósýde. 2022-2023 oqý jylyna 88 214 grant bólindi: bakalavrıatqa – 73 061, magıstratýraǵa – 13 263, doktorantýraǵa – 1 890 oryn. Bulardyń 60%-y, ıaǵnı 42 303 grant tehnıkalyq mamandyqtarǵa berilgen. 10 myń grant batys óńirdegi (Atyraý jáne Mańǵystaý oblystary) jastar men tyǵyz qonystanǵan aımaqtarǵa berilgen. Al «Serpin» baǵdarlamasyna 3 653 grant, buǵan qosa shetel azamattaryna 490 grant bólingen. Onyń ishinde 150 grant Ortalyq Azııa memleketteriniń azamattaryna, 100 oryn Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna kiretin elder azamattaryna arnalǵan.
Sonymen qatar jańa oqý jylynan bastap stýdentterdiń shákirtaqysy 20%-ǵa ósti. Buryn 31 423 teńge alǵan stýdentter endi 36 660 teńge alyp júr. Al magıstranttardyń stıpendııasy 76 950 teńgeden 86 987 teńgege jáne doktoranttardiki 172 500 teńgeden 195 000 teńgege ósti. Bul úrdis bolashaqta jalǵasyn taýyp, jyl saıyn 20%-ǵa ósedi.
Saladaǵy basymdyqtyń biri – zamanaýı maman daıarlaý modeliniń eńbek naryǵyna baǵyttalýy. Bul rette bilim berý baǵdarlamalary kásibı, aımaqtyq standarttar men atlastarǵa negizdelgen. Baǵdarlamalardyń 64%-y kásibı standarttardy eskere otyryp, jańartyldy.
– Joǵary bilim berý júıesi men eńbek naryǵyn odan ári jaqyndastyrý úshin aldyn ala boljaý júıesin engizý josparlanýda. Aımaqtaǵy ýnıversıtetter ákimdikpen jáne jergilikti korporatıvty sektormen tyǵyz baılanys ornatady. Osylaısha, ýnıversıtetter ár aımaqtyń ekonomıkasyn damytýǵa zor yqpal ete alady. Jalpy, bilim berýdi damytýǵa eki teń tarap – jumys berýshiler (bıznes) men akademııalyq qaýymdastyq qatysýy kerek. Bul júıe qajetti bilim men daǵdyǵa ıe kadrlardy daıyndaý úshin boljaý zertteýlerin qamtamasyz etetin «Mamandyǵym – bolashaǵym» baǵdarlamasynyń negizi bolady. Ýnıversıtetterge óz bilim berý baǵdarlamalaryn damytýǵa múmkindik berilgen. Oqý oryndarynyń akademııalyq erkindigin odan ári keńeıtý maqsatynda joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń Memlekettik bilim berý standarttaryna ózgerister engizildi. Mundaǵy ózgeristerdiń taǵy bir artyqshylyǵy – praktık-mamandar men top-menedjerlerdi tartý múmkindiginiń artýy, – dedi Q.Erǵalıev.
Osy oraıda Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým boljamdaryna sáıkes, 10 jyldan keıin 60%-ǵa jýyq mamandyq transformasııaǵa ushyraıtyny da eskerilip otyrǵanyn atap ótken jón. Bul baǵytta Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ómir boıy bilim alý tujyrymdamasy ázirlendi. Tujyrymdamada kózdelgen is-sharalar kóptegen bilim alý joly arqyly, formaldy emes oqytý arqyly da jańa bilim men quzyrettilikterdi alýǵa múmkindik beredi. Tujyrymdamany júzege asyrý maqsatynda Memlekettik bilim berý standartynda mıkrokvalıfıkasııa bilim alý nátıjelerin qabyldaý josparlanǵan, «nano-kredıtter», «jınaqtalǵan dárejeler» uǵymdary engizilgen.
