Semeıde saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryna arnalǵan halyqaralyq forým ótti
Keshe Semeı qalasynda Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan «Tarıhtan – taǵylym, ótkenge – taǵzym» atty halyqaralyq forým bastaldy. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń uıymdastyrýymen buǵan deıin Qaraǵandy, Taldyqorǵan jáne Shymkent qalalarynda ótken forým bıyl qasıetti Semeı jerinde jalǵasyn taýyp otyr.
Forýmǵa Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Baǵlan Maılybaev, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Eraly Toǵjanov jáne Parlament depýtattary men elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen elýge jýyq delegat qatysty. Olardyń qatarynda etnomádenı birlestikter ókilderi, ǵalymdar men zertteýshiler, saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar men kúshtep jer aýdarylǵan halyqtardyń urpaqtary bar.
Forýmnyń ashylýynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýshylarǵa joldaǵan hatyn Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary B.Maılybaev oqyp berdi. Elbasy hatynda saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý sharasynyń elimizde 1997 jyldan bastap atalyp kele jatqany, onyń tarıhı mańyzy men máni, qazaqtyń mańdaıyna bitken zııalylardyń totalıtarızm qurbandaryna aınalǵany jáne 1,5 mıllıon ózge ult ókilderiniń qazaq jerine kúshtep jer aýdarylǵany týraly aıtylǵan. Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary:
– 31 mamyr – ótkenge oralyp, babalar rýhyna basymyzdy ıetin kún. Saıası repressııa men asharshylyq – el tarıhyndaǵy eń azaly betterdiń biri. Alapat ashtyqtan elimizde 2 mıllıonǵa jýyq adam qazaǵa ushyrady. Mıllıondaǵan qandastarymyz jat elderge bosyp ketti. Repressııada Alash arystarynan bastap búkil memleket qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar men aǵartýshylar qýǵynǵa tústi. Eldiń bas kóterer azamattary jappaı oqqa baılandy. Bul tek qazaqqa kelgen náýbet emes, odan Keńes Odaǵyndaǵy kóptegen halyqtar zardap shekti. Tutas ulttar ataqonystarynan kúshpen kóshirildi. Zulmat jyldarda 1,5 mıllıonnan astam adam qazaq dalasyna jer aýdaryldy. Taǵdyr taýqymetin arqalaǵan san túrli ult ókilderi qazaq halqynan pana tapty, – dedi.
Shyǵys óńirinde 1937 jyldyń ózinde ǵana 1350 adam repressııaǵa ushyrap, 300 adam atylǵan. Stalındik repressııaǵa óńirdi basqarǵan S.Sverdlov, Sh.Iýsýpov, K.Bektasov, aýdandyq partııa komıtetiniń hatshylary A.Tólegenov, I.Kýrısınder de ilikti. Al jer aýdarylǵandarǵa kelsek, 1952 jyly Shyǵys Qazaqstanǵa – 45 055, Semeı óńirine 52 517 adam deportasııalanypty.
E.Toǵjanov zobalańǵa toly jyldarda qazaq jerine 60-tan astam ult pen ulys ókilderi deportasııalanǵanyn, tar kezeńde tabysyp, keń jerde kelisip ómir súrip jatqan qazaqstandyqtardyń aýyzbirligi elimiz úshin óte mańyzdy ekenin jetkizdi. Ol óz sózinde Shyǵys óńirinde ornalasqan Abaı murajaıy men memorıaldyq kesheniniń, Shákárim ortalyǵynyń jáne oblystyq kitaphanalardyń zamanaýı tehnıkalyq múmkindikter arqyly Alash tarıhynan aqparat taratýshy ortalyqqa aınalǵanyn atap ótti.
Búginge deıin Qazaqstan halqy Assambleıasy janynan qurylǵan Ǵylymı-sarapshylyq keńes músheleri tarıhshylardyń I halyqaralyq kongresinen bastap, ALJIR, Qarlag tarıhyna qatysty monografııalar, ǵylymı jınaqtar, oqýlyqtar men kitaptar, derekti fılmder shyǵaryp, tuńǵysh Prezıdent muraǵatymen birlese otyryp, 10 tomdyq qujattar jınaǵyn daıyndaýda.
