Onomastıkanyń ózekti máseleleri

qozǵalyp, ol naqty mysaldarmen alǵa tartyldy Taıaýda Taldyqorǵanda Mádenıet mınıstrligi Til komıtetiniń uıymdasty­rýy­men «Onomastıka jáne tarıhı dástúrli ataýlar» atty respýblıkalyq dóńgelek ústel ótti. Onda Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Serik Muqanov quttyqtaý sóz alyp: «О́ńirimizde tarıhı ataýlardy qalpyna keltirý men júıeleý, jer-sý jáne basqa da onomastıka nysandarynyń ataý­laryn fonetıkalyq, tańbalyq jáne leksıkalyq qaǵıdattarǵa sáıkestendirý sharalary turaqty atqarylyp keledi.Naqtylaı tússek, «Jańarǵan Jetisý ataýlary», «Oblystaǵy onomastıkany ońaltý» atty anyqtamalyqtar shyǵaryldy. Al «Oblys onomas­tıkasy» atty kólemdi jınaqta ákimshilik birlikter, eldi mekender jáne kóshe ataýlarynyń qazaq jáne orys tilderinde jazylý úlgileri, toponımderdiń túsindirmeleri tegis kórsetilip berildi. Ataýlar, ıaǵnı qazaq toponımderiniń barlyǵy ata-babanyń áleýmettik ómirinen, halqymyzdyń rýhanı óresi men fılosofııasynan tikeleı habar beredi. Degenmen, onomastıkanyń áli sheshimi tabylmaǵan máseleleri bar. Qazirgi ýaqytta til saıasatynyń jetekshi baǵyttarynyń biri retinde tek ǵylymı-tájirıbelik, mádenı-tarıhı ǵana emes, sondaı-aq úlken qoǵamdyq-saıası mańyzǵa ıe bolyp otyr», – dedi. Kelesi kezekte Mádenıet vıse-mınıstri Janaı Omarov minbege kóterilip, eldi mekenderdiń tarıhı ataýlaryn qalpyna keltirý, qazirgi onomastıka salasy máseleleriniń biri bolyp otyrǵanyna nazar aýdaryp, statıstıkalyq málimetterge súıenip, respýblıkamyzdaǵy eldi mekender ataýlarynyń 40%-dan astamy orys tilinde ekenin ashyq aıtty. Árıne, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes atqarylyp jatqan jumystar qatarynda mádenıet nysandaryna kisi esimderin berýge shekteý qoıý kerektigi jó­nin­de ótkir oı, qundy pikirin usyn­dy. О́z kezeginde Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń ınspektory Ádilbek Alpysbaı sóz alyp, «1991 jyldan beri respýblıkada 5 oblystyń, 13 qa­lanyń, 54 aýdannyń, 7 qalalyq aýdannyń, 119 temirjol stansa­synyń aty aýystyryldy. So­ny­men qatar, 6 oblystyń, 12 qa­la­nyń, 14 aýdannyń, 76 temir­jol stansasynyń, 40-tan astam eldi meken ataýlarynyń orys tilindegi transkrıpsııasy naqtylandy. Respýblıka boıynsha 1221 eldi mekenniń ataýy ózgertildi. Jergilikti atqarýshy organdardyń málimetterine sáıkes áli kúnge deıin keńestik dáýirden qalyp qoıǵan ataýlardyń da kóp ekendigi anyqtalyp otyr. Osy sanatqa jatatyn elimizde tek kóshelerdiń ózi 12 424 bolsa, odan basqa 103 dańǵyl, 283 tuıyq kóshe, 113 temirjol stansalary, áýejaılar men porttar, 143 áleýmettik-mádenı nysan, 17 park, 335 mektep, 13 kópir, 100 yqsham aýdan men 459 aıaldamalar bar. Al 1579 ákimshilik-aýmaqtyq birlikter ataý berý nemese qaıta ataýdy qajet etedi», – dedi. Negizi, onomastıkalyq máse­lelerge oraı naqty usynystar túsirip, talqylap, saraptaýdy maqsat etken bul dóńgelek ústelge til mamandary men ǵalymdar, aýdan, qala ákimderiniń orynbasarlary, basqarma basshylary qatysty. Eki kúnge sozylǵan basqosýda kóterilgen máseleler molynan boldy. Sonyń birin ǵana aıtsaq, ıdeologııasy eskirgen ataýlar jaıy. Ol degenimiz, Almaty oblysy aýmaǵynda Jońǵar Alataýy degen taý bar. Osy taýdyń ataýyna zeıin qoısaq, búginde jońǵar degen halyq múldem joq, bul – bir. Ekinshiden, tarıhnamada «Aqtaban-shubyryndy, Alqakól sulama» dep atalǵan zamanda jońǵar shapqynshylary qazaq jerin basyp alyp, óz ozbyrlyqtaryn júrgizip, bútin bir taýǵa Jońǵar Alataýy dep at qoıǵany málim. Muny ıdeologııasy eskirgen ataý dep aıtýǵa negiz jetkilikti. Al bul taýdyń kóne zamannan bergi aty Jetisý Alataýy bolyp sanalady. Ol týraly tarıhı jazbalar barshylyq. Tizbeleı bersek mundaı mysaldardy tek Almaty oblysy aýmaǵynan ǵana emes, respýblıka kóleminen kóptep keltirýge bolady. Qazaqstannyń barlyq oblys­tary men qalalarynan kelip eki kúnde onomastıkalyq máselelerdi talqylap, pikir almasyp, ózindik oılaryn ortaǵa salǵan ǵalymdardy qashanda qonaqjaılylyqtan taımaıtyn jetisýlyqtar Tal­dyqorǵan qalasynyń irgesindegi aýyldarǵa aparyp jáne oblys ortalyǵyndaǵy kórnekti jerlerdi kórsetip aralatty. Qoryta aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine onomastıka máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańy 2013 jyldyń 21 qańtarynda kúshine engeni málim. Bul kúni osy zańnama talabyna sáıkes jer-sý ataýlaryn ózgertý jáne bir adamnyń atyn birneshe aýylǵa, kóshege berýge bolmaıtyny da ortaǵa salynyp, talqylandy. Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.