Eńbek naryǵyn praktık-mamandarmen qamtamasyz etý úshin bıyl qyrkúıek aıynan bastap 7 ýnıversıtette qanatqaqty rejimde qoldanbaly bakalavrıat baǵdarlamasy qolǵa alyna bastady. Bul baǵdarlama negizinde jumys berýshilermen tyǵyz baılanys ornatylyp, «praktıkada bilim alý» qaǵıdaty qoldanylyp otyr.
– Ýnıversıtetterdiń kadrlyq jáne zertteý áleýetin arttyrý jumystary júrgizilip jatyr. Basqarýshylardyń jańa býynyn qalyptastyrý úshin Sıngapýr mysalynda daryndy basqarýdyń (talent management) toǵysqan saıasaty engiziledi. Jumys berýshilerdiń, bıznes-qurylymdar, kásibı jáne qoǵamdyq birlestikter ókilderiniń, oblys ákimdikteriniń korporatıvtik basqarýǵa qatysýyn keńeıtý jumysy jalǵasady. Bul baǵytta ótken aptada Qazaqstannyń táýelsiz Dırektorlar qaýymdastyǵy QID-men memorandýmǵa qol qoıdy. Top-menedjerler men qyzmekerler úshin kásibı damý baǵdarlamasyn, taǵylymdamalar men forsaıt-sessııalaryn bastaýdy josparlap otyrmyz, – dedi vıse-mınıstr.
Buǵan qosa oqý oryndaryn ǵylymı-zertteý ýnıversıtetterine transformasııalaý boıynsha is-sharalar júzege asyryldy. Bıyl Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti zertteý ýnıversıteti mártebesin aldy. Endigi kezek – M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetinde. Bul qadam ýnıversıtetterdiń ǵylymı-zertteý áleýetin kóterýge yqpal etedi.
Sonymen qatar Prezıdent pármenimen sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıaldaryn ashý jumystary atqarylyp jatyr. Bıyl qyrkúıek aıynan bastap Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ negizinde MIFI jáne S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetinde Gýbkın atyndaǵy RMÝ fılıaldary ashyldy. Sondaı-aq M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde Arızona ýnıversıtetimen qos dıplomdy jáne birlesken halyqaralyq baǵdarlamalar júzege asyryldy. Herıot Vat ýnıversıtetimen (Ulybrıtanııa) Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti arasynda kelisim bar. Buǵan qosa Shákárim ýnıversıteti men I.Jansúgirov ýnıversıteti negizinde fılıaldar ashý máselesi pysyqtalyp jatyr. Alys sheteldegi úzdik ýnıversıtetterdiń sarapshylaryn oqytýshylyqqa tartý da josparda bar.
Jaqynda Azııa memleketteriniń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetter reıtıngisi – QS Asia University Rankings 2023 jaryqqa shyqty. Osy reıtıngke Qazaqstannyń 32 ýnıversıteti Azııa ýnıversıtetteriniń úzdik tizimine kirdi. Olardyń ishinde 2 otandyq ýnıversıtet (QazUÝ jáne EUÝ) úzdik 100-diktiń qatarynan tabyldy.
– Qazirgi ýaqytta «taza paraqtan» jobasy aıasynda joǵary bilim berý salasyndaǵy 67 normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qaıta qaraý jumystary júrgizilýde. Bilim berý baǵdarlamalarynyń tizilimin, akkredıtteý organdarynyń, akkredıttelgen ýnıversıtetterdiń jáne bilim berý baǵdarlamalarynyń retin, sondaı-aq reıtıngtik kórsetkishterdi biriktirý josparlanyp jatyr. Endi joǵary bilim sapasyn qamtamasyz etý boıynsha nusqaýlyqty, onyń ishinde pedagogıkalyq JOO-lardy akkredıtteý standartyn ázirleý kezekte tur. Bilim berý baǵdarlamalarynyń sapasyn anyqtaıtyn qural retinde «Atameken» UKP reıtıngisi qoldanylady. Osy aıdyń sońynda nátıjeler shyǵady. Reıtıng nátıjeleri ýnıversıtetterdiń áleýetin jáne olardyń básekege qabilettiligin obektıvti turǵydan qaraýǵa múmkindik beredi, – dedi Q.Erǵalıev.