– Qazaqstan sııaqty kóp etnosty memlekette tarıhı aqıqatty jolǵa qoıý – jalpyulttyq kelisimge qol jetkizýge jáne azamattyq toptasýǵa berik negiz bolyp otyr. Tarıhtyń ystyǵy men sýyǵynan birge ótken halyqtyń jany da bir, dili de bir, – dedi E.Toǵjanov.
Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Ahmed Muradov ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldarynda qazaq jerine kúshtep jer aýdarylǵan Kavkaz halyqtary arasynda cheshen-ıngýsh ókilderi de kóp bolǵanyn jetkizdi.
– Osynaý qıyn-qystaý kezde qazaq halqynyń ıyǵyna túsken 1,5 mıllıon adamnyń taǵdyry týraly oılansaq, Qazaq eliniń qandaı uly erlikke barǵanyn baǵamdaımyz. Qazaq jurty óz otbasy múshelerine qalaı qarasa, olarǵa da solaı qaraǵany týraly tarıhı qujattar jeterlik, – dedi ol. Májilis depýtaty tarıhı kezeńniń shyndyǵyn óskeleń urpaqqa jetkizýdiń taǵylymy zor ekenin aıtty.
Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Sh.Ámirbekovtiń aıtýynsha, keshegi qıyn kezeńde qazaq halqynyń qoldaýyn kórgen ózge ult ókilderiniń pikiri qoǵamdyq kelisim ınstıtýtyn nyǵaıta túsýge qyzmet etedi.
– Reseıdiń Krasnodar qalasynda repressııa qurbandaryna arnalǵan bir jıynda Samara koreıleri qaýymdastyǵynyń jetekshisi Aleksandr Kan koreı jurtynyń qýǵyn-súrginnen kóp zardap shekkenin, eger qazaq halqynyń qamqorlyǵy bolmaǵanda odan da zor shyǵynǵa ushyraıtynyn aıtty. Sondyqtan 1930-1940 jyldar aralyǵynda qazaqtardyń jer aýdarylǵan halyqtarǵa kórsetken materıaldyq-moraldyq kómegi arnaıy zertteýdi qajet etedi, – dedi rektor.
Ult zııalylary men kúreskerleriniń basyn qosqan qalanyń bir kezde Alash atanǵany belgili. Munda Alashorda qaıratkerleri reseılik saıası kúshtermen kelissóz júrgizgeni, tuńǵysh Alash áskerin qurǵany tarıhymyzdan belgili. Semeıde Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, J.Aımaýytov, J.Aqpaev, M.Tynyshpaev, Á.Ermekov, Sh.Qudaıberdiuly jáne taǵy basqa Alash qaıratkerleriniń saıası qyzmetiniń izi saırap jatyr. Semeı qalasyndaǵy Qazirgi zaman tarıhy qujattamasy muraǵatynyń Alash ardaqtylary jáne kúshtep jer aýdarylǵan halyqtardyń tarıhyna qatysty sırek te qundy qujattar kórmesi qatysýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatty.
Atalǵan forým aıasynda rejısserler D.Vıolına men S.Pavlovskııdiń «Dolshe jıznı» atty repressııa qurbandary urpaqtarynyń taǵdyryn sýrettegen derekti fılmi kórsetildi. Sondaı-aq, elimizdegi ultaralyq kelisimdi damytýǵa qosqan úlesi úshin Qaraǵandy qalasyndaǵy ǵylymı-saraptama tobynyń múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekov Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Birlik» medalimen, «Astana-Báıterek» áıelder klýbynyń jetekshisi Tamara Lavrınenko Alǵys hatpen marapattaldy.
Forým qatysýshylary jıyn sońynda Memleket basshysyna úndeý joldady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
SEMEI.
