Túrkiler áldeneni alyp qabyldaıtyn jalǵyz ǵana halyqtyń bularmen turmys túrinde eshqandaı uqsastyǵy joq, onyń ústine ústemdik etýshi, buratanalarǵa qatysty orystandyrý, pravoslavtandyrý, quldyqqa salý saıasatyn ustanatyn ókimet basshylary bar halyq bolyp shyqty», dep shyndyqty jyrlaǵan edi. Osy sózinde Ahmet álipbıiniń shyǵýyna sebep bolǵan bir jaıt bar. Ol Reseı otarshyl ókimetiniń qazaqtardy shoqyndyrý jospary edi. Aldymen 1868 jyly qazaqty shoqyndyrýdy maqsat etken ereje qabyldanyp, 1892, 1898, 1902 jyldary kezeń-kezeńimen júzege asyrylýǵa tıisti memlekettik baǵdarlamalar daıarlanady. Qazaqtardy shoqyndyryp, orystandyrý 1902-1916 jyldardyń arasynda oryndalýǵa tıis bolatyn. Buǵan baǵynbaǵandardy qyryp salý úshin Túrkistan ýálaıatynda jazalaýshy ásker de daıyndalǵan edi. Sóıtip, qazaq rýhanııatyna, ulttyǵyna úlken qater tóndi.
1914 jyldyń mamyr aıyndaǵy «Qazaq» gazetinde Ahmet Baıtursynuly: «Húkimetke jaǵymdysy – qol astyndaǵy jurttyń jazý-syzýy, tili, dini bir bolý. Reseı qol astynda túrli tildi, túrli dindi, túrli jazý-syzýdy tutynyp otyrǵan jurttar bar. Solardyń bári tilin, dinin, jazý-syzýyn orysqa aýdarsa, húkimetke onan artyq is bolmas», dep jazdy. Ultty joıatyn mundaı zulmatqa qarsy turar kúsh ol kezde qazaqta joq bolatyn. Shoqynyp jatqan qazaqtar da barshylyq edi.
Mine, osy aıtylǵan jaıttar Ahmet Baıtursynuly álipbıi shyǵýynyń áleýmettik-tarıhı alǵysharty boldy.
Qaı halyq bolsyn qaıta jańǵyryp otyrý úshin, jalǵasý úshin bıologııalyq gen sııaqty tuqymdyq kody bolýy kerek. Al bul kod sóz, ulttyq tilsiz ómir súre almaıdy. Halyq tilden bastalady. Ulttyq til – sóz ekologııasy turǵysynan qaraǵanda, halyqtyń genomy bolyp tabylady. «Til etnostyń eń aıqyn jáne turaqty kórsetkishi bolyp sanalady» (Nıkıta Tolstoı). Bul genom ártúrli qurastyrýshy syńarlardan turady. Halyq genomy álipbıden, áripten bastalady. Ádette, «qandaı álipbıdi qoldanýda turǵan ne bar»? dep jatady. Joq, munyń mańyzy zor. Orys ǵalymdary kırıllısa tek orystarǵa ǵana (jáne basqa slavıandarǵa) arnalǵan, onda bizdiń mádenıetimizdiń, hrıstıandyq rýhtyń erekshe kody bar dep esepteıdi. Belgııa lıngvısi Frans Vınkeniń taıaýdaǵy zertteýleri kórsetkendeı, kırıll áribinde, onyń sımvolıkasynyń tutas júıesinde dinı, dúnıege kózqarastyq (qudaılyq Úshtik, Logostyń ornalasýy, t.b. týraly) mánistik mazmun bar (Valerıı Mılovatskıı). «Ár jańa árip óz boıynda ony jasaýshynyń nıet, ańsaryn saqtaıdy, onda tereń kıeli mán bolady, dúnıeni dinı túısinýdi, ár sımvoldyń mıstıka turǵysynan tápsirlenýin beıneleıdi» (Lıteratýrnaıa ýcheba, 1996).
Fenomenologterdiń dáleldeýinshe, latyn álipbıi – katolıkterge, kırıll álipbıi – pravoslavtarǵa, arab jazýy musylmandarǵa Kókten túsken.
Bul jaıttar Ahmet Baıtursynuly álipbıiniń shyǵýyna rýhanı túrtki bolady.
Sóıtip, ult ustazy aldynda orys alfavıti, batys alfavıti jatqanmen, arab álipbıin tańdady. Osy álipbıdiń negizinde qazaq álipbıin túzip shyqty. О́ıtkeni jazýdyń – dinmen, al arab jazýynyń qazaqtardyń ustanatyn dini ıslammen (Quranmen) baılanysty ekenin biletin ǵulama ıslam tańbasy turǵanda qazaqtardyń shoqynýǵa bara qoımaıtynyn jaqsy bildi. Hrıstıan basqynshylyǵyna qarsy turatyn munan artyq kúsh ol kezde tabylmas ta edi. Osylaısha, Aqań álipbıi qazaq rýhynyń qorǵanyna aınaldy.
Ol sonymen qatar arab jazýynyń tabıǵı qozǵalyspen oraılas ekenin jaratylystaný turǵysynan dáleldedi. «Jazýǵa qaı jazý yńǵaıly bolatynyn aıyrý úshin basqa jumystar júzinde qolǵa kúsh túsetin isterden jasalǵan ilim tájirıbelerin alyp qaraý kerek bolady. Latyn júıeli jazýmen jazǵanda qol qımyldaý baǵdary saǵat tiliniń júretin baǵdaryna qarsy kelip otyrady. Sol yńǵaıyna qaraı jazý joly da soldan ońǵa qaraı júredi. Arab árpimen jazǵanda qol qımyldaý baǵdary saǵat tiliniń baǵdarymen biryńǵaı kelip otyrady. Sol yńǵaıyna qaraı jazý ońnan solǵa qaraı júredi», dep kórsetti («Baıtursynuly Ahmettiń arab álipbıin jaqtaǵan baıandamasy»). Buǵan Jerdiń Kúndi ońnan solǵa qaraı aınalatynyn, tamyrdaǵy qanymyzdyń ońnan solǵa qaraı aǵatynyn qosyńyz.
Osylaısha, ult ustazy qazaq rýhanııatyn, saıyp kelgende, qazaq ulttyǵyn orystandyrýdan, hrıstıandandyrýdan qutqarýshyǵa aınaldy. Olaı deıtinimiz – qazaqtyń qazirgi oıshyly Amangeldi Aıtaly dál aıtqandaı: «Otarlaýshylardyń bulaısha ıslam dinine aıryqsha shúıligýine basty sebep: musylmashylyq qazaq arasynda – ulttyq mádenıettiń, tarıhtyń, áleýmettik qurylymynyń mańyzdy qyry retinde qalyptasqan. Shyndyǵynda, ortaq ulttyq mádenı jáne rýhanı muradan dindi bólip alý múmkin emes. Sosıalızmniń din men mádenıetti ajyrata almaýy osydan. Dininen aıyrylǵan halyq ulttyq qasıetinen de aıyrylady. Ult bolyp uıýdyń negizi – dinde. Halyq sanasyna ulttyq ıdeıa dinmen birge engennen keıin táýelsizdikke degen armannan eshqandaı otarshylyq aınyta almaıdy, sebebi onda Qudaıdyń qudireti jatyr».
Sóz sońynda aıta ketý qajet, qazaq tilin, qazaq sózin Ahmet Baıtursynuly álipbıindeı dál beıneleıtin álipbı buryn da bolmady, qazir de joq.
Jantas Jaqypov,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