Keshe Semeı qalasynda Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine arnalǵan «Tarıhtan – taǵylym, ótkenge – taǵzym» atty halyqaralyq forým bastaldy. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń uıymdastyrýymen buǵan deıin Qaraǵandy, Taldyqorǵan jáne Shymkent qalalarynda ótken forým bıyl qasıetti Semeı jerinde jalǵasyn taýyp otyr.
Forýmǵa Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Baǵlan Maılybaev, Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Eraly Toǵjanov jáne Parlament depýtattary men elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen elýge jýyq delegat qatysty. Olardyń qatarynda etnomádenı birlestikter ókilderi, ǵalymdar men zertteýshiler, saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar men kúshtep jer aýdarylǵan halyqtardyń urpaqtary bar.
Forýmnyń ashylýynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýshylarǵa joldaǵan hatyn Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary B.Maılybaev oqyp berdi. Elbasy hatynda saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý sharasynyń elimizde 1997 jyldan bastap atalyp kele jatqany, onyń tarıhı mańyzy men máni, qazaqtyń mańdaıyna bitken zııalylardyń totalıtarızm qurbandaryna aınalǵany jáne 1,5 mıllıon ózge ult ókilderiniń qazaq jerine kúshtep jer aýdarylǵany týraly aıtylǵan. Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary:
– 31 mamyr – ótkenge oralyp, babalar rýhyna basymyzdy ıetin kún. Saıası repressııa men asharshylyq – el tarıhyndaǵy eń azaly betterdiń biri. Alapat ashtyqtan elimizde 2 mıllıonǵa jýyq adam qazaǵa ushyrady. Mıllıondaǵan qandastarymyz jat elderge bosyp ketti. Repressııada Alash arystarynan bastap búkil memleket qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar men aǵartýshylar qýǵynǵa tústi. Eldiń bas kóterer azamattary jappaı oqqa baılandy. Bul tek qazaqqa kelgen náýbet emes, odan Keńes Odaǵyndaǵy kóptegen halyqtar zardap shekti. Tutas ulttar ataqonystarynan kúshpen kóshirildi. Zulmat jyldarda 1,5 mıllıonnan astam adam qazaq dalasyna jer aýdaryldy. Taǵdyr taýqymetin arqalaǵan san túrli ult ókilderi qazaq halqynan pana tapty, – dedi.
Shyǵys óńirinde 1937 jyldyń ózinde ǵana 1350 adam repressııaǵa ushyrap, 300 adam atylǵan. Stalındik repressııaǵa óńirdi basqarǵan S.Sverdlov, Sh.Iýsýpov, K.Bektasov, aýdandyq partııa komıtetiniń hatshylary A.Tólegenov, I.Kýrısınder de ilikti. Al jer aýdarylǵandarǵa kelsek, 1952 jyly Shyǵys Qazaqstanǵa – 45 055, Semeı óńirine 52 517 adam deportasııalanypty.
E.Toǵjanov zobalańǵa toly jyldarda qazaq jerine 60-tan astam ult pen ulys ókilderi deportasııalanǵanyn, tar kezeńde tabysyp, keń jerde kelisip ómir súrip jatqan qazaqstandyqtardyń aýyzbirligi elimiz úshin óte mańyzdy ekenin jetkizdi. Ol óz sózinde Shyǵys óńirinde ornalasqan Abaı murajaıy men memorıaldyq kesheniniń, Shákárim ortalyǵynyń jáne oblystyq kitaphanalardyń zamanaýı tehnıkalyq múmkindikter arqyly Alash tarıhynan aqparat taratýshy ortalyqqa aınalǵanyn atap ótti.
Búginge deıin Qazaqstan halqy Assambleıasy janynan qurylǵan Ǵylymı-sarapshylyq keńes músheleri tarıhshylardyń I halyqaralyq kongresinen bastap, ALJIR, Qarlag tarıhyna qatysty monografııalar, ǵylymı jınaqtar, oqýlyqtar men kitaptar, derekti fılmder shyǵaryp, tuńǵysh Prezıdent muraǵatymen birlese otyryp, 10 tomdyq qujattar jınaǵyn daıyndaýda.
– Qazaqstan sııaqty kóp etnosty memlekette tarıhı aqıqatty jolǵa qoıý – jalpyulttyq kelisimge qol jetkizýge jáne azamattyq toptasýǵa berik negiz bolyp otyr. Tarıhtyń ystyǵy men sýyǵynan birge ótken halyqtyń jany da bir, dili de bir, – dedi E.Toǵjanov.
Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Ahmed Muradov ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldarynda qazaq jerine kúshtep jer aýdarylǵan Kavkaz halyqtary arasynda cheshen-ıngýsh ókilderi de kóp bolǵanyn jetkizdi.
– Osynaý qıyn-qystaý kezde qazaq halqynyń ıyǵyna túsken 1,5 mıllıon adamnyń taǵdyry týraly oılansaq, Qazaq eliniń qandaı uly erlikke barǵanyn baǵamdaımyz. Qazaq jurty óz otbasy múshelerine qalaı qarasa, olarǵa da solaı qaraǵany týraly tarıhı qujattar jeterlik, – dedi ol. Májilis depýtaty tarıhı kezeńniń shyndyǵyn óskeleń urpaqqa jetkizýdiń taǵylymy zor ekenin aıtty.
Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Sh.Ámirbekovtiń aıtýynsha, keshegi qıyn kezeńde qazaq halqynyń qoldaýyn kórgen ózge ult ókilderiniń pikiri qoǵamdyq kelisim ınstıtýtyn nyǵaıta túsýge qyzmet etedi.
– Reseıdiń Krasnodar qalasynda repressııa qurbandaryna arnalǵan bir jıynda Samara koreıleri qaýymdastyǵynyń jetekshisi Aleksandr Kan koreı jurtynyń qýǵyn-súrginnen kóp zardap shekkenin, eger qazaq halqynyń qamqorlyǵy bolmaǵanda odan da zor shyǵynǵa ushyraıtynyn aıtty. Sondyqtan 1930-1940 jyldar aralyǵynda qazaqtardyń jer aýdarylǵan halyqtarǵa kórsetken materıaldyq-moraldyq kómegi arnaıy zertteýdi qajet etedi, – dedi rektor.
Ult zııalylary men kúreskerleriniń basyn qosqan qalanyń bir kezde Alash atanǵany belgili. Munda Alashorda qaıratkerleri reseılik saıası kúshtermen kelissóz júrgizgeni, tuńǵysh Alash áskerin qurǵany tarıhymyzdan belgili. Semeıde Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, J.Aımaýytov, J.Aqpaev, M.Tynyshpaev, Á.Ermekov, Sh.Qudaıberdiuly jáne taǵy basqa Alash qaıratkerleriniń saıası qyzmetiniń izi saırap jatyr. Semeı qalasyndaǵy Qazirgi zaman tarıhy qujattamasy muraǵatynyń Alash ardaqtylary jáne kúshtep jer aýdarylǵan halyqtardyń tarıhyna qatysty sırek te qundy qujattar kórmesi qatysýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatty.
Atalǵan forým aıasynda rejısserler D.Vıolına men S.Pavlovskııdiń «Dolshe jıznı» atty repressııa qurbandary urpaqtarynyń taǵdyryn sýrettegen derekti fılmi kórsetildi. Sondaı-aq, elimizdegi ultaralyq kelisimdi damytýǵa qosqan úlesi úshin Qaraǵandy qalasyndaǵy ǵylymı-saraptama tobynyń múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekov Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Birlik» medalimen, «Astana-Báıterek» áıelder klýbynyń jetekshisi Tamara Lavrınenko Alǵys hatpen marapattaldy.
Forým qatysýshylary jıyn sońynda Memleket basshysyna úndeý joldady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
SEMEI.
